Luận án nghiên cứu đặc điểm bệnh lý và kết quả điều trị phẫu thuật lóc động mạch chủ cấp tính loại A Stanford tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức

MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN. CẤU TRÚC VÀ CƠ CHẾ HÌNH THÀNH LÓC ĐỘNG MẠCH CHỦ. Cấu trúc thành động mạch chủ.

Phân chia giải phẫu học của động mạch chủ. Cơ chế hình thành lóc động mạch chủ. CÁC PHÂN LOẠI LÓC ĐỘNG MẠCH CHỦ. Phân loại De Bakey.

Phân loại Stanford. Phân loại Svensson. CHẨN ĐOÁN LÓC ĐỘNG MẠCH CHỦ LOẠI A CẤP. Bệnh cảnh lâm sàng.

Chẩn đoán hình ảnh. ĐIỀU TRỊ LÓC ĐỘNG MẠCH CHỦ LOẠI A CẤP. Điều trị nội khoa. Điều trị phẫu thuật.

Điều trị phẫu thuật - can thiệp. Điều trị can thiệp cho động mạch chủ lên. 42 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU.

Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân. Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phƣơng pháp.

Các bƣớc tiến hành nghiên cứu. CÁC THAM SỐ NGHIÊN CỨU. Các thông số lâm sàng và cận lâm sàng. Các thông số phẫu thuật.

Các thông số sau phẫu thuật. XỬ LÝ SỐ LIỆU. ĐẠO ĐỨC NGHIÊN CỨU. 54 CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG VÀ THƢƠNG TỔN GIẢI PHẪU. Đặc điểm lâm sàng. Đặc điểm cận lâm sàng chẩn đoán tổn thƣơng giải phẫu. Xử trí trƣớc phẫu thuật.

ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU TRỊ PHẪU THUẬT. KẾT QUẢ SAU MỔ. Kết quả sớm. Kết quả theo dõi sau ra viện.

73 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG VÀ TỔN THƢƠNG GIẢI PHẪU. Tiền sử bệnh. Bệnh cảnh lâm sàng.

Quá trình vận chuyển và chẩn đoán trƣớc khi tới bệnh viện Việt Đức. Xử trí trƣớc phẫu thuật. Đặc điểm thƣơng tổn giải phẫu trên chẩn đoán hình ảnh. Đặc điểm thƣơng tổn giải phẫu trong mổ, đối chiếu với chẩn đoán hình ảnh trƣớc mổ.

ĐẶC ĐIỂM PHẪU THUẬT. Lựa chọn vị trí đặt ống động mạch cho tuần hoàn ngoài cơ thể. Hạ thân nhiệt, ngừng tuần hoàn và tƣới máu não chọn lọc. Phạm vi can thiệp động mạch chủ.

Phẫu thuật thay động mạch chủ lên. Phẫu thuật thay quai động mạch chủ. Phẫu thuật can thiệp gốc động mạch chủ. Phẫu thuật can thiệp động mạch vành.

KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ PHẪU THUẬT. Kết quả sớm. Kết quả theo dõi sau ra viện. 127 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1: Tiền sử bệnh .2: Triệu chứng lâm sàng .3: Hội chứng giảm tƣới máu .4: Áp dụng các phƣơng tiện chẩn đoán hình ảnh .5: Tổn thƣơng giải phẫu trên SA tim .6: Tổn thƣơng giải phẫu trên phim chụp CLVT .7: Các thuốc điều trị nội khoa .8: Các thủ thuật cấp cứu trƣớc phẫu thuật.9: Thời gian từ khởi phát tới khi phẫu thuật và nguyên nhân gây chậm trễ .10: Thời gian vận hành THNCT .11: Kĩ thuật bảo vệ não và các tạng .12: Thƣơng tổn giải phẫu trong mổ LĐMC loại A cấp tính .13: Phạm vi can thiệp ĐMC và các phƣơng pháp phẫu thuật .14: Liên quan giữa phạm vi can thiệp ĐMC và thời gian THNCT, kẹp ĐMC .15: Kĩ thuật xử lý thƣơng tổn ĐMV .16: Liên quan giữa tuổi, thể LĐMC và phạm vi can thiệp ĐMC .17: Kết quả chung.18: Tử vong và nguyên nhân .19: Phẫu thuật lại sớm và nguyên nhân.20: Liên quan giữa tuổi và kết quả sớm .21: Liên quan giữa thể LĐMC và kết quả sớm .22: Liên quan phạm vi can thiệp ĐMC và kết quả sớm.23: Liên quan mức độ hạ thân nhiệt và kết quả sớm.24: Liên quan giữa ngừng THNCT - kết quả sớm .25: Liên quan giữa vị trí đặt ống ĐM và kết quả sớm .26: Liên quan tƣới máu não chọn lọc và kết quả sớm .27: Tỉ lệ bệnh nhân khám lại sau mổ theo thời gian .28: Tử vong và phẫu thuật lại muộn sau mổ .29: Liên quan giữa kích thƣớc gốc ĐMC (mm) trên phim chụp CLVT và phƣơng pháp phẫu thuật (loại trừ phẫu thuật Bentall) .30: Thể LĐMC và tỉ lệ huyết khối - thoái triển lòng giả sau mổ .31: Thể LĐMC và tiến triển đƣờng kính ĐMC xuống (mm) sau mổ.

78 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1: Phân bố bệnh nhân theo giới.2: Phân bố bệnh nhân theo tuổi.3: Các thể tổn thƣơng giải phẫu LĐMC theo De Bakey .4: Các thể tổn thƣơng giải phẫu LĐMC theo Svensson .5: Vị trí đặt ống ĐM cho THNCT .6: Tỉ lệ sống còn sau mổ theo Kaplan Meier .7: Sự tiến triển huyết khối - thoái triển lòng giả .8: Tiến triển hở van ĐMC theo thời gian.9: Tiến triển đƣờng kính ĐMC xuống theo thời gian. 77 DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Cấu trúc thành ĐMC .2: Phân đoạn giải phẫu ĐMC .3: Cơ chế hình thành LĐMC .4: Phân loại LĐMC theo DeBakey và Stanford .5: Phân loại Svensson .6: Chụp CLVT của LĐMC thể kinh điển .7: Dấu hiệu phân biệt lòng thật - lòng giả .8: LĐMC loại A thể MTTT .9: Biến chứng của LĐMC .10: LĐMC trên SA tim .11: Vách áo trong trên SA tim .12: A: Chụp ĐMC; B: Chụp cộng hƣởng từ .13: Cơ sở điều trị nội khoa LĐMC .14: Cơ chế gây lóc ngƣợc dòng khi sử dụng ống ĐM đùi.15: Đặt ống ở ĐM nách.16: Đặt ống ĐMC lên .17: Khả năng ngừng tuần hoàn an toàn theo nhiệt độ và thời gian.18: Tƣới máu não chọn lọc xuôi dòng .19: Cắt bỏ ĐMC lên .20: Phẫu thuật bảo tồn gốc ĐMC.21: Kĩ thuật làm miệng nối xa mở .22: Phẫu thuật Bentall .23: Cắt bỏ các xoang ĐMC trƣớc khi phục hồi gốc .24: Phẫu thuật Yacoub .25: Phẫu thuật David .26: Phẫu thuật tái tạo gốc ĐMC kèm tạo hình vòng van ĐMC .27: Phục hồi các ĐM nuôi não trên cùng một cuống mạch .28: Thay quai ĐMC kèm nối lại riêng rẽ từng ĐM não .30: Thay quai ĐMC với mạch nhân tạo nhiều nhánh .31: Đặt giá đỡ cho ĐMC xuống.32: Điều trị phẫu thuật - can thiệp .1: Tiền sử LĐMC .2: Tổn thƣơng ĐMV trƣớc mổ.3: Dẫn lƣu màng tim trƣớc phẫu thuật .4: SA tim chẩn đoán LĐMC loại A .5: Chụp CLVT chẩn đoán LĐMC loại A .6: Đặt ống tại vị trí ĐM nách và tƣới máu não chọn lọc .7: Thay ĐMC lên đơn thuần .8: Phẫu thuật thay quai ĐMC .9: Phẫu thuật Yacoub .10: Phẫu thuật David .11: Phẫu thuật ĐMV .12: Sử dụng máy ECMO cho suy tim nặng sau mổ .13: Phồng ĐMC xuống sau mổ.14: Biến chứng xuất huyết não sau mổ 6 tháng .15: Phẫu thuật thay ĐMC xuống thì hai .16: Tiến triển lòng giả ở quai và ĐMC xuống.17: Thoái triển hoàn toàn lòng giả ở LĐMC thể MTTT. 123 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Lóc động mạch chủ (LĐMC) (aortic dissection) là sự tổn thƣơng lớp áo giữa của động mạch chủ (ĐMC) kèm theo chảy máu bên trong và dọc theo thành động mạch (ĐM) làm cho các lớp áo của ĐMC tách rời nhau [1]. Khởi phát tổn thƣơng là rách lớp áo trong của ĐMC, sau đó áp lực dòng máu qua lỗ rách tiếp tục làm lóc lớp áo giữa dọc theo chiều dài ĐMC.

Khi đó thành ĐMC sẽ bị tách làm hai lớp và lòng ĐMC chia đôi thành lòng thật và lòng giả. Hiệp hội tim mạch Hoa Kỳ (AHA) và Hiệp hội tim mạch châu Âu (ESC) đều thống nhất định nghĩa LĐMC loại A là thể bệnh có tổn thƣơng lóc của ĐMC gồm có ĐMC lên, và đƣợc gọi là cấp tính khi bệnh diễn biến trong vòng 14 ngày [1],[2]. Bệnh nhân đầu tiên đƣợc mô tả trong y văn bởi tác giả Nicholls vào năm 1760, và sau đó đƣợc Morgani nhận xét chi tiết về giải phẫu bệnh năm 1761 [3]. LĐMC loại A cấp tính có thể gây tử vong nhanh chóng chủ yếu do vỡ vào khoang màng tim gây chèn ép tim.

Nếu không đƣợc phẫu thuật, 50% tử vong trong 48h đầu và 90% tử vong trong 1 tháng [2]. Tuy vậy tử vong ở những giai đoạn đầu tiên còn rất cao, có thể tới 30% [5]. Hiện nay, nếu đƣợc điều trị đúng và phẫu thuật kịp thời, tỉ lệ này giảm đi rất nhiều, có thể chỉ còn dƣới 10% [6]. Trƣớc đây, chụp XQ ngực thƣờng qui và chụp ĐMC là các phƣơng pháp thƣờng đƣợc sử dụng nhất để chẩn đoán LĐMC [7].

Sau này chụp cắt lớp vi tính (CLVT) đã dần dần thay thế và trở thành phƣơng tiện chẩn đoán hình ảnh ƣu thế để chẩn đoán bệnh lý này, đặc biệt trong hoàn cảnh cấp cứu. Ngoài ra, siêu âm (SA) tim cũng có vai trò quan trọng để chẩn đoán xác định bệnh cũng nhƣ chẩn đoán các thƣơng tổn cấu trúc tim đi kèm. Hiện nay, với chụp CLVT và SA tim, độ nhạy và độ đặc hiệu để chẩn đoán LĐMC có thể đạt tới 100% [8]. 2 Tại Việt Nam phẫu thuật ĐMC ngực nói chung và LĐMC loại A cấp tính đã đƣợc thực hiện thƣờng qui ở một số trung tâm phẫu thuật tim mạch nhƣ Bệnh viện Việt Đức, Bạch Mai, Chợ Rẫy từ hàng chục năm nay [9],[10].

Tuy nhiên tỉ lệ tử vong ở thời kỳ đầu còn rất cao, tới hơn 30% [10]. Triển khai phẫu thuật còn gặp rất nhiều khó khăn vì LĐMC là bệnh có tính chất hệ thống, bệnh nhân có nhiều yếu tố toàn thân nặng. Đây cũng là phẫu thuật phức tạp, có thể phải can thiệp cùng một lúc bệnh lý van tim, động mạch vành (ĐMV), ĐMC cùng với các động mạch nuôi não. Ngoài ra phẫu thuật thƣờng diễn ra trong đêm, đòi hỏi nhân lực chuyên khoa sâu, phối hợp nhịp nhàng về cả phẫu thuật, gây mê hồi sức cũng nhƣ vận hành máy tim phổi nhân tạo.

Hiện nay, bệnh viện Hữu nghị Việt Đức đã thực hiện phẫu thuật LĐMC loại A cấp tính thƣờng qui nhƣ tất cả các cấp cứu ngoại khoa khác [11]. Tại Việt Nam cũng đã có những tổng kết về phẫu thuật bệnh lý ĐMC ngực nói chung, nhƣng vẫn còn ít tài liệu tập trung vào kết quả phẫu thuật của riêng LĐMC loại A [9],[12],[13],[14]. Việc nghiên cứu đặc điểm bệnh lý và đánh giá kết quả điều trị phẫu thuật LĐMC loại A cấp tính là cần thiết để đƣa ra đƣợc một tổng kết đầy đủ, từ đó có thể phân tích, tìm hiểu ƣu, nhƣợc điểm của từng kĩ thuật, đặc biệt là những kĩ thuật và quan niệm mới về phẫu thuật bệnh lý này, nhằm đạt đƣợc hiệu quả cao hơn, giúp hạ đƣợc tỉ lệ tử vong tƣơng đƣơng với các trung tâm phẫu thuật tim mạch trên thế giới. Ngoài ra, qua nghiên cứu này sẽ đánh giá đƣợc sự phát triển không chỉ về mặt phẫu thuật nói riêng, mà còn cả về mặt tổ chức và vận hành nhân lực trong những phẫu thuật đòi hỏi chuyên môn cao và phối hợp chặt chẽ đa chuyên khoa.