Luận án Tiến sĩ: Khía cạnh tâm lý của xung đột văn hóa ở thanh niên Việt Nam hiện nay

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THU TRANG KHÍA CẠNH TÂM LÝ CỦA XUNG ĐỘT VĂN HOÁ Ở THANH NIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Hà Nội, 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THU TRANG KHÍA CẠNH TÂM LÝ CỦA XUNG ĐỘT VĂN HOÁ Ở THANH NIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Tâm lý học Mã s ố: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học : GS. Phạm Tất Dong Hà Nội, 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Tác giả luận án Vũ Thu Trang LỜI CẢM ƠN Để có được kết quả như ngày hôm nay, tôi xin bày tỏ lời cám ơn sâu sắc đến GS.

Phạm Tất Dong, người thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin cám ơn sâu sắc Ban Giám đốc Học viện Khoa học xã hội, các phòng ban của Học viện và các anh chị của Học viện đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện để tôi thực hiện luận án. Tôi xin cám ơn sâu sắc PGS. Nguyễn Thị Mai Lan, Phó trưởng khoa Khoa Tâm lý – Giáo dục, Học viện Khoa học xã hội đã tận tình giúp đỡ và tạo mọi điều kiện để tôi thực hiện luận án.

Tôi xin cám ơn chân thành các thầy cô ở các cấp hội đồng đánh giá luận án đã chỉ bảo cho tôi những điều quý báu đề tôi hoàn thiện luận án. Tôi xin cám ơn gia đình, bạn bè đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án. Xin trân trọng cám ơn. Tác giả luận án Vũ Thu Trang MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 9 1.

Nghiên cứu về xung đột văn hoá 9 1. Nghiên cứu về khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá 21 1. Nghiên cứu về xung đột văn hoá ở thanh niên 25 1. Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xung đột văn hoá 29 Tiểu kết chương 1 30 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KHÍA CẠNH TÂM LÝ CỦA XUNG ĐỘT VĂN HÓA Ở THANH NIÊN 32 2.

Xung đột văn hoá 42 2. Khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá ở thanh niên 44 2. Các yếu tố ảnh hưởng đến khía cạnh tâm lý của xung đột văn hóa ở thanh niên 65 Tiểu kết chương 2 67 Chƣơng 3: TỔ CHỨC VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 69 3. Tổ chức nghiên cứu 69 3.

Phương pháp nghiên cứu 80 Tiểu kết chương 3 88 Chƣơng 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN VỀ CÁC KHÍA CẠNH TÂM LÝ CỦA XUNG ĐỘT VĂN HÓA Ở THANH NIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY 89 4. Thực trạng biểu hiện các khía cạnh tâm lý của xung đột văn hóa ở thanh niên Việt Nam 89 4. So sánh các khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá ở thanh niên theo các biến số 112 4. Một số yếu tố ảnh hưởng tới các khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá ở thanh niên Việt Nam hiện nay 125 4.

Kết quả thực nghiệm tác động 134 Tiểu kết chương 4 138 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 141 1. Kiến nghị 142 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ 146 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 147 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN ĐLC Độ lệch chuẩn ĐTB Điểm trung bình NXB Nhà xuất bản tr Trang TT Thứ tự XĐVH Xung đột văn hoá DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 3.1: Cơ cấu mẫu chọn khảo sát 76 Bảng 3.2: Tổng số khách thể khảo sát 76 Bảng 3.3: Cách tính điểm và thang đo 85 Bảng 4.1 : Mức độ xung đột văn hoá ở thanh niên 89 Bảng 4.2: Đánh giá chung mức độ thể hiện khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá ở sinh viên 95 Bảng 4.3: Mức độ biểu hiện các khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá ở thanh niên Việt Nam theo nhóm xung đột 96 Bảng 4.4: Mức độ biểu hiện khía cạnh nhận thức của xung đột văn hoá ở thanh niên Việt Nam theo nhóm 98 Bảng 4.5: Mức độ biểu hiện khía cạnh cảm xúc của xung đột văn hoá ở thanh niên Việt Nam theo nhóm 101 Bảng 4.6: Mức độ biểu hiện khía cạnh hành vi của xung đột văn hoá ở thanh niên Việt Nam theo nhóm 105 Bảng 4.7: Hành vi tìm hình mẫu để giải quyết xung đột 106 Bảng 4.8: Tương quan giữa ba khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá 110 Bảng 4.9: Tương quan giữa ba khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá ở thanh niên (phân theo nhóm hành vi) 111 Bảng 4.10: Nhận thức về xung đột văn hoá theo giới tính 114 Bảng 4.11: Cảm xúc về xung đột văn hoá theo giới tính 114 Bảng 4.12: Hành vi giải quyết xung đột văn hoá theo giới tính 115 Bảng 4.13: Nhận thức về xung đột văn hoá (theo năm học) 117 Bảng 4.14: Cảm xúc về xung đột văn hoá (theo năm học) 118 Bảng 4.15: Hành vi giải quyết xung đột văn hoá (theo năm học) 118 Bảng 4.16: Nhận thức về xung đột văn hoá theo trường học 121 Bảng 4.17: Cảm xúc về xung đột văn hoá (theo trường học) 122 Bảng 4.18: Hành vi giải quyết xung đột văn hoá (theo trường học) 123 Bảng 4.19: Hệ số hồi quy của các yếu tố ảnh hưởng tới các khía cạnh tâm lý của xung đột văn hoá ở thanh niên 126 Bảng 4.20: Phương trình thử nghiệm quan hệ trung gian giữa mức độtiếp xúc văn hoá phương Tây, mức độ gắn bó với văn hoá phương Tây, và xung đột văn hoá 130 Bảng 4.21: Kết quả thực nghiệm tác động phân theo tình huống xung đột văn hoá 135 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Trang Biểu đồ 4.1: Mức độ gắn bó với các cái tôi văn hoá của thanh niên Việt Nam theo nhóm 91 Biểu đồ 4.2: Mức độ xung đột văn hoá ở thanh niên Việt Nam theo giới tính 112 Biểu đồ 4.3: Mức độ xung đột văn hoá ở thanh niên Việt Nam theo năm học 116 Biểu đồ 4.4: Mức độ xung đột văn hoá ở thanh niên Việt Nam theo trường học 120 Sơ đồ 4.5: Mối quan hệ trung gian giữa mức độ tiếp xúc văn hoá phương Tây, mức độ gắn bó với văn hoá phương Tây, và xung đột văn hoá 129 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong bối cảnh mở cửa, hội nhập khu vực và quốc tế ngày càng sâu rộng của Việt Nam, sự du nhập của các nền văn hoá nước ngoài vào xã hội Việt Nam và cùng với đó là quá trình hoà nhập văn hoá đang diễn ra ngày một nhanh chóng và mạnh mẽ. Không thể phủ nhận là chúng ta đang sống trong một môi trường đa văn hoá.

Văn hoá ngoại lai đang thấm dần vào đời sống của người dân Việt Nam, từ cách ăn, cách mặc đến cách suy nghĩ, lối ứng xử. Sự tiếp biến văn hoá này một mặt giúp chúng ta tiếp nhận nhiều giá trị văn hoá mới, làm giàu cho hệ giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc Việt Nam, nhưng mặt khác nó dẫn tới sự va đập giữa các hệ giá trị văn hoá. Không phải hệ giá trị văn hoá nào cũng đề cao những giá trị văn hoá giống nhau, vì thế việc xung đột văn hoá là không thể tránh khỏi. Khi cá nhân tiếp xúc với một nền văn hoá mới, tiếp xúc với những giá trị văn hoá khác biệt với hệ giá trị văn hoá nền tảng của anh ta, có thể dẫn tới tình trạng “sốc văn hoá” [18].

Ở người Việt Nam, sốc văn hoá không chỉ diễn ra khi người dân Việt sang nước ngoài và trải nghiệm độ vênh giữa văn hoá của nước bạn và văn hoá truyền thống Việt Nam. Sốc văn hoá ở nhiều cấp độ còn diễn ra chính trong xã hội Việt Nam, như khi bố mẹ tiếp xúc với văn hoá của giới trẻ, hay khi một thanh niên Việt Nam tiếp xúc với văn hoá nước ngoài qua phim ảnh hay qua truyền bá của những người xung quanh. Về bản chất, sốc văn hoá phản ánh tình trạng xung đột giữa các hệ giá trị văn hoá mà cá nhân đã lĩnh hội. Sự xung đột văn hoá này có thể dẫn tới những hệ quả tâm lý khác nhau, bao gồm cả hệ quả tích cực và tiêu cực, nhưng có thể khẳng định rằng xung đột văn hoá là một bước cần thiết trong quá trình tiếp biến văn hoá của cá nhân.

Có giải quyết tốt xung đột văn hoá thì mới có tiếp biến văn hoá thành công. Vấn đề xung đột văn hoá là vấn đề đã được nghiên cứu rộng rãi trên thế giới, với các nghiên cứu chủ yếu hướng vào đối tượng người nhập cư. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về tiếp biến văn hoá nói chung và xung đột văn hoá nói riêng đã thu hút được sự quan tâm của nhà nghiên cứu trong những năm gần đây, song các nghiên cứu từ góc độ tâm lý học vẫn còn hạn chế về số lượng. Chính vì vậy, đề tài luận án này tập trung nghiên cứu vấn đề xung đột văn hoá từ góc độ tâm lý học trên nhóm khách thể là người bản xứ Việt Nam.

So với các nghiên cứu trong tâm lý học văn 1 hoá về xung đột văn hoá, người bản xứ là nhóm khách thể mới, do đó những kết quả nghiên cứu của đề tài luận án này sẽ chỉ ra những đặc điểm tâm lý đặc trưng của xung đột văn hoá ở nhóm khách thể này. Quan trọng hơn, đề tài góp phần làm sáng tỏ đời sống tâm lý văn hoá của thanh niên Việt Nam, đặc biệt là cách tiếp biến văn hoá của thanh niên qua cách họ trải nghiệm và ứng phó với những xung đột văn hoá của mình. Luận án cũng thử nghiệm một số yếu tố dự báo mức độ xung đột văn hoá của thanh niên Việt Nam, từ đó đưa ra những khuyến nghị nhằm giúp cho quá trình tiếp biến văn hoá của thanh niên Việt Nam được thuận lợi hơn. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu lý luận và thực trạng các biểu hiện tâm lý của xung đột văn hóa ở thanh niên Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất các kiến nghị giúp thanh niên giải quyết xung đột văn hóa một cách hiệu quả hơn.