Yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại - Lê Thu Trang

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ THU TRANG YẾU TỐ TÂM LINH TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC : PGS. NGUYỄN ĐĂNG ĐIỆP Hà Nội - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu của luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN LÊ THU TRANG MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Nghiên cứu về tâm linh và văn hóa tâm linh. Nghiên cứu về tâm linh và văn hóa tâm linh ở Việt Nam. Nghiên cứu về tâm linh trong văn học Việt Nam. 16 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ SỰ XUẤT HIỆN CỦA VẤN ĐỀ TÂM LINH VÀ YẾU TỐ TÂM LINH TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI.

Giới thuyết về tâm linh và một số vấn đề hữu quan. Vấn đề tâm linh trong triết học và tôn giáo. Tín ngưỡng tôn giáo và đức tin trong đời sống văn hóa Việt Nam. Yếu tố tâm linh trong văn học Việt Nam nhìn từ lịch sử.

45 Chƣơng 3: YẾU TỐ TÂM LINH VÀ SỰ THAY ĐỔI NHÃN QUAN TƢ DUY TIỂU THUYẾT. Yếu tố tâm linh với sự mở rộng biên độ miêu tả trên phương diện 62 đề tài. Yếu tố tâm linh với sự thay đổi trong tổ chức cấu trúc hình tượng 67 nhân vật. Một số biểu hiện cơ bản của yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt 74 Nam đương đại.

Chƣơng 4: PHƢƠNG THỨC THỂ HIỆN YẾU TỐ TÂM LINH TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 107 4. Các biểu tượng mang tính tâm linh. Phương thức huyền thoại hóa. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Tính cấp thiết của đề tài Ngày nay, nhờ những phát minh vĩ đại, những tiến bộ vượt bậc của khoa học mà con người có thể du hành vào vũ trụ. Song thế giới tâm linh vẫn là một lĩnh vực tinh thần bí ẩn, phong phú, khó nắm bắt mà khoa học chưa thể giải thích được. Trong những thập niên gần đây, tâm linh đang trở thành vấn đề có một sức hút mãnh liệt đối với nhiều lĩnh vực khoa học. Các lĩnh vực khoa học như triết học, tâm lí học, y học, dân tộc học, văn hóa học, văn học… đều quan tâm đến vấn đề tâm linh trong mối quan hệ với đời sống con người.

Thậm chí, có ý kiến còn cho rằng thế kỉ XXI là thế kỉ của tâm linh: “Khoa học các hiện tượng Tâm linh sẽ trở thành khoa học thống soái của các thế kỉ sau, cũng như khoa học Vật lí là đế vương của thế kỉ này. Khoa học tâm linh sẽ là một khoa học mang tính chiến lược cao nhất nói chung, cũng như tính nhân văn chiến lược cơ bản nhất” [155; 681]. Về mặt khoa học, thuật ngữ tâm linh được hiểu rất khác nhau và hiện tại người ta vẫn đang bàn luận, tranh cãi với nhiều câu hỏi được đặt ra. Nhưng về cơ bản, người ta vẫn thừa nhận đó là một phương diện trong đời sống tinh thần của con người.

Thế giới tâm linh đã đi vào văn học Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử. Sở dĩ như vậy là do đời sống con người Việt Nam từ xưa đến nay ngoài mặt vật chất hiện hữu luôn có mặt tâm linh. Không chỉ ở phương diện cá nhân mà ở phương diện cộng đồng cũng vậy, những giá trị và chiều sâu ý nghĩa nhân sinh của tâm linh đã được khẳng định và trở thành một nét văn hóa của dân tộc. Trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, yếu tố tâm linh là một thực tế, một hiện tượng xuất hiện với mật độ khá đậm đặc.

Điều đó thể hiện ảnh hưởng của tinh thần dân chủ, ý thức đổi mới tư duy nghệ thuật của các nhà văn đương đại, đến mức trong nhiều tác phẩm, yếu tố tâm linh là chủ đề chính chi phối tới cấu trúc tác phẩm. Trong sự vận động và phát triển của nền Văn học Việt Nam từ sau đổi mới 1986, tiểu thuyết Việt Nam đương đại đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, thể hiện qua sự mở rộng phạm vi miêu tả hiện thực, sự quan tâm đến những vấn đề gắn 1 với số phận con người cá nhân và không ngừng thể nghiệm những bút pháp mới mẻ. Với ý thức cách tân và khát vọng đổi mới mạnh mẽ, các nhà tiểu thuyết đã hướng ngòi bút vào thế giới tâm linh với những biểu hiện phong phú, những phương thức biểu đạt uyển chuyển, linh hoạt. Yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại không những được xem như một “hiện thực”, mà đồng thời còn là một cách thức, một thủ pháp nghệ thuật nhằm phản ánh hiện thực.

Mỗi nhà văn xuất phát từ nhận thức, từ không gian văn hóa, từ kinh nghiệm cá nhân, từ những điểm nhìn khác nhau mà có cách khám phá, biểu hiện, lí giải tâm linh khác nhau. Thông qua yếu tố tâm linh, các tiểu thuyết gia đã bộc lộ khát khao muốn khám phá hiện thực cuộc sống và thế giới tâm hồn phong phú đầy bí ẩn, phức tạp của con người. Xuất phát từ những lí do nói trên, chúng tôi đặt vấn đề nghiên cứu yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, chúng tôi mong muốn đạt tới mục đích sau: Thứ nhất, nhìn thấy rõ hơn sự thay đổi trong nhận thức về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, thấy được sự thay đổi quan trọng trong tư duy nghệ thuật tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Thứ hai, từ đó khẳng định những giá trị to lớn của tiểu thuyết Việt Nam đương đại đối với văn học trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, luận án tập trung vào các nhiệm vụ sau: Thứ nhất, khái quát, xác định rõ nội hàm khái niệm tâm linh và các phương diện của tâm linh trong đời sống tinh thần để có cái nhìn hệ thống về yếu tố tâm linh trong văn học. 2 Thứ hai, khảo sát yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại để làm rõ sự trở lại mạnh mẽ của yếu tố tâm linh là sản phẩm của thời đại mở rộng dân chủ và cái nhìn đa chiều của văn học về đời sống.

Thứ ba, khái quát, phân tích những biểu hiện cụ thể của yếu tố tâm linh và phương thức biểu đạt yếu tố tâm linh để làm nổi rõ sự đổi mới cấu trúc tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tƣợng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Phạm vi nghiên cứu Trong văn học Việt Nam, khái niệm đương đại thường được giới nghiên cứu dùng để chỉ giai đoạn văn học từ sau 1975 hoặc từ sau đổi mới 1986 đến nay.

Sau 1975, công cuộc đổi mới văn học đã bắt đầu xuất hiện nhưng phải đến sau năm 1986, văn học nói chung, thể loại tiểu thuyết nói riêng mới thực sự có những chuyển biến, cách tân sâu sắc, mạnh mẽ. Vì vậy, luận án của chúng tôi xác định tiểu thuyết đương đại được tính từ 1986 đến nay. Nghiên cứu yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, chúng tôi tập trung khảo sát những tiểu thuyết đặc sắc, mang đậm yếu tố tâm linh của các tác giả tiêu biểu: Nguyễn Việt Hà, Võ Thị Hảo, Trần Thu Hằng, Mạc Can, Thùy Dương, Châu Diên, Nguyễn Xuân Khánh, Chu Lai, Nguyễn Một, Bảo Ninh, Dương Hướng, Trịnh Thanh Phong, Nguyễn Bình Phương, Đoàn Minh Phượng, Hồ Anh Thái, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Đình Tú. Ngoài ra, chúng tôi mở rộng phạm vi nghiên cứu tới một số tác phẩm văn học trước đổi mới 1986 và văn học nước ngoài để có cái nhìn đối sánh nhằm làm rõ hơn đối tượng nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu 4. Phƣơng pháp tiếp cận văn hóa học Đây là phương pháp xuyên suốt của luận án vì tâm linh là một lĩnh vực của văn hóa, là biểu hiện của văn hóa trong văn học. Tiếp cận từ hướng nghiên cứu văn hóa học sẽ cho phép luận án làm sáng tỏ bối cảnh xuất hiện yếu tố tâm linh, phân tích các biểu tượng, các mã nghệ thuật phức tạp, đa tầng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Phƣơng pháp hệ thống Phương pháp này cho phép luận án nhìn tâm linh như một lĩnh vực của tiểu thuyết, coi yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết như một “hiện thực” của văn học và văn hóa.

Phƣơng pháp so sánh Để có cái nhìn sâu hơn về đối tượng, chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết đương đại trong mối quan hệ đồng đại và lịch đại để thấy được sự tiếp thu và kế thừa, cách tân của tiểu thuyết Việt Nam đương đại so với tiểu thuyết giai đoạn trước đó. Phƣơng pháp tiếp cận thi pháp học và tự sự học Phân tích và tiếp cận này sẽ giúp luận án phân tích những yếu tố hình thức và cách tổ chức truyện kể nhằm biểu đạt một cách hiệu quả tâm linh trong văn học. Phƣơng pháp nghiên cứu liên ngành Với cách tiếp cận văn học từ những góc độ khác nhau như văn hóa học, tâm lý học, phân tâm học… sẽ giúp luận án nhìn vấn đề nghiên cứu từ nhiều giác độ khác nhau. Đóng góp mới về khoa học của luận án 5.

Khẳng định sự xuất hiện của yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết đương đại như là nhân tố làm thay đổi cấu trúc của thể loại tiểu thuyết qua những phương diện cơ bản: quan niệm về hiện thực, quan niệm về con người, phương thức trần thuật,. Từ những phân tích cụ thể về phương diện biểu hiện và phương thức biểu đạt yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, luận án cho thấy bước chuyển mạnh mẽ của thể loại tiểu thuyết trong quá trình vận động và phát triển. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án 6. Luận án soi tỏ thêm một phương diện quan trọng về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực 6.

Là tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy, học tập nghiên cứu về văn học Việt Nam nói chung và về tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói riêng.