Luận án tiến sĩ Ngữ văn: Lý thuyết trò chơi và thơ Việt Nam đương đại

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ----------------------- LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI VÀ MỘT SỐ HIỆN TƯỢNG THƠ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số : 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình.

Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Lịch sử vấn đề 3 3. Nhiệm vụ nghiên cứu 23 4.

Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu 24 5. Phương pháp nghiên cứu 26 6. Đóng góp mới của luận án 26 7. Cấu trúc nội dung của luận án 27 Chương 1: TRÒ CHƠI-LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI TRÊN TIẾN TRÌNH 28 VẬN ĐỘNG 1.1 Khái niệm niệm trò chơi trong diễn ngôn tư tưởng và nghệ thuật 30 tiền hiện đại chủ nghĩa 30 1.

Trò chơi trong hệ hình văn hóa cổ đại phương Tây 30 1. Trò chơi trong hệ hình chủ nghĩa lãng mạn 35 1. Trò chơi trong diễn ngôn tư tưởng và nghệ thuật hiện đại chủ nghĩa 42 (modernism) 1. Trò chơi trong dòng mạch tư tưởng và nghệ thuật hậu hiện đại 55 1.

Khúc ngoặt ngôn ngữ 57 1. Khúc ngoặt diễn giải/thông diễn 60 1. Khúc ngoặt chính trị văn hóa (cultural politics) 64 Chương 2: TRÒ CHƠI NHƯ MỘT KHUYNH HƯỚNG TRONG THƠ 83 VIỆT ĐƯƠNG ĐẠI 2. Sự tương đồng giữa trò chơi và thơ ca 83 2.

Khuynh hướng trò chơi trong thơ Việt Nam đương đại – Cơ sở xác lập khái 94 niệm và điều kiện hình thành 2. Cơ sở xác lập khái niệm 94 2. Môi trường sinh thái văn hóa và sự hình thành khuynh hướng trò chơi 102 trong thơ Việt đương đại 2. Xu hướng trò chơi hóa đời sống 103 2.

Xu hướng đa phương hóa sân chơi văn hóa 111 2. Sự hình thành khuynh hướng trò chơi trong thơ Việt Nam đương đại 117 Chương 3: MỘT SỐ MÔ HÌNH TRÒ CHƠI TRONG THƠ VIỆT 136 ĐƯƠNG ĐẠI 3. Trần Dần và những biến hóa trên mô thức đồng dao. Lê Đạt và sự kiến tạo thi pháp trên mô thức câu đố.

Nói vè và chế nhại - trò chơi carnival trong thơ đương đại. 175 KẾT LUẬN 192 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 196 TÀI LIỆU THAM KHẢO 197 PHỤ LỤC 217 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Trò chơi có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống con người.

Johan Huizinga, sử gia người Hà Lan, trong công trình kinh điển khảo cứu về trò chơi, Homo Ludens, đã nhận định: “[nền văn minh nhân loại] đã nảy sinh trong trò chơi, như là trò chơi và chưa bao giờ rời bỏ nó” [253; tr. Trò chơi, theo đó, không đơn thuần là một hoạt động cơ bản của con người; nó xuyên thấm vào tất cả các hoạt động khác, trở thành nguyên mẫu của các mô hình tổ chức đời sống, các hình thái ý thức, đi vào trong tư duy của con người như một hệ hình để suy nghĩ, nhận thức về thế giới và về chính mình. Trò chơi xuất hiện từ rất sớm, với tần số ngày càng cao trong các diễn ngôn triết học, nhân chủng học, tâm lý học, mỹ học, văn học… Ở các diễn ngôn này, trò chơi vừa là một hoạt động thực tiễn, là đối tượng nhận thức, nghiên cứu của những lĩnh vực nói trên, vừa là một khái niệm để từ đó, con người mở rộng suy tưởng về những bình diện khác, chiều kích khác của văn hóa, xã hội, nhân sinh. Tập hợp các diễn ngôn về trò chơi này hình thành nên cái được gọi là “lý thuyết trò chơi” mà bảng phả hệ của nó, theo tổng thuật của Gordon E.

Slethaug trong cuốn Encyclopedia of Contemporary Literary Theory (Bách khoa toàn thư lý thuyết văn chương đương đại), được bắt đầu từ triết học cổ đại Hy Lạp, kéo dài qua nhiều thời đại và đặc biệt phát triển ở thời kỳ hiện đại/hậu hiện đại. Lý thuyết trò chơi quy tụ những triết gia, học giả có ảnh hưởng nhất của thế giới hiện đại/hậu hiện đại, từ Nietzsche, Freud, Huizinga, Bakhtin, Gadamer, Derrida, Foucault, Kristeva, Lacan…[267; tr.145-9] Sự có mặt của trò chơi trong hệ thống tư tưởng của các tác gia quan trọng này cho thấy bản chất, ý nghĩa, chức năng của trò chơi ngày càng được nhận thức sâu sắc, phức tạp hơn. Trò chơi dường như trở thành một khái niệm mở, không thể có định nghĩa cuối cùng, có khả năng phản ánh sống động hình ảnh của thế giới cũng như những cơ chế vận hành tinh vi của đời sống. 2 Bảng phả hệ các diễn ngôn về trò chơi mặc dù có bề dày lịch sử và tầm quan trọng như thế song hầu như chưa được giới thiệu và nghiên cứu một cách hệ thống ở Việt Nam.

Luận án của chúng tôi trước hết là nỗ lực nhằm đáp ứng đòi hỏi cấp thiết của khoa học nhân văn hiện nay: tiếp cận, chiếm lĩnh, và vận dụng những kiến giải, những lý thuyết mới, cập nhật và hiện đại nhằm đa dạng hóa, đổi mới hệ hình tư duy nghiên cứu. Luận án của chúng tôi có tên Lý thuyết trò chơi và một số hiện tượng thơ Việt Nam đương đại. Với tên gọi như vậy, hẳn độc giả sẽ suy luận được phần nào công việc mà chúng tôi muốn thực hiện trong luận án này: biện giải về mối quan hệ giữa trò chơi và thơ ca hiện đại. Trên thực tế, giữa thơ ca nói riêng, văn học nói chung và trò chơi có sự tương đồng, gần gũi đến mức một cách ví von “thơ ca/văn chương là trò chơi” dường như không còn gây ngạc nhiên, băn khoăn nữa.

Tuy nhiên, ngay cả khi cách nói trên trở thành sáo ngữ thì cũng không thể chắc chắn chúng ta đã ý thức được sâu sắc những bình diện tương hợp giữa trò chơi và thơ ca. Luận án của chúng tôi muốn khắc phục những cách hiểu đơn giản, dễ dãi về trò chơi, về bản chất trò chơi của văn học. Nhưng sâu xa hơn, chúng tôi muốn xác lập lý thuyết trò chơi như một điểm tựa để tiếp cận thơ ca đương đại. Tại sao lại phải cần đến điểm tựa lý thuyết? Câu hỏi này đưa chúng ta trở về với nghĩa từ nguyên của từ “lý thuyết” (theory).

Gốc của từ “lý thuyết” trong tiếng Hy Lạp cổ là “theorein”, nghĩa là “nhìn”, “thấy”[160]. Lý thuyết, theo đó, là điểm tựa cần thiết để con người có thể “nhìn”, “thấy” những phương diện bản chất của đời sống nói chung, của văn học nói riêng. Sự xuất hiện và thay thế của các lý thuyết xuất phát từ thực tế đời sống và văn học vốn không đứng yên, tĩnh tại. Chúng tôi cho rằng trong nghiên cứu văn học, đặc biệt là những hiện tượng hóc búa, gây tranh luận, càng cần đến những điểm tựa lý thuyết, nhất là những điểm tựa lý thuyết mới, hiện đại, để từ đó có thể quan sát, nhận thức, lý giải, phân tích thấu đáo các hiện tượng đó.

Lý thuyết trò chơi, theo chúng tôi, có khả năng như vậy trong việc nghiên cứu thơ ca đương đại, một thực thể đang vận động phức tạp mà xung quanh việc nhìn nhận, đánh giá nó vẫn còn là cả một thao trường 3 tranh cãi chưa ngã ngũ. Chúng tôi có cơ sở để đặt giả thiết khoa học trên sau khi đã tham khảo một số công trình xuất bản bằng tiếng Anh vận dụng khái niệm/lý thuyết trò chơi vào nghiên cứu các hiện tượng văn học hiện đại, hậu hiện đại. Những công trình mà chúng tôi có dịp tiếp xúc này sẽ được tổng thuật trong phần Lịch sử vấn đề. Luận án này, do vậy, tự xác định cho mình hai mục đích về cả mặt lý thuyết và mặt văn học sử.

Một mặt, chúng tôi muốn giới thiệu một dòng mạch lý thuyết hầu như chưa được quan tâm trong bối cảnh Việt Nam. Mặt khác, chúng tôi chủ động tiếp biến lý thuyết để nhìn nhận, lý giải một số hiện tượng thơ ca đương đại vẫn đang được xem là phức tạp, khó đánh giá. Lịch sử vấn đề Phần Lịch sử vấn đề của luận án sẽ được chia thành hai mảng lớn: mảng tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh. Ở mỗi mảng, chúng tôi sẽ tổng thuật hai nội dung chính: 1- trò chơi đã được nghiên cứu như thế nào, đặc biệt trong mối quan hệ với văn học; 2- khái niệm/lý thuyết trò chơi đã được vận dụng như thế nào để tiếp cận các hiện tượng văn học, nhất là thơ ca đương đại - đối tượng khảo sát chính của luận án này.

Mảng tư liệu tiếng Việt Ở mảng tư liệu tiếng Việt, chúng tôi nhận thấy trò chơi được chú ý đến như là một hoạt động thực tiễn hơn là như một khái niệm, ý niệm. Trò chơi là được nghiên cứu chủ yếu trong lĩnh vực tâm lý học và nhân học văn hóa, trong đó chúng tôi đặc biệt muốn lưu ý đến nghiên cứu của tác giả Đoàn Văn Chúc. Trong phần “Trò chơi và đời sống” in trong cuốn Văn hóa học của mình, Đoàn Văn Chúc đã duyệt lại các quan điểm cơ bản về nguồn gốc của sự chơi trong nghiên cứu tâm lý, văn hóa, xã hội học trên thế giới, phân tích những điểm khả thủ và bất cập của những quan điểm này. Từ đó, tác giả đưa ra quan điểm của mình cho rằng trò chơi được thúc đẩy bởi nhu cầu giải trí của con người đồng thời biện giải về tầm quan trọng của hoạt động giải trí trong xã hội.

Đoàn Văn Chúc tiếp tục phân tích về đặc thù của trò chơi, theo đó, chức năng của trò chơi là “rèn luyện những phẩm chất cơ 4 bản chủ yếu về thể chất và trí tuệ, và một phần luân lí cho sự lao động của con người theo phương thức thẩm mĩ” [26; tr. Tác giả đặc biệt quan tâm đến vấn đề “đồ chơi”, tiến hành phân loại trò chơi trên cơ sở tham chiếu bảng phân loại của Roger Caillois - một học giả uy tín nghiên cứu trò chơi từ góc độ nhân chủng học, trình bày những vấn đề về trò chơi ở người lớn và trẻ nhỏ, trò chơi truyền thống và hiện đại. Mặc dù trên thực tế, đúng như tác giả Đoàn Văn Chúc tự thừa nhận, những đúc kết của ông về trò chơi hãy còn tản mạn, nhưng đối với chúng tôi, nghiên cứu của ông đã gợi mở một số vấn đề đáng suy nghĩ, nhất là nhận định tính sáng tạo như là một điều kiện trường tồn của trò chơi: “dành cho người chơi một khu vực sáng tạo, khi tính sáng tạo của người chơi được huy động nhiều thì tính khoái trá của trò chơi cũng lớn” [26, tr.