Luận án Văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII-XVIII: Diện mạo & Đặc điểm

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Phan Thạnh VĂN HỌC PHẬT GIÁO THUẬN QUẢNG THẾ KỶ XVII-XVIII: DIỆN MẠO VÀ ĐẶC ĐIỂM LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2021 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Phan Thạnh VĂN HỌC PHẬT GIÁO THUẬN QUẢNG THẾ KỶ XVII-XVIII: DIỆN MẠO VÀ ĐẶC ĐIỂM Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS Trần Ngọc Vương Hà Nội - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Phan Thạnh LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này tôi chân thành tri ân quý thầy cô giảng viên, cán bộ nhân viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Đặc biệt, tôi thành kính tri ân sâu sắc đến Thầy hướng dẫn Khoa học GS.

Trần Ngọc Vương, người đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. Tôi chân thành niệm ân quý Chư tôn đức Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế; quý thầy cô Viện Văn học, Viện Hán Nôm, Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội, Trường Đại học Hà Nội, Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2; quý thầy cô Hội đồng đánh giá luận án các cấp đã nhiệt tâm chỉ bày, góp ý để tôi hoàn thiện luận án. Cũng qua đây, cho phép tôi gửi lời tri ân sâu sắc đến Tăng chúng Chùa Hà Úc, Chùa Tra Am cùng quý huynh đệ Pháp lữ, thân hữu Phật tử… đã động viên và khích lệ tinh thần giúp tôi hoàn thành luận án. Tôi xin thành kính tri ân./ Huế, ngày 15 tháng 11 năm 2021 Nghiên cứu sinh Phan Thạnh MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Những vấn đề chung.

Khái niệm Văn học Phật giáo. Danh xưng xứ Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII. Văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII. Tình hình sƣu tầm và khảo cứu văn bản văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII.

Tình hình sưu tầm văn bản văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII ……………………………………………………………………………. Tình hình phiên dịch và khảo cứu văn bản văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII. Tình hình nghiên cứu văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII-XVIII23 1. Văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII-XVIII trong các công trình nghiên cứu Phật học.

Văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII trong các công trình nghiên cứu lịch sử văn học. PHẬT GIÁO THUẬN QUẢNG. 37 VÀ VĂN HỌC THUẬN QUẢNGTHẾ KỶ XVII - XVIII. Phật giáo Thuận Quảngthế kỷ XVII - XVIII.

Bối cảnh xã hội vùng Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII. Phật giáo Thuận Quảng-sự du nhập và phát triển các tông phái Phật giáo. Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII trên phương diện đồng đại - lịch đại. Văn học Thuận Quảng thế kỷ XVII-XVIII.

Văn học Thuận Quảng phát triển trong nền văn học Việt Nam. Phật giáo với văn học Thuận Quảng thế kỷ XVII – XVIII. DIỆN MẠO VĂN HỌC PHẬT GIÁO THUẬN QUẢNG. 54 THẾ KỶ XVII - XVIII.

Hệ thống tác giả. Lực lượng sáng tác. Một số thành tựu của các tác giả nổi bật. Hệ thống thể loại.

Thi kệ và thơ Thiền. Một số thể loại khác. Hệ thống từ ngữ, điển cố. Trình bày trực tiếp giáo lý nhà Phật.

Ca ngợi cảnh sắc chùa, tháp. Ca ngợi các bậc cao Tăng. ĐẶC ĐIỂM VĂN HỌC PHẬT GIÁO THUẬN QUẢNG. 129 THẾ KỶ XVII - XVIII.

Tiếp biến tƣ tƣởng của văn học Phật giáo Việt Nam. Trung chuyển những giá trị của văn học Phật giáo Đàng Ngoài. Quan điểm tu hành và tinh thần nhập thế. Dung hợp các hệ tƣ tƣởng Phật – Nho – Đạo.

Dung hợp các hệ phái Phật giáo. Chủ trương “cư Nho mộ Thích”. Dung hợp Tam giáo Phật - Nho - Đạo. Quan niệm về thi học - thiền học và xu hƣớng vận động của văn học Phật giáo Thuận Quảng.

Cởi mở trong quan niệm Thi học, Thiền học. Xu hướng đời sống hóa tác phẩm văn học Phật giáo. Sự vận động hình mẫu Tăng sĩ nhập thế. 171 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

175 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Phật giáo đóng vai trò quan trọng trong tư tưởng văn hóa, văn học Việt Nam. Ở những thế kỷ đầu độc lập, tư tưởng Phật giáo đã ảnh hướng lớn đến nền văn học viết của dân tộc. Lực lượng sáng tác là các Thiền sư và khuynh hướng chủ yếu trong văn học thời này vẫn là khuynh hướng văn học Phật giáo.

Cho đến nay, Phật giáo dù không còn là hệ tư tưởng duy nhất của Việt Nam nhưng nó vẫn có ảnh hưởng sâu trong tâm thức, văn hóa của dân tộc Việt. Lịch sử Việt Nam đã trải qua nhiều cuộc biến động thay ngôi đổi chúa. Tuy nhiên những biến động đó không có tác dụng tích cực trong ý nghĩa lịch sử của dân tộc Việt bằng việc Nguyễn Hoàng xin triều đình Lê Trịnh vào trấn thủ Thuận Quảng với mưu tính lâu dài. Được vua Lê chúa Trịnh đồng ý, năm 1558, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ vùng Thuận Hóa, sau đó kiêm quản xứ Quảng Nam.

Nhận lệnh vua Lê, năm 1593 Nguyễn Hoàng đem quân ra Bắc đánh dẹp nhà Mạc. Sau lần trở về vào năm 1600, Nguyễn Hoàng chính thức ly khai khỏi chính quyền Lê Trịnh, lập ra một vương triều mới. Chúa Nguyễn đã thực hiện nhiều chính sách để xây dựng và phát triển vùng Thuận Quảng trở thành một trung tâm kinh tế chính trị đủ sức đối kháng lại chính quyền Lê Trịnh. Trong đó, chính sách Nam tiến đã mở rộng cương giới lãnh thổ đến tận Nam Bộ, hình thành một vùng Đàng Trong rộng lớn, hoàn chỉnh gần như bản đồ Đại Việt ngày nay.

Mặc dù Thuận Quảng chỉ là một vùng lãnh thổ mới thuộc về người Việt nhưng lại có vị trí quan trọng trong chỉnh thể của lịch sử, chính trị, văn hóa tư tưởng Việt Nam. Sự khu biệt, độc lập lãnh thổ trong hai thế kỷ XVII-XVIII đã khiến vùng Thuận Quảng có những đặc điểm riêng biệt và đã có những ảnh hưởng với quá trình phát triển của văn hóa và văn học Việt Nam. Để xây dựng một vương quyền vững mạnh, chúa Nguyễn đã lấy Phật giáo làm tư tưởng chủ đạo để cố kết nhân tâm, xây dựng văn hóa, tư tưởng nhất quán cho vùng Thuận Quảng. Phật giáo đã ảnh hưởng lớn đến văn học vùng Thuận Quảng, tạo nên dòng văn học Phật giáo mang nhiều biệt sắc.

Mặc dù là văn học của một tôn giáo ở vùng đất mới nhưng văn học Phật giáo đã góp phần 4 quan trọng về diện mạo và đặc điểm của văn học Thuận Quảng thời bấy giờ. Đồng thời đã đóng vai trò trung chuyển và đẩy nền văn học Phật giáo về phía Nam, tạo cho văn học Phật giáo Việt Nam thành một dòng chảy liên tục. Văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII- XVIII có vị trí nhất định trong dòng chảy của văn học dân tộc nên tác giả tác phẩm dần dần đã được sưu tầm, nghiên cứu và xuất bản. Tuy nhiên trên tổng quan tình hình nghiên cứu văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII- XVIII nói riêng và văn học Phật giáo Đàng Trong nói chung vẫn chưa được quan tâm đúng mức.

Để khẳng định vị trí của văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII-XVIII thì cần thiết có những công trình đầy đủ nhằm nghiên cứu mô tả diện mạo và chỉ ra những đặc điểm nổi bật của văn học Phật giáo Thuận Quảng trong giai đoạn này. Những tiền đề lý luận và thực tiễn trên đã thôi thúc chúng tôi lựa chọn hướng nghiên cứu này với đề tài Văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII: Diện mạo và đặc điểm. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là văn học Phật giáo Thuận Quảng. Phạm vi nghiên cứu là diện mạo và đặc điểm văn học Phật giáo vùng Thuận Quảng trong hai thế kỷ XVII và XVIII.

Mốc thời gian được xác định cụ thể vào năm 1600 với sự kiện Nguyễn Hoàng trở lại Thuận Quảng, chính thức ly khai khỏi triều đình Lê Trịnh cho đến năm 1802 với sự kiện Nguyễn Ánh thống nhất đất nước, lên ngôi lấy niên hiệu Gia Long. Hiện tại chưa có một tài liệu cụ thể nào tập hợp tất cả những sáng tác văn học Thuận Quảng nói chung và văn học Phật giáo Thuận Quảng nói riêng trong hai thế kỷ này. Các công trình sưu tầm nghiên cứu văn học vùng này hầu như chỉ ở tầm vi mô, theo từng tác giả, tác phẩm nhỏ lẻ. Chính vì vậy, ngoài việc kế thừa những nghiên cứu này, chúng tôi sẽ khảo sát thực nghiệm, sưu tầm văn bản văn học Phật giáo tại các tủ sách của các chùa Tổ, tự viện ở vùng Thuận Quảng.

Bên cạnh những tác phẩm từ hai nguồn tư liệu trên sẽ là phạm vi để chúng tôi khảo sát, mô tả, nhận định, đánh giá văn học Phật giáo Thuận Quảng, chúng tôi còn so sánh với các tác giả tác phẩm ở phía Bắc - Đàng 5 Ngoài và ở phía Nam - vùng văn học Gia Định và vùng văn học Hà Tiên để thấy được rõ hơn biệt sắc của văn học Phật giáo Thuận Quảng. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Lựa chọn đề tài Văn học Phật giáo Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII: Diện mạo và đặc điểm với những nội dung nghiên cứu cụ thể trên đây, chúng tôi nhắm đến hai mục tiêu cơ bản: - Phác thảo những vấn đề cơ bản, từ lịch sử địa lý đến nguồn gốc du nhập - hình thành - phát triển tư tưởng Phật giáo qua các thời kỳ, các tông phái tại vùng Thuận Quảng. Từ đó, mô tả diện mạo của nền văn học Phật giáo Thuận Quảng ở các khía cạnh: hệ thống tác giả, hệ thống thể loại, hệ thống ngôn ngữ và đề tài phản ánh.