Giao thoa nghệ thuật văn xuôi lãng mạn, hiện thực (1932-1945) - Luận án TS. Thành Đức Bảo Thắng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------------------------------- THÀNH ĐỨC BẢO THẮNG GIAO THOA NGHỆ THUẬT GIỮA HAI KHUYNH HƯỚNG VĂN XUÔI LÃNG MẠN VÀ VĂN XUÔI HIỆN THỰC THỜI Kì 1932-1945 Chuyên ngành:Văn học Việt Nam Mã số:62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2013 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------------------------------- THÀNH ĐỨC BẢO THẮNG GIAO THOA NGHỆ THUẬT GIỮA HAI KHUYNH HƯỚNG VĂN XUÔI LÃNG MẠN VÀ VĂN XUÔI HIỆN THỰC THỜI Kì 1932-1945 Chuyên ngành:Văn học Việt Nam Mã số:62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: 1- PGS. LÊ THỊ DỤC TÚ 2- PGS. LÊ QUANG HƯNG HÀ NỘI - 2013 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án THÀNH ĐỨC BẢO THẮNG MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN iii MỞ ĐẦU 1 1. Lý do chọn đề tài 1 2. Nhiệm vụ và giới hạn của đề tài 2 2. Nhiệm vụ của đề tài 2 2.

Giới hạn của đề tài 3 3. Phương pháp nghiên cứu 3 3. Phương pháp lịch sử 3 3. Phương pháp tiếp cận hệ thống 3 3.

Phương pháp phân tích, tổng hợp 3 3. Phương pháp so sánh 3 4. Đóng góp của luận án 4 4. Về phương diện lí luận 4 4.

Về phương diện thực tiễn 4 5. Cấu trúc của luận án 4 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 5 1. Những ý kiến liên quan đến vấn đề nghiên cứu ở giai đoạn trước 1975 5 1. Những ý kiến liên quan đến vấn đề nghiên cứu ở giai đoạn sau 1975 10 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ XÃ HỘI, VĂN HÓA CỦA SỰ GIAO THOA VĂN HỌC 17 2.

Khái niệm giao thoa, giao thoa văn học 17 2. Khái niệm giao thoa 17 2. Khái niệm giao thoa văn học 17 2. Kết cấu xã hội và những tư tưởng tình cảm mới 18 2.

Kết cấu xã hội mới 18 2. Sự nảy nở những tư tưởng, tình cảm mới 23 2. Sự tiếp nhận văn hóa, văn học phương Tây 26 2. Sự bừng tỉnh ý thức cá nhân 27 2.

Sự thay đổi quan điểm thẩm mĩ 30 2. Tiếp nhận tinh thần dân chủ, tư tưởng khoa học 33 2. Sự tác động của phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, đấu tranh giai cấp 37 2. Sự vận động nhanh chóng của nền văn học theo tiến trình hiện đại hóa CHƯƠNG 3 GIAO THOA VỀ TƯ TƯỞNG NGHỆ THUẬT 45 3.

Giao thoa trong cảm quan hiện thực và nội dung phản ánh 45 3. Giao thoa trong cảm quan hiện thực hướng tới con người 45 3. Giao thoa trong cảm quan hiện thực nhân đạo, tiến bộ 56 3. Giao thoa trong quan niệm nghệ thuật về con người 71 3.

Quan niệm nghệ thuật về con người cá nhân 72 3. Con người gắn với hoàn cảnh, chịu sự chi phối của hoàn cảnh 79 CHƯƠNG 4 GIAO THOA VỀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT 85 4. Giao thoa trong kết cấu hiện đại và tình huống nghệ thuật 85 4. Kết cấu truyện mang tính hiện đại 85 4.

Giao thoa trong nghệ thuật tạo dựng tình huống 97 4. Giao thoa trong nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật 107 4. Miêu tả tâm lí nhân vật qua ngoại hiện 108 4. Miêu tả tâm lí nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại, độc thoại nội tâm 118 KẾT LUẬN 146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 149 TÀI LIỆU THAM KHẢO 150 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài 1. Văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX phát triển sôi động, phong phú và vận động ngày càng nhanh chóng theo tiến trình hiện đại hóa. Đây là thời kì đánh dấu bước chuyển mình của văn học dân tộc từ hình thái, tính chất của văn học trung đại sang hình thái và tính chất của văn học hiện đại. Nghiên cứu thời kì văn học này, các nhà nghiên cứu chia ra các chặng, các bộ phận, khuynh hướng, trào lưu.

nhằm mục đích khái quát, chỉ ra các đặc điểm, đặc trưng và quá trình vận động, phát triển mang tính quy luật của nó. Văn học thời kì này được chia thành hai bộ phận dựa vào thái độ chính trị của người cầm bút đối với chính quyền thực dân: bộ phận văn học công khai (hợp pháp) và bộ phận văn học bí mật (bất hợp pháp). Gắn với bộ phận văn học công khai, nổi bật là hai khuynh hướng lãng mạn và hiện thực. Sự phân chia như trên rất cần thiết trong nghiên cứu lý luận văn học.

Song, trong thực tiễn đời sống văn học thời kỳ này, theo quan sát của chúng tôi, giữa các khuynh hướng văn học không có ranh giới tuyệt đối và luôn có sự giao thoa, ảnh hưởng qua lại, đan xen lẫn nhau ở nhiều cấp độ, từ cái nhìn hiện thực tới phương thức phản ánh. Sự giao thoa này đã ảnh hưởng rất lớn tới chất lượng nội dung và hình thức thể hiện của các khuynh hướng văn học. Nhìn nhận, phân tích, đánh giá sự giao thoa này là cần thiết, đặc biệt ở lĩnh vực văn xuôi. Một mặt, chúng ta có thể thấy rõ hơn thực tế sinh động của văn xuôi nói riêng cũng như văn học nói chung.

Tác phẩm văn học không chỉ bó hẹp trong các khuynh hướng, trào lưu mà luôn vận động trong sự gặp gỡ, tác động qua lại lẫn nhau, có sự kế thừa, phát triển trong nội dung tư tưởng và hình thức thể hiện. Mặt khác, tránh được cái nhìn cơ giới hóa vẫn còn tồn tại rải rác trong một số giáo trình bằng việc cắt nghĩa, lý giải sự phong phú, đa dạng, phức tạp, từ đó đưa ra các đánh giá, nhận định một cách khách quan, khoa học về tác giả cũng như tác phẩm văn học. Đây là thời kì văn học phát triển triển rực rỡ với những thành tựu phong phú, những vấn đề mang ý nghĩa sâu sắc đối với đời sống xã hội, đánh dấu bước tiến quan trọng trong tiến trình vận động, phát triển của lịch sử văn học. Tìm hiểu sự giao thoa về tư tưởng và nghệ thuật giữa hai khuynh hướng này cũng chính là tìm hiểu sự gặp gỡ, kế thừa giữa các tác giả của hai khuynh hướng, giữa truyền thống và hiện đại, giữa Đông và Tây, thấy rõ hơn được những giá trị bất biến, những giá trị mới trong quá trình vận động hòa nhập với văn học hiện đại thế giới.

Trong thực tế, quá trình nghiên cứu và giảng dạy văn học thời kỳ này trước 1986, các nhà nghiên cứu với nhiều lý do thường chỉ tập trung chú ý tới khuynh hướng văn học hiện thực. Sau 1986, vị trí, giá trị của văn học lãng mạn (đặc biệt là văn xuôi khuynh hướng lãng mạn) được chú ý nghiên cứu trên tinh thần khách quan, khoa học và các nhà nghiên cứu đã chỉ ra những đóng góp nổi bật của khuynh hướng này trong tiến trình vận động, phát triển của văn xuôi nói riêng, văn học dân tộc nói chung. Đồng thời, thấy rõ hơn tính phức tạp nhiều mặt, sự ảnh hưởng qua lại của khuynh hướng lãng mạn với khuynh hướng hiện thực về tư tưởng và nghệ thuật. Song chưa có công trình chuyên biệt nào nghiên cứu giao thoa giữa hai khuynh hướng một cách hệ thống mà chỉ là những ý kiến, nhận định riêng trong các bài viết, các giáo trình.

Xuất phát từ thực tế giảng dạy trong nhà trường, văn xuôi thời kỳ 1932 - 1945 chiếm một dung lượng lớn, là một trong những nội dung cơ bản tạo nên giá trị đặc sắc, góp phần hiện đại hóa văn xuôi Việt Nam. Tiếp đó là sự xuất hiện của nhiều tác giả lớn với những kiệt tác và hình tượng nghệ thuật bất hủ, độc đáo. Do đó, tìm hiểu sự giao thoa về tư tưởng và nghệ thuật gữa hai khuynh hướng văn xuôi trên là rất cần thiết, có giá trị thực tiễn cao đối với quá trình giảng dạy. Tìm hiểu, nghiên cứu theo hướng này giúp cho người giáo viên hiểu thấu đáo hơn về diện mạo, tính chất của giai đoạn văn học.

Từ đó, hiểu sâu sắc hơn về tác giả, tác phẩm tiêu biểu của họ. Với những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn đặt vấn đề nghiên cứu đề tài: Giao thoa nghệ thuật giữa hai khuynh hướng văn xuôi lãng mạn và văn xuôi hiện thực thời kì 1932 - 1945. Nhiệm vụ và giới hạn của đề tài 1. Nhiệm vụ của đề tài Luận án hướng tới tìm hiểu và phân tích những yếu tố giao thoa, những biểu hiện gần gũi, tương đồng giữa khuynh hướng lãng mạn và khuynh hướng hiện thực trong văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1932 - 1945 ở các cấp độ:  Giao thoa về tư tưởng nghệ thuật.

 Giao thoa về hình thức nghệ thuật. Giới hạn của đề tài Đề tài tập trung tìm hiểu sự giao thoa giữa hai khuynh hướng lãng mạn và hiện thực trong văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1930-1945, khảo sát qua một số cây bút tiêu biểu: Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Trần Tiêu, Hồ Dzếnh, Thanh Tịnh, Nguyễn Tuân, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyên Hồng. Phương pháp nghiên cứu 3. Phương pháp lịch sử Khuynh hướng lãng mạn và khuynh hướng hiện thực trong văn học Việt Nam ra đời và phát triển trong hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa cụ thể - thời kì 1932 - 1945 Vận dụng phương pháp lịch sử để nghiên cứu sự giao thoa giữa văn xuôi lãng mạn và hiện thực sẽ giúp chúng tôi thấy được những nguyên nhân tất yếu tạo nên hiện tượng độc đáo này.

Qua đó khẳng định được những yếu tố tích cực cũng như những đóng góp của văn xuôi thuộc hai khuynh hướng này đối với lịch sử văn học. Phương pháp tiếp cận hệ thống Chúng tôi quan niệm khuynh hướng văn học là một hệ thống hoàn chỉnh, có mở đầu, kết thúc cũng như quá trình vận động và phát triển với những đặc trưng, đặc điểm riêng trong một thời điểm lịch sử cụ thể. Phương pháp tiếp cận hệ thống giúp chúng tôi tìm hiểu, phân tích yếu tố giao thoa trong văn xuôi giữa hai khuynh hướng lãng mạn và hiện thực trên từng cấp độ cụ thể, từ giao thoa về tư tưởng nghệ thuật, giao thoa về hình thức nghệ thuật tới các cấp độ tác phẩm, hình tượng nghệ thuật… 5. Phương pháp phân tích, tổng hợp Phương pháp phân tích, tổng hợp được vận dụng trong việc phân tích nội dung tác phẩm, hình tượng nghệ thuật, các biện pháp nghệ thuật để thấy được các yếu tố giao thoa giữa hai khuynh hướng văn xuôi lãng mạn và hiện thực.