Luận án tiến sĩ: Xung đột văn hóa trong tiểu thuyết nông thôn Việt Nam giai đoạn 1986-2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HỒ THỊ GIANG XUNG ĐỘT VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ NÔNG THÔN GIAI ĐOẠN TỪ 1986 ĐẾN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI, 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HỒ THỊ GIANG XUNG ĐỘT VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ NÔNG THÔN GIAI ĐOẠN TỪ 1986 ĐẾN NAY Ngành : Văn học Mã số : 9.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Nguyễn Đăng Điệp 2. TS Cao Kim Lan HÀ NỘI, 2019 LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp và TS Cao Kim Lan, những người thầy đã tận tình chỉ dạy, hướng dẫn, đóng góp ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám đốc Học viện khoa học xã hội, Phòng Đào tạo, Khoa văn học đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo thuộc phòng Lí luận văn học, phòng Văn học Việt Nam đương đại của Viện văn học đã có những góp ý bổ ích với tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Trần Ngọc Hiếu – giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã gợi ý tài liệu và có những góp ý bổ ích để tôi hoàn thành luận án. Xin chân thành cảm ơn cơ quan nơi tôi đang công tác, lãnh đạo trường Đại học Ngoại ngữ, trường THPT chuyên Ngoại ngữ, tổ Xã hội đã quan tâm, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khích lệ giúp tôi hoàn thành luận án. Hà Nội, tháng 1 năm 2019 Tác giả Hồ Thị Giang LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chưa từng công bố ở bất kì một công trình nào khác. Luận án có kế thừa và sử dụng một số tài liệu đã công bố có liên quan đến đề tài để tham khảo. Các nguồn tài liệu ấy đều được chú thích rõ ràng, chính xác. Hà Nội, tháng 1 năm 2019 Tác giả Hồ Thị Giang MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU XUNG ĐỘT VĂN HÓA .1 Khái niệm văn hóa và xung đột văn hóa.2 Khái niệm xung đột văn hóa .2 Tiếp cận xung đột văn hóa trên thế giới .3 Nghiên cứu xung đột văn hóa ở Việt Nam .4 Nghiên cứu xung đột văn hóa trong tiểu thuyết viết về nông thôn sau Đổi mới. XUNG ĐỘT VĂN HÓA VÀ SỰ THỂ HIỆN XUNG ĐỘT VĂN HÓA TRONG VĂN HỌC.1 Xung đột văn hóa trong văn học .2 Xung đột văn hóa nhìn từ các hình thức diễn ngôn .1 Xung đột văn hóa nhìn từ diễn ngôn chủ nghĩa dân tộc .2 Xung đột văn hóa nhìn từ diễn ngôn phương thức sản xuất .3 Xung đột văn hóa nhìn từ diễn ngôn chấn thương .4 Xung đột văn hóa nhìn từ diễn ngôn nữ quyền .3 Xung đột văn hóa – nhìn trong tiểu thuyết viết về nông thôn sau Đổi mới.1 Trường tri thức thời đại và ý thức hệ .2 Sự đổi mới tư duy tiểu thuyết .3 Những động hình mới của diễn ngôn xung đột văn hóa. CHỦ THỂ DIỄN NGÔN VÀ SỰ ĐỐI THOẠI VĂN HÓA QUA CÁC MÔ THỨC XUNG ĐỘT XÃ HỘI .1 Chủ thể diễn ngôn trong tiểu thuyết viết về nông thôn sau Đổi mới .2 Chủ thể chiêm nghiệm về văn hóa họ tộc qua xung đột dòng họ .1 Quan hệ họ hàng trong văn hóa Việt .2 Kiến tạo xung đột họ tộc .3 Chủ thể trăn trở về chấn thương cải cách ruộng đất qua xung đột giai cấp .1 Nhận thức lại về cải cách ruộng đất .2 Đảo lộn quan hệ con người trong cải cách ruộng đất .3 Sự dịch chuyển số phận của chủ thể .4 Chủ thể phản biện quan điểm phương thức sản xuất qua xung đột cá nhân - tập thể .1 Nhận thức lại mô hình hợp tác hóa nông nghiệp .2 Mô típ rời bỏ, xa lánh, lạc lõng .5 Chủ thể chất vấn về lối sống qua xung đột thế hệ .1 Thế hệ nông thôn nhìn qua quan hệ gia đình, xóm giềng, làng xã .2 Kiến tạo xung đột hành động và lối nghĩ. XUNG ĐỘT VĂN HÓA NHÌN TỪ BÌNH DIỆN GIÁ TRỊ .1 Xung đột Nhu cầu – Chuẩn mực .1 Ám ảnh định kiến họ tộc và sự lệch chuẩn của cá nhân nổi loạn .2 Ám ảnh khuôn khổ đoàn thể chính trị và nỗi đau của số phận bi kịch .2 Xung đột Thật – Giả .1 Thật – Giả trong vòng xoáy cơ chế thị trường .2 Thật – Giả và mô hình người cán bộ nông thôn .3 Xung đột Thiêng – Tục .1 Thực hành tính phân li của biểu tượng .2 Sáng tạo ngôn ngữ thế tục hóa và lời giễu nhại .4 Xung đột Nông thôn – Thành thị .1 Sự xâm lấn của thành thị đối với nông thôn .2 Chất vấn sinh thái: xung đột nông thôn – thành thị .3 Mơ hồ hóa không gian nông thôn – thành thị .5 Xung đột văn hóa Đông – Tây .1 Diễn ngôn giao thoa chính trị và văn hóa .2 Hòa giải xung đột văn hóa Đông - Tây.

148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC TÁC PHẨM KHẢO SÁT MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nghiên cứu văn học hiện nay có những chuyển mình theo hệ hình nghiên cứu văn hóa. Hướng nghiên cứu này không hề mâu thuẫn với nghiên cứu văn bản và vẫn gắn với bản chất văn học. Các nhà nghiên cứu tập trung nhiều hơn đến việc lí giải quan niệm về cái đẹp, điển phạm, ý thức hệ và cơ chế tạo nên các mã nghệ thuật đặc thù, về sự loại bỏ hay tiếp nhận, dung nạp hay kháng cự các giá trị.

Trong đó, chủ thể yếu thế được quan tâm đặc biệt. Diễn ngôn khuyết tật, lưu vong, chấn thương xuất hiện sâu sắc trong các tác phẩm văn học. Văn học thường xâm nhập vào chiều kích tâm linh, vào trạng thái bất an, tiếc nuối, vào những mâu thuẫn giữa thật - giả, sinh kế - xa lạ, phá bỏ - trở về. Khi đó, nông thôn Việt Nam có thể xem là một thực thể văn hóa yếu thế/bị tổn thương trong thời kì đô thị hóa, toàn cầu hóa.

Đứng trước “cơn địa chấn” đất đai, tiền bạc, quyền lực, nông thôn “oằn mình” chống đỡ để thích nghi và giữ gìn các giá trị. Quá trình thâm nhập giữa truyền thống và hiện đại, quá khứ và hiện tại, cái tự nhiên và cái văn minh, giá trị nguồn cội và mất kí ức diễn ra mạnh mẽ trong lòng xã hội nông thôn Việt Nam, làm nảy sinh xung đột văn hóa. Ở Việt Nam, vấn đề xung đột văn hóa trước đây phần lớn được nhìn theo quan điểm Marxist, luôn gắn với thực tiễn xã hội, đấu tranh giai cấp.Marx, muốn tìm hiểu bản chất cái Đẹp phải khảo sát các bản chất xã hội của nó. Mĩ học Marxist cho rằng, nghệ thuật xét đến cùng là sự phản ánh hiện thực khách quan, không phải là sự tự biểu hiện, sự hóa thân của thế giới tâm linh người nghệ sĩ.

Xung đột văn hóa như là đối tượng được mô phỏng/phản ánh để giúp nhận thức thực trạng xã hội, nó nằm trong sự định hướng, trong chiến lược của mô hình xã hội chủ nghĩa. Và, mọi xung đột văn hóa đều hướng đến cải tạo hiện thực. Như đánh giá của Macxim Gorki trong Bàn về văn học, xung đột lớn nhất được quan tâm là xung đột giai cấp, gắn với hai mảng hiện thực lớn là “hiện thực của giai cấp chỉ huy, những giai cấp có quyền lực đang dùng mọi cách để khẳng định cho kì được uy quyền của mình đối với con người” và “hiện thực của những người bị trị, những người bị khuất phục và đã cam tâm chịu khuất phục, là cuộc sống buồn tẻ trong lao động nặng nhọc không ngừng”. Bên cạnh đó còn là xung đột về quan niệm cá nhân – tập thể, gắn với những diễn giải đầy ngợi ca về tính chất điển hình, và sự nhạo báng đối với tiếng nói cá nhân.

Quy về thời đại, tập thể, mĩ học Marxist khước từ cách lí giải mọi vấn đề của con người từ thế giới hỗn độn bên trong, mà gắn với xã hội học, với vấn đề phương thức sản xuất. Tiếng nói một giọng, hiện thực một chiều được đề cao trong cái nhìn bổ đôi, nhị phân. Tình hình này đã diễn ra rất rõ trong văn học Việt Nam. Nền văn học hướng tới tính đại chúng, tính tập thể đã gạt trừ mọi tiếng nói riêng tư.

Văn hóa thời đại đối lập với văn hóa cá nhân. Cái nhìn sử thi chỉ lựa chọn kinh nghiệm của cộng đồng và những vấn đề lớn, mọi góc khuất và 1 tầng vỉa kín đáo được đẩy ra bên lề, ngoại vi. Xung đột văn hóa trong nghiên cứu hiện đại đã vượt lên những giới hạn đó. Các tác giả hiện đại hướng đến tinh thần đối thoại sâu sắc.

Văn hóa được xác định trong nội tại bản thân nó và trong sự va chạm, đụng độ với những cái khác. Bởi vậy, xung đột văn hóa có những mô thức biểu hiện phong phú, dưới những diễn giải đa chiều, vừa là sự tương tác của đặc điểm văn hóa truyền thống vừa là những đụng độ văn hóa hiện đại, vừa là sự cọ xát trong văn hóa bản địa, vừa là sự gây hấn/tiếp thu với các yếu tố ngoại lai, vừa là những trăn trở của số phận cá nhân khi va chạm với quan niệm của đám đông, của thời đại. Nhìn nông thôn Việt Nam như một thực thể văn hóa tự nó và thực thể tự nó – cái khác (nơi xuất hiện rõ nhất các mô thức xung đột văn hóa – mà bản chất là nhu cầu đối thoại), sẽ nhận ra sự nỗ lực kiến giải các vấn đề về phận nữ, về chấn thương, về lịch sử, về thành thị. Thành tựu thực tế trong tiến trình văn học đã chứng minh đề tài nông thôn là một đề tài lớn, luôn nhận được sự quan tâm sâu sắc.