Luận án Văn học Việt Nam thế kỷ XVIII-XIX dưới góc độ giới tính

Vấn đề giới và quan niệm về giới tính được nghiên cứu sâu rộng trên toàn thế giới. Giới là khái niệm xã hội học quan trọng, chi phối nhiều mặt đời sống kinh tế, chính trị, lịch sử, văn hóa. Các ngành khoa học khác nhau đã nỗ lực khám phá giới ở những bối cảnh văn hóa lịch sử cụ thể. Tuy nhiên, nghiên cứu giới trong văn học Việt Nam vẫn còn tiềm năng mở rộng. Đa số các nghiên cứu hiện có chú trọng phụ nữ, vấn đề bất bình đẳng giới và trào lưu nữ quyền. Nghiên cứu này mở rộng phạm vi, không đồng nhất giới với phụ nữ, mà bao gồm cả nam giới và các mối quan hệ giới phức tạp. Việc tìm hiểu giai đoạn văn học thế kỷ XVIII - nửa đầu XIX là cần thiết. Đây là thời kỳ kết tinh thành tựu đặc sắc, hình tượng phụ nữ và tiếng nói tác giả nữ dần rõ nét hơn. Nghiên cứu từ góc độ diễn ngôn giới mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn cao, giúp thấu hiểu sâu sắc hơn các tác phẩm văn học. Luận án đặt ra nhiệm vụ phân tích bối cảnh, lý thuyết, và các hình tượng giới cụ thể, đóng góp vào việc làm rõ hơn đặc trưng văn học thời kỳ này.

Nghiên cứu này bắt đầu bằng việc làm rõ khái niệm giới (gender), phân biệt với giới tính sinh học (sex). Giới là một cấu trúc xã hội, văn hóa quy định vai trò, hành vi, kỳ vọng và chuẩn mực áp đặt lên cá nhân. Nam tính và nữ tính là các khái niệm giới được xã hội kiến tạo và không ngừng thay đổi. Lý thuyết giới cung cấp công cụ phân tích cách các vai trò này hình thành và duy trì. Nó xem xét các khuôn mẫu, chuẩn mực xã hội ảnh hưởng đến con người. Diễn ngôn giới là hệ thống ngôn ngữ, hình ảnh định hình cách hiểu về giới. Nó phản ánh và tái tạo các quan niệm về nam tính, nữ tính trong một xã hội cụ thể. Diễn ngôn tính dục là cách xã hội nhìn nhận, thảo luận và điều chỉnh về tình dục, bao gồm các quy tắc, cấm kỵ và sự thể hiện ham muốn. Luận án khảo sát các lý thuyết này trong bối cảnh văn học Việt Nam trung đại. Nó phân tích sự tác động của Nho giáo, Phật giáo, và các luồng tư tưởng khác. Điều này giúp lý giải sự phức tạp của các hình tượng giới trong văn học. Các khái niệm này tạo nên khung lý thuyết vững chắc cho toàn bộ nghiên cứu.

Thế kỷ XVIII - nửa đầu XIX là giai đoạn lịch sử đầy biến động và chuyển mình của Việt Nam. Xã hội trải qua khủng hoảng triều đại, chiến tranh liên miên và các cuộc nổi dậy nông dân. Nho giáo, dù vẫn là tư tưởng chủ đạo, dần bộc lộ những hạn chế và bị lung lay trước các giá trị mới. Các giá trị truyền thống bị thách thức, nhường chỗ cho những quan điểm đa chiều hơn. Sự phát triển mạnh mẽ của văn học chữ Nôm phản ánh rõ rệt sự thay đổi này, đưa văn chương đến gần hơn với đời sống nhân dân. Đời sống đô thị bắt đầu phát triển, mang theo những luồng tư tưởng và lối sống mới. Văn hóa đại chúng có cơ hội hình thành, ảnh hưởng đến quan niệm về giới. Các chuẩn mực đạo đức xã hội bị đặt dấu hỏi. Phụ nữ, dù vẫn chịu nhiều ràng buộc, đã có không gian mới để lên tiếng và thể hiện bản thân. Nam giới cũng đối mặt với sự thay đổi vai trò và hình tượng. Các tác phẩm văn học lớn của thời kỳ này, như "Truyện Kiều," "Chinh phụ ngâm," "Cung oán ngâm khúc," chứa đựng diễn ngôn giới phong phú, đa dạng. Bối cảnh này tạo điều kiện cho sự xuất hiện các quan điểm mới, mở ra cánh cửa cho việc khám phá các khía cạnh chưa từng có trong nghiên cứu giới.

Trong văn học Việt Nam trung đại, đặc biệt là dưới ảnh hưởng Nho giáo, hình tượng nam giới thường gắn liền với các chuẩn mực đạo đức và xã hội lý tưởng. Người đàn ông được khắc họa là kẻ sĩ tài năng, đức độ, có học vấn uyên thâm và phẩm chất trung quân, ái quốc. Họ được kỳ vọng gánh vác việc nước, giữ gìn gia phong, là trụ cột của gia đình và xã hội. Hình tượng này thể hiện qua các nhân vật anh hùng, quan lại thanh liêm, học trò đỗ đạt trong các truyện thơ, thơ ca. Nam giới được coi là chủ thể kiến tạo tri thức, là tác giả của phần lớn các tác phẩm văn học. Họ tự thuật, tự khắc họa chân dung mình qua thơ, phú, truyện ký, thường nhấn mạnh tài năng văn chương, phẩm chất đạo đức và địa vị xã hội. Sự tự khắc họa này củng cố vai trò lãnh đạo và vị thế thượng đẳng của nam giới trong xã hội. Diễn ngôn này duy trì cấu trúc nam quyền và định hình các kỳ vọng về người đàn ông mẫu mực. Tuy nhiên, ngay cả trong khuôn khổ Nho giáo, sự khắc họa này cũng không phải lúc nào cũng đơn chiều, ẩn chứa những phức tạp nhất định.

Thế kỷ XVIII-XIX là thời kỳ của sự chuyển mình mạnh mẽ trong xã hội và văn hóa Việt Nam. Các chuẩn mực nam tính Nho giáo bắt đầu lung lay và không còn là tuyệt đối. Văn học phản ánh rõ rệt sự xuất hiện của một "nam tính mềm" hơn, ít cứng nhắc hơn. Nam giới không còn chỉ là biểu tượng của sức mạnh, lý trí và sự nghiêm nghị. Họ thể hiện nhiều hơn cảm xúc, tình cảm, sự lãng mạn, thậm chí là sự yếu đuối và bị động. Các nhân vật nam có thể bị chi phối bởi tình yêu, dục vọng, hoặc những khó khăn trong cuộc sống, không hoàn toàn tuân theo khuôn mẫu khô cứng. Sự chuyển dịch này là dấu hiệu của một xã hội đang thay đổi, nơi các giá trị truyền thống bị thách thức. Các tác phẩm như "Truyện Kiều" khắc họa Kim Trọng không chỉ tài hoa mà còn rất lãng mạn, đôi khi bị động trong tình yêu và các quyết định quan trọng. Hay các nhân vật nam trong các câu chuyện tình duyên khác bộc lộ nội tâm phức tạp hơn. Sự thay đổi này mở ra không gian cho các kiểu nam tính đa dạng, thách thức định nghĩa truyền thống về "đàn ông đích thực." Văn học trở thành nơi thể nghiệm các giới tính và vai trò mới, phản ánh sự biến đổi sâu sắc trong nhận thức con người.

Một điểm mới mẻ và độc đáo của văn học giai đoạn thế kỷ XVIII-XIX là sự xuất hiện mạnh mẽ của góc nhìn nữ giới đối với nam tính. Phụ nữ không còn là đối tượng thụ động được định nghĩa và miêu tả bởi nam giới. Họ chủ động nhìn nhận, đánh giá, thậm chí đả kích và châm biếm nam giới một cách công khai. Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương là minh chứng rõ nét nhất. Bà công khai châm biếm thói hư tật xấu, sự giả dối, đạo đức giả của đàn ông và chế độ phong kiến. Thân thể nam giới cũng được miêu tả từ góc độ khác lạ, trở thành đối tượng của cái nhìn soi mói, giễu nhại, chứ không còn là biểu tượng của quyền lực. Đây là sự đảo ngược vị thế quyền lực truyền thống trong diễn ngôn giới. Nữ giới từ vị trí bị động, chịu đựng đã trở thành chủ thể, mạnh dạn phê phán các hành vi gia trưởng và sự bất công. Sự giễu nhại nam giới là một hình thức phản kháng xã hội mạnh mẽ. Nó thách thức các chuẩn mực Nho giáo áp đặt lên cả nam và nữ. Cái nhìn định giá của nữ giới tái cấu trúc lại diễn ngôn về nam tính. Nó khẳng định tiếng nói mạnh mẽ, độc lập của phụ nữ trong văn đàn, tạo nên một chiều kích mới cho nghiên cứu giới.

Quan niệm chính thống về nữ giới thời trung đại chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo, coi trọng "tam tòng, tứ đức." Người phụ nữ lý tưởng phải hiền thục, đoan trang, biết tề gia nội trợ và tuân thủ tuyệt đối các chuẩn mực đạo đức. Tiếng nói và mong muốn cá nhân của họ thường bị kìm nén, không được phép bộc lộ công khai. Tuy nhiên, văn học thế kỷ XVIII-XIX cũng ghi nhận sự xuất hiện của các quan niệm phi chính thống. Phụ nữ không còn chỉ là hình mẫu đơn thuần, thụ động. Họ được khắc họa với cá tính mạnh mẽ, thông minh, tài hoa, thậm chí bướng bỉnh và dám vượt ra ngoài khuôn khổ. Họ dám bày tỏ suy nghĩ, tình cảm riêng tư, phá vỡ sự im lặng. Các tác phẩm như "Truyện Kiều" vẽ nên một Thúy Kiều tài sắc nhưng cũng đầy bi kịch, dám hành động vì tình yêu và danh dự. Các tác phẩm "Chinh phụ ngâm," "Cung oán ngâm khúc" thể hiện nỗi lòng phụ nữ phản đối chiến tranh, số phận éo le. Sự đối lập giữa chính thống và phi chính thống này tạo nên một diễn ngôn nữ giới đa chiều, phong phú. Nó phản ánh cuộc đấu tranh giữa khuôn phép cũ và khao khát mới trong xã hội, cho thấy sự thay đổi trong nhận thức về vị trí của người phụ nữ.

Một trong những điểm nổi bật của giai đoạn văn học này là sự trỗi dậy mạnh mẽ của tiếng nói nữ giới. Phụ nữ bắt đầu tự biểu đạt thông qua văn chương, vượt qua rào cản xã hội và giáo dục. Họ viết thơ, tự thuật về cuộc đời, cảm xúc, nỗi niềm của mình. Họ còn tự đề vịnh, ca ngợi lẫn nhau, tạo nên một cộng đồng nữ giới có ý thức. Đây là một hình thức phản kháng ngầm nhưng mạnh mẽ, một bản năng tự phát muốn thoát khỏi sự im lặng. Phụ nữ không còn chấp nhận vai trò thụ động. Họ dùng ngòi bút để kể về những nỗi niềm thầm kín, bày tỏ ước mơ, khát vọng, và sự bất mãn với hiện thực. Hồ Xuân Hương là biểu tượng của sự tự thuật này. Các bài thơ Nôm của bà thách thức mạnh mẽ các quy tắc xã hội, thể hiện sự phóng khoáng, táo bạo trong ngôn ngữ và tư tưởng. Sự tự thuật này không chỉ là giải bày cá nhân mà còn là hành động khẳng định quyền tự quyết về danh tính, cuộc sống và tiếng nói. Nó cho thấy ý thức cá nhân nữ giới đang phát triển, và tiếng nói của họ trở nên có trọng lượng hơn trong văn đàn, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam.

Văn học Việt Nam thế kỷ XVIII-XIX ghi nhận một sự táo bạo đáng kể trong việc miêu tả thân thể nữ giới. Việc này thường gắn liền với việc thể hiện khát khao dục tính, ham muốn bản năng của con người. Thân thể phụ nữ không còn bị che giấu, bị coi là điều cấm kỵ hay chỉ được gợi tả một cách ước lệ. Ngược lại, nó được thể hiện một cách trực diện, gợi cảm và sống động. Các tác phẩm của Hồ Xuân Hương là ví dụ tiêu biểu, khi bà miêu tả vẻ đẹp hình thể phụ nữ một cách sinh động, đôi khi trần trụi và đầy ẩn ý. Những miêu tả này không chỉ đơn thuần là thẩm mỹ mà còn là biểu tượng của sự giải phóng bản năng, khát vọng yêu đương và quyền được cảm nhận khoái lạc. Đây là sự phá vỡ mạnh mẽ các rào cản phong kiến, là lời khẳng định quyền tự do tính dục của phụ nữ trong một xã hội còn nhiều định kiến. Hiện tượng này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh văn học phong kiến. Nó cho thấy sự thay đổi lớn trong quan niệm về phụ nữ, nơi thân thể trở thành một phương tiện để biểu đạt tiếng nói và thể hiện sự phản kháng mạnh mẽ trước các chuẩn mực cũ.

Luận án đi sâu khám phá các hiện tượng tính dục đặc biệt và ít được nhắc đến trong văn học trung đại. Sự xuất hiện của "nam tính mềm" là một trong số đó, khi nam giới không chỉ thể hiện sự mạnh mẽ, lý trí mà còn bộc lộ sự dịu dàng, nhạy cảm, thậm chí yếu đuối. Điều này thách thức hình mẫu nam nhi truyền thống Nho giáo. Đồng tính luyến ái, dù không được gọi tên trực tiếp và công khai, cũng có những dấu vết, ẩn dụ và ám chỉ trong một số tác phẩm. Các mối quan hệ ngoài chuẩn mực xã hội bắt đầu được gợi mở một cách tế nhị. Sự "biến đổi giới" cũng được chạm đến, có thể thông qua các nhân vật cải trang hoặc những người có nhận thức khác biệt về giới tính của mình. Những hiện tượng này mở rộng định nghĩa về giới và tính dục, cho thấy sự đa dạng trong trải nghiệm con người vượt ra ngoài các khuôn mẫu cứng nhắc. Chúng phá vỡ các định kiến xã hội, làm phong phú thêm cách nhìn nhận về con người trong văn học. Văn học trở thành không gian để khám phá những khía cạnh này, phản ánh một xã hội đang dần cởi mở và phức tạp hơn trong quan niệm về giới.

Nữ giới trong văn học thế kỷ XVIII-XIX thể hiện một cách mạnh mẽ quyền tự quyết tính dục (sexual agency). Họ không còn là đối tượng thụ động trong tình yêu, hôn nhân hay chỉ chờ đợi sự sắp đặt. Ngược lại, họ chủ động bày tỏ ham muốn, mong muốn riêng tư và dám theo đuổi hạnh phúc cá nhân. Họ dám vượt qua những rào cản xã hội và định kiến phong kiến về sự đoan trang, kín đáo. "Sự tự giải" và "quyền tự quyết về tính dục" là những khái niệm quan trọng để mô tả khả năng phụ nữ tự định đoạt thân thể và đời sống tình cảm của mình. Điều này thể hiện một sự thay đổi lớn về vai trò và vị thế của phụ nữ, phá vỡ khuôn mẫu người phụ nữ truyền thống. Quyền tự quyết tính dục không chỉ là biểu hiện cá nhân mà còn là một hình thức mạnh mẽ của sự phản kháng xã hội. Nó khẳng định sự tự do cá nhân và quyền bình đẳng của người phụ nữ trong một xã hội còn nhiều hạn chế. Điều này có ý nghĩa to lớn trong lịch sử văn học và xã hội Việt Nam, đánh dấu sự phát triển của ý thức nữ quyền sớm.

Luận án phân tích một số thủ pháp biểu đạt diễn ngôn giới đặc thù được sử dụng trong văn học thế kỷ XVIII-XIX. "Mượn giọng" là một chiến lược phổ biến, nơi nam giới mượn giọng nữ để viết thơ, thể hiện cảm xúc, suy nghĩ mà họ không thể trực tiếp bộc lộ dưới danh tính nam giới. Điều này giúp họ vượt qua các cấm kỵ xã hội và khám phá những góc độ khác nhau của con người. "Male Gaze" (nhãn quan nam giới) cũng hiện diện rõ nét, đây là cách nam giới miêu tả, nhìn nhận thân thể nữ giới, thường gắn liền với sự thể hiện nhục cảm và ham muốn. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nữ giới đôi khi cũng "mượn lại" nhãn quan này để phản công hoặc tái định nghĩa. Các thủ pháp này làm phong phú cách thể hiện giới trong văn học, tạo nên những tầng nghĩa sâu sắc, phức tạp và đa diện. Chúng là công cụ hữu hiệu để khám phá diễn ngôn giới, cho phép các tác phẩm văn học trở nên đa chiều hơn, phản ánh sự tương tác và đấu tranh trong các mối quan hệ giới.