Văn học dân gian Cao Lan từ góc nhìn văn hóa tộc người - Luận án TS Nguyễn Văn Ba

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN BA VĂN HỌC DÂN GIAN CAO LAN NHÌN TỪ VĂN HÓA TỘC NGƢỜI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN BA VĂN HỌC DÂN GIAN CAO LAN NHÌN TỪ VĂN HÓA TỘC NGƢỜI Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 9.25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Bùi Thị Thiên Thai HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất có thể. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, tháng 12 năm 2018 TÁC GIẢ Nguyễn Văn Ba MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Quy ước cách viết trong luận án Danh mục sơ đồ, bản thống kê trong luận án MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2 3.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3 4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 7 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án 10 6. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án 10 7.

Kết cấu của luận án 11 NỘI DUNG Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT 12 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 12 1. Về nguồn gốc và lịch sử tộc người Cao Lan ở Việt Nam 12 1. Về thành phần tộc người và tộc danh Cao Lan 18 1.

Về văn hóa Cao Lan 28 1. Về văn học dân gian Cao Lan 33 1. Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa 35 1. Văn học dân gian Cao Lan từ góc nhìn văn hóa 36 1.

Không gian xã hội trong mối tương quan với văn hóa tộc người 42 1. Văn học dân gian trong mối quan hệ với không gian xã hội 43 1. Những phương diện cơ bản của không gian xã hội Chƣơng 2: KHÁI QUÁT VĂN HỌC DÂN GIAN CAO LAN 47 2. Truyện cổ Cao Lan 47 2.

Về diện mạo truyện cổ Cao Lan 47 2. Về phân loại truyện cổ Cao Lan 49 2. Nội dung truyện cổ Cao Lan 49 2. Dân ca Cao Lan 59 2.

Cội nguồn tiếng hát 59 2. Phân loại dân ca Cao Lan 61 2. Giới thiệu một số loại dân ca Cao Lan 63 2. Tục ngữ, câu đố, truyện thơ Cao Lan 74 2.

Truyện thơ 75 Chƣơng 3: VĂN HỌC DÂN GIAN CAO LAN NHÌN TỪ KHÔNG GIAN 77 SINH TỒN 77 3. Một nhận thức về không gian sinh tồn 3. Văn học dân gian Cao Lan nhìn từ những mối quan hệ trong không gian sinh tồn 78 3. Các mối quan hệ [của con người] với không gian và thời gian 78 3.

Các mối quan hệ [của con người] với môi trường tự nhiên 84 3. Các mối quan hệ [của con người] thông qua sự trao đổi 93 3. Các mối quan hệ trong gia đình, họ hàng và xóm giềng 97 3. Không gian sinh tồn và ý thức tộc ngƣời [ở ngƣời] Cao Lan 106 Chƣơng 4: VĂN HỌC DÂN GIAN CAO LAN NHÌN TỪ KHÔNG 112 GIAN THIÊNG 4.

Mối quan hệ giữa không gian sinh tồn và không gian thiêng 112 4. Không gian thiêng và đời sống gia đình của ngƣời Cao Lan 115 4. Ngôi nhà sàn: bài ca sự sống 115 4. Nghi lễ nhà xe: bài ca đưa tiễn linh hồn 123 4.

Không gian thiêng và đời sống cộng đồng, làng bản 128 4. Lễ hội Đám tăng: bài ca các vị thần 128 4. Lễ hội đình làng: bài ca cộng đồng 131 4. Không gian thiêng và cảm quan vũ trụ của ngƣời Cao Lan 132 4.

Về sự hình thành vũ trụ 132 4. Con đường tâm linh hay sự kết nối các tầng vũ trụ 135 4. Vị thế của các linh hồn 141 KẾT LUẬN 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 169 QUY ƢỚC VIẾT TẮT ĐƢỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Groupes ethniques de L’indochine GEL Ethnic groups ò Northern Southeast Asie EGNSA Southeast Asian Studies SAS Tạp chí Nghiên cứu văn học NCVH Tạp chí Văn hóa nghệ thuật VHNT Tạp chí Dân tộc học DTH Nguyễn Văn Ba sưu tầm NVB ts Nguyễn Văn Ba NVB Nhà xuất bản Nxb Phụ lục PL Trang Tr. QUY ƢỚC CÁCH VIẾT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN - Dân tộc (nation): Ở Việt Nam, nhiều khi có sự nhầm lẫn ý nghĩa giữa dân tộc (nation) và tộc người (ethnic).

Vì vậy, trong luận án, chúng tôi quy ước: khi viết “dân tộc” là chỉ cộng đồng quốc gia dân tộc, bao gồm nhiều tộc người trong lãnh thổ Việt Nam. - Tộc ngƣời (ethnic): Chỉ một tộc người cụ thể trong cộng đồng dân tộc Việt Nam (như tộc người Kinh, tộc người Dao, tộc người Thái…). Những phần trích dẫn, chúng tôi để nguyên văn theo cách viết của tác giả. - Sịnh ca: Dân ca Cao Lan có nhiều cách viết khác nhau như “sình ca”, “xình ca”, “xịnh ca”, “slịnh ca” “sịnh ca”.

Trong luận án, chúng tôi sử dụng thống nhất cách viết “sịnh ca”. Đây là cách nói và viết phổ biến được người Cao Lan sử dụng khi nói về dân ca của tộc người mình. Những phần trích dẫn, chúng tôi để nguyên văn theo cách viết của tác giả. - Làu Slam: Là tên một truyện cổ của người Cao Lan.

Trong các tài liệu chúng tôi có được, hiện đang tồn tại nhiều cách viết như Làu Slam [143], Kó Làu Slam [147], Kó Lau Slam [144]. Để thống nhất trong luận án, chúng tôi sử dụng cách viết Làu Slam để chỉ văn bản tác phẩm, đồng thời cũng là tên nhân vật trung tâm của truyện cổ này. Trong những trích dẫn cụ thể, chúng tôi giữ nguyên cách viết của các tác giả. - In đậm: Nội dung luận án muốn nhấn mạnh.

- In nghiêng (đậm): Tên tác phẩm - In nghiêng (không đậm): Tên sách, tài liệu - In nghiêng trong ngoặc kép (không đậm): Trích dẫn văn bản dân ca, truyện… Trong giới hạn dung lượng của luận án, phần trích dẫn dân ca, chúng tôi dùng dấu gạch chéo (/) để phân tách các câu ca. DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG THỐNG KÊ TRONG LUẬN ÁN 1. Bảng 1: Thống kê nguồn ngữ liệu khảo sát trong luận án 2. Bảng 2: Thống kê số người Cao Lan ở một số địa phương 3.

Bảng 3: Thống kê một số tộc người ở Tuyên Quang 4. Hình 1: Mô hình không gian sinh tồn của người Cao Lan 5. Hình 2: Mô hình không gian thiêng của người Cao Lan MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tính chất đa tộc người đã trở thành điểm nhấn hấp dẫn của văn hóa Việt Nam nói riêng và khu vực Đông Nam Á nói chung.

Ở Việt Nam, bên cạnh dân tộc Kinh, chiếm số lượng lớn nhất, giữ vai trò trung tâm, các tộc người thiểu số khác đều mang những sắc thái văn hóa đặc trưng và chính những đặc trưng đó đã tạo nên một nền văn hóa đa dạng và phong phú trong tính cấu trúc thống nhất chặt chẽ của văn hóa Việt Nam. Các tộc người ấy đều có truyền thống văn hóa lâu đời và đặc biệt là kho tàng văn hóa - văn chương truyền miệng đa dạng, phong phú. Những sáng tạo nghệ thuật còn chắt chiu được qua bao biến cố và thời gian cần được bảo tồn và phát huy giá trị, nhất là trong thời kì hội nhập quốc tế. Lâu nay ở nước ta, vấn đề “bản sắc dân tộc”, vấn đề “thống nhất trong đa dạng” của văn hóa luôn được chú trọng.

Tuy nhiên, để thực sự có được sự đa dạng trong cái thống nhất đó, trước hết cần nhận thức một cách sáng rõ về từng tộc người. Bởi mỗi tộc người đều sáng tạo ra văn hoá của/cho mình, và chứa đựng trong nền văn hóa đó là sức sống, tiềm năng, bản lĩnh, sức sáng tạo và bản sắc. Bằng văn hóa và thông qua văn hóa, tộc người đó, qua các thế hệ, xây dựng cho mình những chuẩn mực sống, quan hệ cộng đồng, những hình thức lao động và đấu tranh xã hội. Chính vì thế, tộc người nào cũng có vị thế riêng của nó, và vị thế đó luôn luôn cần được tôn trọng.

Tộc người Cao Lan (thường bị gộp với Sán Chí để gọi tên chung là Sán Chay hoặc Cao Lan – Sán Chí) hiện nay đang sinh sống ở khu vực Trung du và miền núi phía Bắc Việt Nam, trong đó tập trung đông nhất ở Tuyên Quang. Cũng giống như các tộc người thiểu số khác, Cao Lan có truyền thống văn hóa lâu đời, mang bản sắc riêng, trong đó phải kể đến kho tàng văn học dân gian. Loại hình văn hóa này, từ nửa cuối thế kỉ XX đã được một số học giả sưu tầm, giới thiệu với những công trình như: Dân ca Cao Lan (Phương Bằng, 1981), Truyện cổ Cao Lan (Lâm Quý và Phương Bằng, 1983), Xịnh ca Cao Lan (Lâm Quý, 2004), Dân ca Cao Lan (Ngô Văn Trụ, 2006)… Đây là những công sức quý báu của các nhà nghiên cứu trong việc giữ gìn, phục dựng kho tư liệu văn 10 chương phong phú của người Cao Lan. Tuy nhiên, mọi việc mới chỉ dừng lại ở công tác sưu tầm (bản thân việc này cũng chỉ là bước đầu), giới thiệu khái quát hoặc một vài nghiên cứu đơn lẻ.

Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào về văn học dân gian Cao Lan từ góc độ văn hóa tộc người. Trước tình hình đó, nhiều vấn đề đặt ra cần được giải đáp: Từ những cạnh khía của văn hóa tộc người ta khám phá được gì về văn học dân gian của người Cao Lan? Ngược lại, qua văn học dân gian, ta nhận biết thêm gì về văn hóa Cao Lan? Đặt trong không gian văn hóa tộc người, văn học dân gian góp phần giúp Cao Lan xác định vị thế của mình trong mối quan hệ với các tộc người khác như thế nào? Và đặc biệt, qua việc giải quyết các nghi vấn này, ta định hình được gì về bản sắc văn hóa của Cao Lan?. Nghiên cứu Văn học dân gian Cao Lan từ văn hóa tộc người chính là cái nhìn nội – ngoại quan, sử dụng những tri thức văn hóa tộc người để minh giải các hiện tượng văn học, qua đó đưa ra một phương cách giải đáp những vấn đề nêu trên. Nghiên cứu này cũng xuất phát từ thực tiễn về sự mai một nhanh chóng của văn hóa Cao Lan những năm gần đây.