Luận án tiến sĩ về người đọc trong tiếp nhận văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HÀ HOÀNG HÀ NGƢỜI ĐỌC – NHÌN TỪ THỰC TIỄN TIẾP NHẬN VĂN HỌC VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS Phan Trọng Thƣởng HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu, những kết luận, nhận định trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Hà Nội, ngày 05 tháng 7 năm 2017 Tác giả luận án Hà Hoàng Hà MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu ở trong nước. 11 Tiểu kết chƣơng 1. 28 CHƢƠNG 2: VẤN ĐỀ NGƢỜI ĐỌC NHÌN TỪ PHƢƠNG DIỆN LÝ THUYẾT.

Khái niệm Người đọc. Các quan niệm về người đọc. Phân biệt một số kiểu người đọc. 54 Tiểu kết chƣơng 2.

58 CHƢƠNG 3: NGƢỜI ĐỌC NHÌN TỪ PHƢƠNG DIỆN THỰC TIỄN. Khái quát về diện mạo văn học. Các vấn đề xung quanh thị hiếu thẩm mĩ của người đọc. Hoạt động tiếp nhận nhìn từ các phương diện của thực tiễn tiếp nhận văn học 86 Tiểu kết chƣơng 3.

108 CHƢƠNG 4: CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG VÀ CHỈ SỐ NHẬN DIỆN NGƢỜI ĐỌC. Các yếu tố tác động đến người đọc. Các chỉ số nhận diện đặc điểm của người đọc. Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn tiếp nhận.

140 Tiểu kết chƣơng 4. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài 1.

Người đọc luôn là một bộ phận quan trọng gắn bó hữu cơ với quá trình sáng tạo, và rộng hơn là quá trình lịch sử văn học. Tùy theo ảnh hưởng của những hệ thống quan niệm, người ta đưa ra những lý thuyết khác nhau về người đọc ở mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn. Trong lịch sử nghiên cứu có lúc vai trò người đọc bị xem nhẹ so với nhà văn và tác phẩm, nhưng cũng có lúc được đánh giá cao đến mức cực đoan bất chấp thực tại lịch sử và logic nghệ thuật. Quan tâm đến vấn đề người đọc, do vậy không chỉ có các nhà nghiên cứu lý thuyết mà còn có các nhà nghiên cứu thực tiễn lịch sử văn học.

Văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay có thể xem như một giai đoạn khởi đầu cho một tiến trình văn học mới với rất nhiều đặc điểm, đặc trưng mới, trong đó người đọc đang nổi lên như một vấn đề cần được quan tâm, nghiên cứu và lý giải. Ở đây không chỉ nảy sinh vấn đề giữa lý thuyết với thực tiễn mà còn nảy sinh hàng loạt vấn đề về người đọc với tư cách là chủ thể tiếp nhận với quá trình sáng tạo, đánh giá và thưởng thức nghệ thuật. Thực tế cho thấy, người đọc đã tác động, chi phối không nhỏ đến quá trình sáng tác, tới thị hiếu thẩm mĩ và hệ giá trị nghệ thuật. Do vậy, nghiên cứu về người đọc trong hoạt động tiếp nhận văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI để chỉ ra các đặc điểm, lý giải và đề xuất các vấn đề dưới ánh sáng của tư duy lý luận nhằm rút ra các kết luận khoa học được đặt ra như một yêu cầu khách quan.

Kết quả nghiên cứu này không chỉ mang lại những nhận thức mới về lịch sử văn học mà còn góp phần làm sáng tỏ một trong những vấn đề lý luận khá cơ bản đang được giới nghiên cứu quan tâm hiện nay: vấn đề người đọc. Ngoài ra, đề tài nghiên cứu của chúng tôi sẽ góp phần tích cực vào việc làm phong phú thêm nguồn tư liệu về lý thuyết và thực tiễn tiếp nhận văn học ở nước ta hiện nay. Đặc biệt là quá trình vận dụng vào thực tiễn giáo dục các bậc học như phổ thông, cao đẳng, đại học. 1 Từ những lý do trên, chúng tôi mạnh dạn đi vào nghiên cứu vấn đề: Người đọc – nhìn từ thực tiễn tiếp nhận văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI 2.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Luận án tập trung tìm hiểu những vấn đề lý luận về tiếp nhận và người đọc, từ đó soi chiếu vào thực tiễn tiếp nhận văn học nước ta trong 15 năm đầu thế kỷ XXI để thấy được nhận thức, thị hiếu thẩm mĩ của người đọc đương đại, đặc biệt từ đó nhận diện người đọc đương đại với những đặc điểm cơ bản và đưa ra đánh giá về thực trạng độc giả văn học đương đại. Nhiệm vụ nghiên cứu Đề tài đặt ra nhiệm vụ giới thiệu tổng quan về lý thuyết tiếp nhận văn học ở phương Tây, phương Đông và ảnh hưởng của lý thuyết tiếp nhận vào Việt Nam; Phác thảo diện mạo văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI; Tìm hiểu nhận thức, thị hiếu thẩm mĩ của người đọc văn học đương đại. Từ đó chỉ ra các đặc điểm cơ bản của người đọc văn học hiện nay.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là người đọc nhìn từ thực tiễn tiếp nhận văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI. Phạm vi nghiên cứu, khảo sát Phạm vi nghiên cứu của đề tài là thực tiễn văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay, trong đó tập trung chủ yếu vào khâu người đọc. Phạm vi khảo sát của đề tài kết hợp điều tra, khảo sát tình hình tiếp nhận văn học của người đọc văn học Việt Nam hiện nay bằng phiếu hỏi trực tiếp, cũng như khảo sát, nghiên cứu, tổng hợp các nguồn thông tin tư liệu liên quan đến đề tài đã được công bố.

Phạm vi điều tra xã hội học của đề tài là người đọc văn học trên địa bàn thành phố Hà Nội, cụ thể chúng tôi đã phát ra 507 phiếu điều tra cho sinh viên Khoa Quan hệ công chúng & Truyền thông - trường Đại học Hòa Bình; học viên 2 Khoa Điều dưỡng (hệ liên thông) - trường Đại học Thành Tây, và sinh viên Khoa Giáo dục mầm non trường Cao đẳng sư phạm Hải Dương cơ sở tại Viện Công nghệ thông tin & Truyền thông, Mỹ Đình, Hà Nội. Chúng tôi lựa chọn các đối tượng khảo sát trong độ tuổi từ 18 đến 40, trên địa bàn Hà Nội, là những sinh viên, hoặc những người đã đi làm nhưng vẫn muốn hoàn thiện bằng cấp của mình đang theo học các chuyên ngành khác nhau (có hoặc không liên quan tới Văn học) với mong muốn bằng sự năng động và khát khao của tuổi trẻ, trong một môi trường là trung tâm văn hóa chính trị, kinh tế của cả nước, các đối tượng trong khảo sát nói trên sẽ cho ra những kết quả khảo sát khách quan nhất phục vụ đề tài nghiên cứu. Trong phạm vi luận án và nỗ lực cá nhân, những điều tra nói trên chỉ phần nào phục vụ được mục tiêu luận án, chúng tôi cũng xin phép được tham khảo và sử dụng kết quả điều tra của một số công trình nghiên cứu đi trước đã được công bố rộng rãi như Công chúng, giao lưu và quảng bá văn học trong thời kỳ đổi mới, cơ quan chủ trì: Viện Văn học, do PGS Tôn Thảo Miên làm chủ nhiệm đề tài, nghiệm thu năm 2012 và in thành sách năm 2014 tại Nhà xuất bản Khoa học xã hội; Luận án Sự phân hóa thị hiếu thẩm mĩ của công chúng văn học Việt Nam đương đại của tác giả Vũ Thị Thu Hà, bảo vệ năm 2015 tại Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội; Báo cáo tổng hợp đề án Lý luận văn nghệ ở Việt Nam – Thực tiễn và định hướng phát triển, cơ quan chủ trì: Hội đồng Lý luận phê bình văn học nghệ thuật Trung ương do PGS.TS Nguyễn Hồng Vinh làm chủ nhiệm đề tài, Bộ Khoa học và Công nghệ nghiệm thu năm 2016 và một số công trình, nguồn tài liệu đã được công bố rộng rãi khác. Cơ sở lý luận và Phƣơng pháp nghiên cứu của luận án 4.

Cơ sở lý luận Để nghiên cứu người đọc từ thực tiễn tiếp nhận, bên cạnh việc kết hợp giữa hai hệ thống mỹ học macxit và mỹ học phương Tây về tiếp nhận văn học làm sơ sở lý thuyết, chúng tôi kết hợp với lý thuyết xã hội học văn học khi nghiên cứu người đọc từ thực tiễn tiếp nhận văn học Việt Nam những năm đầu 3 thế kỷ XXI. Do vậy, cơ sở lý luận của luận án có thể xem là sự kết hợp giữa lý thuyết với thực tiễn, bằng cách nghiên cứu người đọc dưới ánh sáng của lý thuyết tiếp nhận trên cơ sở khảo sát, phân tích thực tế theo phương pháp xã hội học. Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau đây: 4. Phương pháp hệ thống Người đọc là một vấn đề không mới nhưng chưa được hệ thống hóa một cách khoa học và hợp lý.

Phương pháp nghiên cứu này giúp chúng tôi nhận diện những biểu hiện thành hệ thống trong các đối tượng riêng lẻ, để xác định những biểu hiện ấy thành quy luật chung, thành đặc điểm chung phổ biến của toàn bộ đối tượng nghiên cứu. Phương pháp thống kê Phương pháp nghiên cứu này không tách rời với phương pháp trên. Sử dụng phương pháp thống kê giúp cho việc nghiên cứu đề tài không chỉ là định tính mà còn mang tính định lượng tạo khả năng triển khai đề tài mạch lạc, logic và hợp lý. Phương pháp so sánh Đây là phương pháp được sử dụng thường xuyên trong quá trình thực hiện đề tài nhằm tìm ra sự khu biệt giữa đối tượng nghiên cứu của luận án với các đối tượng văn học khác nhằm thấy được những nét đặc trưng riêng biệt của đề tài nghiên cứu.

Phương pháp xã hội học Nghiên cứu thực tiễn tiếp nhận đòi hỏi phải nghiên cứu ở cả bình diện lý thuyết lẫn thực tiễn, bởi thế, phương pháp xã hội học là một phương pháp hữu hiệu để chúng tôi có thể đưa ra những nhận xét chính xác về tình hình tiếp nhận văn học Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI. Phương pháp nghiên cứu liên ngành Trong quá trình thực hiện luận án, chúng tôi sử dụng tri thức của nhiều ngành khác nhau như tâm lí học, văn hóa học, diễn ngôn giới. để làm sáng tỏ đời sống tiếp nhận văn học sôi động và phức tạp những năm đầu thế kỷ XXI.