Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa qua tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh - Luận án Tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHÙNG PHƯƠNG NGA NGHIÊN CỨU VĂN HỌC TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA QUA TRƯỜNG HỢP TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TRỊNH BÁ ĐĨNH HÀ NỘI-2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS. Các số liệu và kết quả trong luận án là hoàn toàn trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác. Tác giả Phùng Phương Nga MỤC LỤC MỞ ĐẦU .1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Tổng quan về phương pháp nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa. Những nghiên cứu về Nguyễn Xuân Khánh .17 CHƯƠNG 2: NGHIÊN CỨU VĂN HỌC TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT. Nghiên cứu văn học trong tương quan với văn hóa. Nghiên cứu văn học như một hiện tượng văn hóa.

Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa - những thực hành .48 CHƯƠNG 3:CHỦ THỂ SÁNG TẠO VÀ CÁC CHỦ ĐỀ VĂN HÓA. Hiện tượng văn học - văn hoá Nguyễn Xuân Khánh. Các chủ đề văn hóa trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh .64 CHƯƠNG 4: SỰ BIỂU ĐẠT CỦA NGHỆ THUẬT NHÌN TỪ VĂN HÓA115 4. Mã văn hóa qua hệ thống nhân vật .Tổ chức ngôn từ và văn bản .147 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.151 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.

Tính cấp thiết của đề tài Bất kì ngành khoa học nào cũng có lí thuyết và hệ thống phương pháp nghiên cứu phù hợp. Nhà nghiên cứu sinh lý học bậc nhất của thế giới - Pavlov đã chỉ ra: “Quy luật khách quan được chuyển dịch vào trong ý thức con người và được sử dụng một cách tự giác và có kế hoạch, như một công cụ giải thích và biến đổi thế giới” [86,tr. Baicon - nhà nghiên cứu người Anh cũng khẳng định: “Đi theo đường, theo lối, sẽ đến trước người không có đường lối” [86,tr. Bởi vậy phương pháp có ý nghĩa quan trọng trong việc đưa con người tới mục đích thông qua hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn.

Tuy nhiên, cần lựa chọn phương pháp đúng thời điểm, đúng đối tượng bởi đó là chìa khóa quan trọng mở ra nhiều thành công và những chân trời tri thức mới. Thực tế nghiên cứu cho thấy, không có phương pháp nghiên cứu nào không bị thay thế bằng một phương pháp mới hơn. Sự phù hợp và sự thay đổi của phương pháp nghiên cứu với ngành khoa học nào cũng là cần thiết. Đối với khoa học Văn học thì điều này càng đặc biệt, bởi thực tế sáng tác văn học và thực tế đón đợi của độc giả luôn luôn có sự chuyển biến.

Trong mấy chục năm qua, sự thay đổi về quan niệm giá trị, thay đổi về đề tài, chủ đề, kỹ thuật viết.của văn học đã làm cho các nhà lý luận phê bình thấy cần thiết phải có những phương pháp giải mã văn bản một cách phù hợp. Văn học bước qua, thậm chí vượt thoát những tiêu chí thẩm mỹ truyền thống, cấu trúc truyền thống, biểu đạt truyền thống. Vì vậy vận dụng những phương thức, phương pháp và cách nhìn cũ sẽ không thể xâm nhập và đẩy hết được các chiều kích của sự sáng tạo. Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa được đánh giá là một phương pháp/một cách tiếp cận đem lại nhiều kết quả mới.

Nghiên cứu văn học từ quan điểm văn hóa tạo ra sự thay đổi quan trọng về đối tượng và cách tiếp cận nghiên cứu. Phương pháp này đã khắc phục được những nhược điểm của cách tiếp cận văn học theo hình thức thẩm mỹ nội tại cũng như cách hiểu về tính tự trị của văn học, đặt văn học trở lại với đời sống, xem xét sự tương tác giữa văn học với các thiết chế văn hóa, khắc phục cách tiếp cận xã hội học thô sơ. Nghiên cứu văn học chuyển hướng nghiên theo cứu văn hóa mở rộng đối tượng: không chỉ tập trung vào các hiện tượng điển phạm, phương pháp này còn thu hút sự chú ý đến các hiện tượng văn học lâu nay thường quy về khu vực văn hóa đại chúng (thường được xem là ít tính giá trị, ít tính văn học, tính thẩm mỹ, không đại 1 diện cho xu thế phát triển văn học). Theo định hướng nghiên cứu văn hóa, người nghiên cứu văn học cần phải lưu ý: không có tính văn học, tính thẩm mỹ nào tồn tại trừu tượng khỏi các ngữ cảnh cụ thể mà đằng sau nó là những đối thoại ý thức hệ, là sự tìm kiếm khả năng thích ứng của văn học với những vận động của đời sống.

Không đơn thuần là “phương pháp mang tính tổng hợp”, cũng “không loại trừ” các ưu thế của các phương pháp khác; nghiên cứu văn học từ văn hóa còn cho thấy có thể giải cấu phương thức tồn tại của văn bản với rất nhiều các thủ pháp, kĩ thuật mang đặc trưng văn hóa như: biểu tượng, huyền thoại, liên văn hóa.Vai trò "sự đọc" đối với việc "lưu hành", "tạo nghĩa", khẳng định giá trị tác phẩm cũng vì thế càng được ghi nhận. Nhìn chung tiếp cận từ góc nhìn văn hóa đối với tác phẩm văn học đã cho thấy được nhiều ưu thế. Tuy nhiên, nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa học là gì; lịch sử quan niệm về phương pháp; nội dung phương pháp như thế nào lại không phải là vấn đề đơn giản. Nghiên cứu văn hóa ở Việt Nam vẫn là một khái niệm chưa thống nhất về nội dung.

Bởi thế, hiểu nghiên cứu văn học từ văn hóa một cách hệ thống, chỉ ra những điểm độc đáo để vận dụng phân tích văn học Việt Nam là một việc làm có ý nghĩa khoa học và ý nghĩa lí thuyết, góp phần khẳng định hành trình hội nhập quốc tế của lí luận văn học Việt Nam. Với luận án này, chúng tôi cố gắng làm rõ lối tiếp cận văn hóa học đối với văn học và vận dụng vào xem xét một hiện tượng của văn học Việt Nam đương đại - trường hợp Nguyễn Xuân Khánh. Nguyễn Xuân Khánh và các tác phẩm của ông là hiện tượng đặc biệt của văn học Việt Nam đương đại. Lựa chọn hình thức tiểu thuyết dài trong bối cảnh của tiểu thuyết ngắn là một lối đi "ngược" với đương thời.

Đó là chất “nệ cổ” của “một thế hệ”, là sự “phản ứng” lại “một kiểu mới” hay đơn giản như nhà văn có lần nói: ai cũng có quyền tự do dưới ánh sáng mặt trời. Kết quả, sự tự do trong thứ ánh sáng ấy đã đưa Nguyễn Xuân Khánh và tác phẩm của ông trở thành hiện tượng văn học nổi bật trong của văn học Việt Nam thế kỷ XXI. Việc ra mắt các tiểu thuyết của nhà văn đã làm thay đổi bầu không khí của văn học đương đại, trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý của nhiều công chúng độc giả và các nhà nghiên cứu, phê bình văn học. Các tác phẩm ngay từ khi xuất bản đã nhận được sự hưởng ứng nhiệt thành, số lượng sách xuất bản và tái bản ngày càng tăng, vị thế của nhà văn cũng ngày càng trở thấm sâu trong lòng độc giả.

Đặc biệt, ngòi bút của tác giả không chỉ hướng về một nhân vật hay một sự kiện nào của lịch sử, xã hội mà còn dành tất cả sự tâm huyết và vốn kiến thức sâu rộng của mình về văn hóa dân tộc. Văn hóa và các giá trị văn hóa được tái tạo, sáng tạo, thiếp lập trên nhiều bình diện. Vì vậy sự “khai mở và định 2 giá” tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ việc áp dụng những lí thuyết phù hợp trở nên thực sự cần thiết. Đã có nhiều nhà nghiên cứu từ các lập trường và phương pháp khác nhau, nhất là thi pháp học đã chọn Nguyễn Xuân Khánh và các tác phẩm của ông làm đối tượng nghiên cứu.

Nhưng với những đặc trưng về văn hóa trong sáng tác: chủ đề văn hóa, giá trị văn hóa, cách biểu đạt bằng văn hóa; việc tiếp cận văn hóa đối với tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh không chỉ làm rõ lý thuyết mà còn mang lại những hiểu biết mới về Nguyễn Xuân Khánh nói riêng và văn học Việt Nam đương đại nói chung. Đây cũng là ý nghĩa thực tiễn của đề tài. Ngoài ý nghĩa lý thuyết và thực tiễn nghiên cứu như trên, với sự lựa chọn hướng nghiên cứu và đề tài này, luận án mang tính thời sự cập nhật đối với việc giảng dạy, nghiên cứu về lí thuyết văn học và nhà văn Nguyễn Xuân Khánh cũng như văn học Việt Nam sau 1980 ở bậc Đại học, Cao học và Nghiên cứu sinh. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 1/ Tìm hiểu những vấn đề lý thuyết về phương pháp nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa, bao gồm: lịch sử nghiên cứu và sự vận dụng phương pháp nghiên cứu văn học từ văn hóa trên thế giới và ở Việt Nam, quan niệm văn hóa, xác định mối quan hệ của nghiên cứu văn học trong tương quan với văn hóa, thiết lập các thao tác khi tiếp cận văn học từ văn hóa.

2/ Vận dụng các phương pháp nghiên cứu để giải mã sự hấp dẫn của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, khẳng định hiện tượng văn hóa – nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, tìm hiểu các chủ đề văn hóa và sự biểu đạt từ góc nhìn văn hóa trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu - Lịch sử, nội dung, khả năng vận dụng của phương pháp nghiên cứu văn học từ phương diện văn hóa. - Hiện tượng văn hóa Nguyễn Xuân Khánh và sức hấp dẫn trong các tiểu thuyết của ông nhìn từ văn hóa.2 Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của luận án là: các lý thuyết nghiên cứu văn học của H.Taine, Lanson, Lesvi- Strauss, M.

3 - Các tiểu thuyết: Hồ Quý Ly – Nhà xuất bản Phụ nữ năm 2007; Mẫu thượng ngàn – Nhà xuất bản Phụ nữ năm 2006; Đội gạo lên chùa – Nhà xuất bản Phụ nữ năm 2010. Phương pháp nghiên cứu của luận án Để thực hiện đề tài Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa qua trường hợp tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh chúng tôi chủ yếu dựa trên các quan điểm của S. Các phương pháp chính bao gồm: 4. Phương pháp liên ngành: Đây là phương pháp xuyên suốt quá trình triển khai luận án.