Một số tác phẩm của nam cao dưới ánh sáng của phân tích diễn ngôn và dụng học

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --------------------------------------------- VŨ VĂN LĂNG MỘT SỐ TÁC PHẦM CỦA NAM CAO DƢỚI ÁNH SÁNG CỦA PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN VÀ DỤNG HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI – 2013 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --------------------------------------------- VŨ VĂN LĂNG MỘT SỐ TÁC PHẦM CỦA NAM CAO DƢỚI ÁNH SÁNG CỦA PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN VÀ DỤNG HỌC Chuyên ngành: Ngôn ngữ học ứng dụng Mã số: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS TS Diệp quang Ban HÀ NỘI – 2013 Ý KIẾN NGƢỜI HƢỚNG DẪN Kính đề nghị cho phép nghiên cứu sinh bảo vệ luận án trƣớc hội đồng. Tôi đồng ý cho nghiên cứu sinh bảo vệ. Ngƣời hƣớng dẫn Ngày tháng năm 2013 GSTS: Diệp Quang Ban LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Tác giả luận án VŨ VĂN LĂNG MỤC LỤC Số mục Đề mục Trang MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu 4 3. Phạm vi và đối tƣợng khảo sát 7 3.

Phạm vi các vấn đề được khảo sát 7 3. Một số vấn đề thuộc cơ sở lí thuyết của Dụng học 8 3. Một số vấn đề thuộc cơ sở lí thuyết của Phân tích diễn 9 ngôn 3. Đối tượng khảo sát 10 3.

Về việc chọn ngôn ngữ văn chương của Nam Cao 10 3. Về việc chọn truyện ngắn Chí Phèo và tiểu thuyết Sống 11 mòn 3. Một số nhận định của giới nghiên cứu văn học 12 4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 15 5.

Phƣơng pháp nghiên cứu 17 5. Phương pháp Phân tích hội thoại 17 5. Phương pháp của Phân tích diễn ngôn 18 6. Giả thuyết nghiên cứu 18 7.

Điểm mới của luận án 20 8. Bố cục của luận án 20 -i- Chƣơng 1 PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN VÀ DỤNG HỌC 21 1. Phƣơng pháp nghiên cứu của PTDN 21 1. Vài nét về quá trình hình thành PTDN 21 1.

Về các đề tài và vấn đề là đối tượng của PTDN 23 1. Một số cách tiếp cận của PTDN 25 1. Phương pháp nghiên cứu của PTDN phê bình 30 1. Phƣơng pháp nghiên cứu của Dụng học 35 1.

Về các đề tài và vấn đề là đối tượng của Dụng học 35 1. Vấn đề “phương pháp luận” trong DH 35 1. Các cách tiếp cận “phối cảnh” trong DH 37 1. Mối quan hệ giữa Phƣơng pháp nghiên cứu của 44 PTDN và của DH Tiểu kết Chƣơng 1 47 Chƣơng 2: TRUYỆN CHÍ PHÈO TỪ CÁCH TIẾP CẬN CỦA PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN VÀ DỤNG HỌC 49 2.

Bố cục chung của truyện Chí Phèo: truyện bắt đầu 49 từ đâu? 2. Bảy ngày đêm cuối cùng trong cuộc đời của Chí Phèo 56 2. Quan hệ thời gian tần số trong truyện ngắn Chí Phèo 60 2. Nhân vật và tầm quan trọng của các nhân vật trong Chí Phèo 64 2.

Mạng lưới nhân vật và quan hệ giữa các nhân vật 64 - ii - 2. Bậc của tầm quan trọng của các nhân vật và cách đánh 64 dấu chúng để phân tích 2. Mô hình cấu trúc chung trong cách tổ chức một số 67 nhân vật trực tiếp liên quan đến lí/ bá Kiến 2. Về nhóm nhân vật thuộc giai đoạn ông Kiến làm lí 67 trưởng 2.

Về nhóm nhân vật thuộc giai đoạn ông Kiến làm bá hộ 69 2. Đối chiếu tổng quát đặc trưng của từng đôi nhân vật 71 2. Phân tích lập luận trong truyện Chí Phèo 75 2. Lập luận trong các cuộc đối nhau của Chí Phèo bá 75 Kiến 2.

Lập luận của bà đội Tảo 80 2. Phân tích cách dùng ngôn ngữ của Nam Cao trong Chí 82 Phèo 2. Phân tích về việc có dùng/ không dùng quan hệ từ 82 2. Phân tích về việc sắp xếp trật tự từ ngữ trong chuỗi 84 liệt kê 2.

Phân tích về cách viết câu 85 2. Nhận xét về những cách dùng ngôn ngữ trên đây 86 2. Một số dấu hiệu kí hiệu học xã hội trong truyện Chí 87 Phèo 2. Tệ “mua quan bán chức” 88 2.

Tệ “hối lộ” 88 2. Tệ “vu oan giá hoạ” 88 2. Tệ “ghen tuông” 89 - iii - 2. Tệ tảo hôn 89 2.

Tục “quyền huynh thế phụ” 90 2. Một số dấu hiệu kí hiệu học liên quan cách nhìn của 90 tác giả Tiểu kết Chƣơng 2 93 Chƣơng 3: TIỂU THUYẾT SỐNG MÒN TỪ CÁCH TIẾP CẬN CỦA PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN VÀ DỤNG HỌC 95 3. Bố cục của Sống mòn và quan hệ thời gian trong 95 truyện 3. Về tuyến thời gian gắn với nhân vật Thứ trong quan hệ với tuyến thời gian thể hiện trong truyện kể 96 3.

Đối chiếu tuyến thời gian trong cuộc đời của Thứ với trình tự thời gian được thể hiện trong truyện kể 102 3. Một số thời điểm cần xác định trong khoảng thời gian Thứ có vợ và dạy học tại trường của Đích 103 3. Truyện kể trong Sống mòn bắt đầu từ đâu và kết thúc ở đâu? 105 3. Các lớp nhân vật trong Sống mòn 106 3.

Sơ bộ về lớp xã hội 106 3. Phân định các lớp xã hội trong Sống mòn 107 3. Tổng kết năm lớp nhân vật trong Sống mòn 119 3. Tính cách của Thứ – nhân vật chính 110 3.

Chí tiến thủ và lí tưởng của Thứ 111 3. Lòng vị tha trong cách nhìn người của Thứ 114 - iv - 3. Vài biểu hiện tiêu cực ở Thứ 115 3. Một số lập luận trong Sống mòn 117 3.

Lập luận trong các cuộc bàn luận về việc học 117 3. Lập luận trong các cuộc bàn luận về quan hệ nam nữ 120 3. Phân tích cách dùng ngôn ngữ của Nam Cao trong Sống mòn 132 3. Một số dấu hiệu kí hiệu học xã hội trong Sống mòn 141 3.

Tệ “mua quan bán chức” 141 3. Tệ “ghen tuông” 142 3. Tệ “mê tín dị đoan” 142 3. Tục “vợ không giá thú” 143 3.

Cho con đi học là làm một việc buôn bán 143 3. Một số dấu hiệu liên quan cách nhìn của tác giả 143 Tiểu kết Chƣơng 3 144 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA NGHIÊN CỨU SINH 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 -v- TỪ VIẾT TẮT DH: Dụng học PTDN: Phân tích diễn ngôn PTDNPB: Phân tích diễn ngôn phê bình - vi - DANH MỤC BẢNG BIỂU HÌNH 2.1: Sơ đồ mạng lưới và quan hệ của các nhân vật trong Chí Phèo, tr.1: Sơ đồ trực quan về các bậc quan hệ và các nhân vật hữu quan, tr. Đối chiếu các khoảng thời gian trong cuộc đời của Thứ, tr. Tổng số thời gian của cuộc đời Thứ trong truyện, tr.

Các lớp nhân vật trong Sống mòn, tr. - vii - MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Đề tài luận án này thuộc loại ứng dụng các kết quả nghiên cứu của ngôn ngữ học vào việc phân tích ngữ liệu văn chƣơng. Hƣớng nghiên cứu này đang đƣợc quan tâm trên thế giới, ở Việt Nam nó cũng đã đƣợc thực hiện trên một số luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ với những đề tài cụ thể khác nhau.

Đối với luận án này, lí do chọn đề tài này là sự chuyển hƣớng trong ngôn ngữ học và trong nghiên cứu văn học trong những thập kỉ gần đây. Sự chuyển hướng trong nghiên cứu ngôn ngữ học Trong tiến trình lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ học từ đầu thế kỉ XX đến nay có một sự thực là các kết quả nghiên cứu của ngôn ngữ học thƣờng đƣợc chuyển dùng vào một số ngành khoa học xã hội khác, và trƣớc hết và gần gũi hơn cả là chuyển dùng vào việc nghiên cứu văn học. Mấy mƣơi năm cuối thế kỉ XX và đầu thế kỉ XXI, ngôn ngữ học chuyển sang lĩnh vực mới là nghiên cứu ngôn ngữ trong sử dụng. Các kết quả nổi bật của giai đoạn mới này một bên là Dụng học (Pragmatics), và gần nhƣ đồng thời là Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) và tiếp theo là Phân tích diễn ngôn phê bình (Critical Discourse Analysis).

Các môn học mới này cùng một lúc tác động mạnh mẽ đến văn học, nhất là trong việc phân tích ngôn ngữ văn chƣơng. Đƣờng hƣớng của Phê bình ngôn ngữ học là ứng dụng các kết quả của Dụng học và thái độ phê bình mác-xít vào việc phân tích tác phẩm văn chƣơng, để tìm đến cách nhìn của tác giả tồn tại trong tác phẩm (diễn ngôn). Ngƣời ta cho rằng trong mọi diễn ngôn nghiêm chỉnh đều có thể truy đến cái ngọn nguồn ý thức hệ của nó (đối với ngôn ngữ văn chƣơng thì đó là cái ngầm ẩn đằng sau những lời lẽ mang tính nghệ thuật, nhƣ là lớp ―nguỵ trang‖ của ý thức hệ đó). Trong công trình nghiên cứu này chúng tôi chỉ dừng lại ở các cách nhìn cụ thể của tác giả, không nâng lên thành ý thức hệ, vì qua một vài trƣờng hợp cụ thể chƣa thể khẳng định cả một khuynh hƣớng chung.

-1- Mục tiêu mà các kết quả mới của ngôn ngữ học hƣớng đến kể từ sau cấu trúc luận và kí hiệu học, tức là vài ba thập kỉ cuối thế kỉ XX đến nay, có thể thấy đƣợc một cách khái quát trong cách chuyển trọng tâm của cách nhìn đối tƣợng đƣợc nghiên cứu: Từ việc tìm hiểu ‗ngôn ngữ là cái gì‘ (‗what language is‘) trong nửa đầu thế kỉ XX, tức là tìm hiểu chính bản thân hệ thống ngôn ngữ, điều mà thế kỉ XIX chƣa làm đƣợc, chuyển sang giải thích ‗ngôn ngữ là để làm gì‘ (‗why language is‘), nhằm tìm biết ý định của ngƣời dùng ngôn ngữ và bằng cách dùng ngôn ngữ, để đạt đƣợc ý định đó. Sự chuyển hướng trong nghiên cứu văn học Trƣớc hết, tại Việt Nam, có thể nêu một nhận xét khái quát rằng việc nghiên cứu các tác phẩm văn chƣơng từ giác độ phê bình văn học, từ nửa đầu thế kỉ XX trở về trƣớc nhìn chung, thƣờng chỉ đƣợc quan tâm theo kiểu đóng kín, với cách nhìn tác phẩm văn học nhƣ là một sản phẩm tự trọn vẹn (total) trong bản thân nó. Thế nhƣng có một tình hình ngƣợc lại, các phƣơng pháp nghiên cứu văn học nói chung trên bình diện thế giới, trong đó có phê bình văn học, đã từng chấp nhận các ảnh hƣởng tích cực từ các kết quả nghiên cứu của ngôn ngữ học, rõ nhất là các kết quả của cấu trúc luận ngôn ngữ học và kí hiệu học trong giai đoạn từ những năm 60 thế kỉ trƣớc cho đến nay (trong văn học).