Luận án tiến sĩ triết học: Tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong Nam Sơn tùng thoại

Nửa cuối thế kỷ XIX ghi dấu giai đoạn biến động dữ dội trong lịch sử dân tộc. Chế độ phong kiến nhà Nguyễn đứng trước nguy cơ khủng hoảng toàn diện. Nền kinh tế tiểu nông suy thoái trầm trọng. Đời sống nhân dân gặp muôn vàn khó khăn, phân hóa giàu nghèo sâu sắc. Phong trào nông dân khởi nghĩa bùng nổ khắp nơi. Cùng lúc đó, chủ nghĩa tư bản phương Tây bắt đầu nổ súng xâm lược. Nền độc lập của quốc gia đứng trước thử thách ngàn cân treo sợi tóc. Triều đình phong kiến tỏ ra lúng túng trong đường lối đối nội và đối ngoại. Các nhà nho yêu nước đứng trước đòi hỏi phải tìm kiếm giải pháp thực tiễn. Hoàn cảnh lịch sử phức tạp này thúc đẩy sự đổi mới tư duy triết học. Đây là mảnh đất màu mỡ hình thành nên tư tưởng độc đáo của Nguyễn Đức Đạt.

Nhà Nguyễn nỗ lực phục hưng Nho học để củng cố nền thống trị tập quyền. Tống Nho được chọn làm hệ tư tưởng chuẩn mực trong thi cử và quản trị. Tuy nhiên, Nho học Việt Nam thế kỷ XIX không hoàn toàn giáo điều, cứng nhắc. Giới trí thức tiếp thu Nho giáo kết hợp với truyền thống dân tộc sâu sắc. Khuynh hướng Tam giáo đồng nguyên tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống tinh thần. Tư tưởng Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo hòa quyện, bổ sung cho nhau. Nho giáo cung cấp chuẩn mực đạo đức xã hội và phép trị quốc. Phật giáo và Đạo giáo mang lại chiều sâu tâm linh và phương pháp tu dưỡng tinh thần. Nguyễn Đức Đạt đã khéo léo dung hợp các luồng tư tưởng này trong tác phẩm của mình. Tư duy bao dung giúp tác giả xây dựng hệ thống lý luận phong phú, nhân văn.

Nguyễn Đức Đạt là danh nho lỗi lạc, nhà giáo dục tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XIX. Ông sinh ra tại vùng đất Nghệ An giàu truyền thống hiếu học và yêu nước. Sau khi đỗ Thám hoa, ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình. Cuối đời, ông lui về quê nhà mở trường dạy học, đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước. Tác phẩm Nam Sơn tùng thoại là công trình tâm huyết lớn nhất trong sự nghiệp của ông. Cuốn sách được biên soạn dưới dạng đối thoại sinh động giữa thầy và trò. Nội dung tác phẩm bao quát từ vũ trụ quan, tâm tính học đến đạo trị quốc và phép xử thế. Đây là tài liệu triết học quý giá phản ánh đỉnh cao tư duy Nho học Việt Nam thời cận đại. Tác phẩm thể hiện tấm lòng ưu thời mẫn thế của một trí thức chân chính.

Thuyết Lý - Khí giữ vị trí trung tâm trong bức tranh vũ trụ của Nguyễn Đức Đạt. Tác giả xem Lý là nguồn gốc vô hình, là bản thể và quy luật của muôn loài. Khí là dạng vật chất hữu hình, biểu hiện thành hình hài và hiện tượng cụ thể. Lý và Khí không tách rời nhau mà luôn gắn bó mật thiết trong quá trình vận động. Khí tụ thì sinh ra vạn vật, Khí tán thì vạn vật tiêu biến trở về hư không. Lý quy định trật tự, tính tất yếu và sự hài hòa của thế giới tự nhiên. Quan niệm này thể hiện tinh thần duy vật biện chứng sơ khai rất đáng trân trọng. Trật tự vũ trụ vận hành không ngừng theo những nguyên lý bất biến. Con người cần thấu hiểu bản chất Lý - Khí để sống thuận theo tự nhiên và làm chủ bản thân.

Quan niệm về Trời và Mệnh trời của Nguyễn Đức Đạt chứa đựng nhiều yếu tố tiến bộ. Tác giả không xem Trời là đấng thần linh quyền năng tuyệt đối có tính cách con người. Trời ở đây chính là tự nhiên, là quy luật vận hành khách quan của đất trời. Mệnh trời biểu hiện quy luật tất yếu khách quan vượt ra ngoài ý muốn chủ quan của con người. Tuy nhiên, tác giả không rơi vào cái bẫy của chủ nghĩa định mệnh bi quan. Con người hoàn toàn có thể nắm bắt mệnh trời thông qua sự nỗ lực và tu dưỡng kiên trì. Mệnh gắn liền với Đạo và hành động thực tiễn của mỗi cá nhân trong xã hội. Lòng người chính là sự phản ánh trung thực nhất của mệnh trời. Người lãnh đạo muốn giữ vững thiên mệnh thì trước hết phải thuận theo lòng dân.

Trong Nam Sơn tùng thoại, Đạo là chuẩn mực cao nhất của chân lý và lẽ sống con người. Đạo vừa là nguyên lý tự nhiên của vũ trụ, vừa là đạo lý thường hằng của xã hội. Con đường đạt Đạo đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa học hỏi và thực hành. Nhận thức chân lý không chỉ dừng lại ở việc đọc sách vở kinh điển. Nhận thức phải bắt nguồn từ việc quan sát thực tế và trau dồi trải nghiệm đời sống. Tác giả đề cao phương pháp cách vật trí tri, tức là nghiên cứu sự vật để hiểu rõ bản chất. Con người cần giữ cái tâm trong sáng, trừ bỏ dục vọng ích kỷ để thấy rõ Đạo. Khi đã thấu hiểu Đạo, con người sẽ hành động đúng đắn, mang lại lợi ích cho cộng đồng.

Nguyễn Đức Đạt phân tích sâu sắc mối quan hệ hữu cơ giữa các yếu tố Tâm, Tính và Tình. Tính là bản chất thiện bẩm sinh do Trời phú cho mỗi con người khi sinh ra. Tâm là chủ thể nhận thức, là trung tâm điều khiển suy nghĩ và hành vi đạo đức. Tình là những biểu hiện cảm xúc cụ thể khi Tâm tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Tình gồm hỷ, nộ, ái, ố xuất hiện tự nhiên trước hoàn cảnh đời sống. Khi Tình bộc lộ đúng mực, hài hòa thì Tính thiện được bảo toàn trọn vẹn. Ngược lại, nếu dục vọng cá nhân lấn át, Tâm sẽ trở nên mê muội, dẫn đến sai lầm. Con người cần thường xuyên làm chủ cái Tâm để gìn giữ Tính thiện vốn có. Sự thống nhất giữa Tâm, Tính và Tình tạo nên nhân cách đạo đức hoàn chỉnh.

Phương pháp tu thân trong tác phẩm nhấn mạnh sự nghiêm khắc với chính bản thân mình. Tác giả khẳng định tu dưỡng là một quá trình liên tục, bền bỉ suốt cả cuộc đời. Con người phải lấy các chuẩn mực Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín làm kim chỉ nam hành động. Nguyên tắc quan trọng nhất của việc tu thân là thận độc, tức là cẩn trọng ngay cả khi ở một mình. Tự phản tỉnh, xem xét lỗi lầm hàng ngày giúp loại bỏ những ý niệm bất chính. Sự thống nhất giữa lời nói và việc làm là thước đo phẩm giá của người quân tử. Đạo đức học và tu thân không chỉ nhằm cứu rỗi cá nhân mà hướng tới phục vụ tha nhân. Một người có nhân cách lớn phải biết đặt lợi ích chung lên trên quyền lợi cá nhân.

Giáo hóa giữ vị trí chiến lược trong việc xây dựng trật tự đạo đức và thuần phong mỹ tục. Tác giả chủ trương lấy giáo dục đạo đức làm gốc rễ của mọi sự phát triển xã hội. Học vấn chân chính không nhằm mục đích cầu danh lợi hay thi cử đỗ đạt đơn thuần. Học vấn phải giúp con người thấu hiểu đạo lý, mở rộng tri thức và rèn luyện nhân cách. Thầy giáo phải là tấm gương sáng ngời về phẩm hạnh và tri thức cho học trò noi theo. Phương pháp giảng dạy cần linh hoạt, phù hợp với năng lực và căn cơ của từng người học. Việc học phải luôn gắn liền với thực hành và phụng sự cộng đồng xã hội. Giáo hóa thành công sẽ tạo ra những thế hệ công dân có ích, trung thành và yêu nước.

Đạo trị nước đòi hỏi người đứng đầu quốc gia phải có tài năng và đức độ vẹn toàn. Bậc minh quân phải lấy đức trị làm gốc, luôn làm gương sáng về lối sống thanh liêm. Vua phải biết lắng nghe ý kiến can gián thẳng thắn, tránh xa kẻ nịnh thần xu nịnh. Việc tuyển chọn quan lại phải công tâm, dựa trên thực tài và đạo đức trong sạch. Trách nhiệm của người bề tôi là tận trung với đất nước, dốc lòng phụng sự muôn dân. Bề tôi phải dám nói sự thật, kiên quyết bảo vệ lẽ phải và lợi ích của nhân dân. Mối quan hệ vua tôi dựa trên sự tôn trọng, đồng lòng vì mục tiêu chung của dân tộc. Sự hòa hợp giữa triều đình và nhân dân là cội nguồn sức mạnh bảo vệ giang sơn.

Tư tưởng an dân là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ tác phẩm Nam Sơn tùng thoại. Nguyễn Đức Đạt quan niệm dân là gốc rễ của nước, gốc có vững thì nước mới yên bình. Thực thi chính sự trước hết phải chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho người dân. Triều đình cần giảm bớt tô thuế, lao dịch nặng nề để bồi dưỡng sức dân. Chính sách phát triển nông nghiệp, khuyến khích sản xuất giữ vai trò quyết định sự ổn định xã hội. Phép trị quốc phải khoan hòa, lấy sự đồng thuận của nhân dân làm thước đo hiệu quả chính trị. Khi nhân dân ấm no, tin tưởng vào chính quyền, xã hội sẽ tự khắc ổn định và thịnh vượng. Đây là tư tưởng tiến bộ, kế thừa tinh hoa truyền thống yêu nước thương dân của dân tộc.

Đứng trước họa ngoại xâm, tác giả thể hiện quan điểm canh tân và giữ vững độc lập. Nguyễn Đức Đạt nhận thấy rõ sự lạc hậu của cơ chế phong kiến đương thời. Ông ủng hộ việc đổi mới chính sách kinh tế, nâng cao năng lực quốc phòng của đất nước. Việc tiếp thu tri thức mới phải có chọn lọc, giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc. Tinh thần độc lập tự chủ phải được đặt lên hàng đầu trong mọi quyết sách bang giao. Toàn dân cần đoàn kết một lòng để tạo nên sức mạnh tổng hợp chống lại kẻ thù xâm lược. Tư tưởng cải cách của ông xuất phát từ lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần thực tiễn sâu sắc. Đây là đóng góp quý báu cho tư tưởng canh tân đất nước nửa cuối thế kỷ XIX.

Đóng góp nổi bật nhất của tác phẩm là hệ thống hóa các phạm trù triết học sâu sắc. Tác giả phát triển tâm tính học Nho gia lên một tầm cao mới phù hợp với thực tiễn. Tư tưởng triết học thời Nguyễn qua tác phẩm thể hiện sự sáng tạo và độc lập trong tư duy. Ông vượt qua lối học từ chương cử nghiệp sáo rỗng để hướng tới triết học hành động. Tác phẩm góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa và tư tưởng học thuật của dân tộc. Đây là minh chứng hùng hồn cho sức sống mãnh liệt của trí tuệ Việt Nam thời cận đại. Nghiên cứu tác phẩm giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về tiến trình lịch sử tư tưởng nước nhà. Tác phẩm khẳng định bản lĩnh văn hóa của dân tộc trước những làn sóng biến động bên ngoài.

Tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt vẫn chịu sự quy định của thế giới quan phong kiến thời Nguyễn. Tác giả chưa thể tìm ra con đường giải phóng dân tộc triệt để khỏi ách thống trị thực dân. Giải pháp trị quốc vẫn dựa trên khuôn khổ đạo đức phong kiến truyền thống. Tuy nhiên, những hạn chế mang tính thời đại này không làm lu mờ giá trị nhân văn của tác phẩm. Ngày nay, việc kế thừa tư tưởng đạo đức học và tu thân của ông có ý nghĩa thực tiễn to lớn. Bài học về lấy dân làm gốc, rèn luyện nhân cách người lãnh đạo vẫn vẹn nguyên giá trị. Giáo dục đạo đức và bồi dưỡng nhân tài tiếp tục là nền tảng xây dựng đất nước hưng thịnh. Nghiên cứu tác phẩm giúp phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp trong thời đại mới.