Luận án tiến sĩ Đặc điểm truyện thơ nôm tự thuật TK XVIII-XIX của Trần Hữu Chất

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN HỮU CHẤT ĐẶC ĐIỂM CỦA LOẠI TRUYỆN THƠ NÔM TỰ THUẬT THẾ KỶ XVIII - XIX Ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 92 201 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN HỮU SƠN HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Mọi trích dẫn trong luận án là hoàn toàn trung thực và chƣa đƣợc công bố dƣới bất cứ hình thức nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Trần Hữu Chất LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, tôi đã nhận đƣợc sự động viên, giúp đỡ của nhiều cá nhân, tập thể.

Trƣớc hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Nguyễn Hữu Sơn, Phó Viện trƣởng Viện Văn học đã tận tình hƣớng dẫn tôi thực hiện và hoàn thành luận án. Tôi xin cảm ơn Ban Giám đốc, Khoa Văn học – Học viện Khoa học xã hội đã đào tạo và tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án. Tôi xin cảm ơn lãnh đạo, đồng nghiệp Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Hƣng Yên đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã khuyến khích, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Trần Hữu Chất MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 01 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 06 1. Khái quát thành tựu nghiên cứu truyện thơ Nôm 06 1. Tình hình nghiên cứu loại truyện thơ Nôm tự thuật 09 1.

Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu và hƣớng tiếp cận của luận án 28 Tiểu kết Chƣơng 1 30 CHƢƠNG 2: VẤN ĐỀ PHÂN LOẠI TRUYỆN THƠ NÔM VÀ DIỆN MẠO 32 LOẠI TRUYỆN THƠ NÔM TỰ THUẬT 2. Truyện thơ Nôm và loại truyện thơ Nôm tự thuật 32 2. Tác giả và tác phẩm loại truyện thơ Nôm tự thuật 42 Tiểu kết Chƣơng 2 57 CHƢƠNG 3: HIỆN THỰC XÃ HỘI VÀ HÌNH TƢỢNG CON NGƢỜI TÁC 59 GIẢ TRONG LOẠI TRUYỆN THƠ NÔM TỰ THUẬT 3. Hiện thực lịch sử - xã hội trong loại truyện thơ Nôm tự thuật 59 3.

Phong cảnh đất nƣớc và con ngƣời quê hƣơng trong loại truyện thơ Nôm 70 tự thuật 3. Hình tƣợng con ngƣời tác giả trong loại truyện thơ Nôm tự thuật 81 Tiểu kết Chƣơng 3 99 CHƢƠNG 4: NGHỆ THUẬT TỰ SỰ CỦA LOẠI TRUYỆN THƠ NÔM TỰ 101 THUẬT 4. Mô hình kết cấu và đặc tính ký sự trong loại truyện thơ Nôm tự thuật 101 4. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong loại truyện thơ Nôm tự thuật 110 4.

Nghệ thuật trần thuật trong loại truyện thơ Nôm tự thuật 127 4. Yếu tố thần kỳ trong loại truyện thơ Nôm tự thuật 136 Tiểu kết Chƣơng 4 144 KẾT LUẬN 146 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO 151 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX đầy biến động do sự khủng hoảng, bế tắc của nhà nƣớc phong kiến, sự rạn nứt của hệ tƣ tƣởng Nho giáo và sự trỗi dậy ngày càng mạnh mẽ của quần chúng nhân dân cần lao.

Song, xét trong tiến trình lịch sử văn học, các nhà nghiên cứu nhận thấy đây lại là giai đoạn phát triển rực rỡ nhất. Thành tựu nổi bật, đánh dấu nốt son của văn học giai đoạn này là sự ra đời và nở rộ thể loại truyện thơ Nôm độc đáo, gắn liền với hàng trăm tác phẩm lƣu truyền qua nhiều thế hệ nhƣ Hoa tiên, Phan Trần, Nhị độ mai, Trinh Thử, Truyện Kiều. và vẫn tràn đầy sức hấp dẫn, thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu văn học, văn hóa ngày nay với sự xuất hiện ngày càng nhiều công trình, bài viết nghiên cứu chuyên sâu về thể loại. Với tinh thần thuật nhi bất tác, tín nhi hiếu cổ, các tác gia trung đại thƣờng thích mô phỏng, diễn đạt lại những cái đã có theo khuôn mẫu định sẵn mà ngại nghĩ ra đề tài hoặc cốt truyện mới.

Tìm hiểu nguồn gốc đề tài truyện thơ Nôm, giới nghiên cứu nhận thấy hầu hết tác phẩm lấy đề tài từ truyện cổ dân gian nhƣ Trương Chi, Tấm Cám, Chàng Chuối, hoặc lấy đề tài, cốt truyện từ những sự tích, nhân vật lịch sử có thật ở nƣớc ta nhƣ Tống Trân – Cúc Hoa, Tướng quân Phạm Ngũ Lão, hoặc lấy đề tài, cốt truyện từ văn học Trung Quốc nhƣ Hoa tiên, Truyện Kiều, Nhị độ mai. Trong khi đa số sáng tác dựa trên cơ sở vay mƣợn cốt truyện, sự xuất hiện một số ít tác giả bác học viết truyện thơ Nôm bằng chất liệu đời sống dân tộc, thậm chí bằng chính câu chuyện riêng tƣ của bản thân đã đem lại một sắc thái mới cho thể loại. Khởi đầu từ tác phẩm ít nhiều in dấu ấn tự thuật nhƣ Lâm tuyền vãn của Phùng Khắc Khoan thuật lại cảnh sống nơi núi rừng khi bị lƣu đày ở Thành Nam (Con Cuông, Nghệ An); Mai đình mộng ký của Nguyễn Huy Hổ ghi lại giấc mơ khi đi thăm ngƣời anh trai đang dạy học ở Nam Đàn (Nghệ An); rồi phát triển đến Phạm Thái với trang đời dang dở trong Sơ kính tân trang và kết thúc ở Nguyễn Đình Chiểu với câu chuyện hành đạo trong Lục Vân Tiên truyện, đã hình thành một tiểu loại mới trong gia đình truyện thơ Nôm - truyện thơ Nôm tự thuật. Với kiểu loại tự thuật này, chủ nhân sáng tạo ra nó vừa đi trên con đƣờng của truyền thống, vừa đƣa thể loại phát triển theo hƣớng ly tâm, phi truyền thống.

Việc sử dụng dữ kiện thuộc tiểu sử cá nhân để xây dựng cốt truyện, truyện thơ Nôm tự thuật đã bộc lộ nét cá biệt trong tƣ duy sáng tạo, đây là sự tiếp nối, mở rộng đƣờng biên thể loại, phát 1 triển khả năng khai thác yếu tố hiện thực và vị thế con ngƣời tác giả trong giai đoạn lịch sử biến động. Nhƣ đã nói, sự thể hiện, hƣớng tới cuộc sống đƣơng thời, những yếu tố thuộc tiểu sử cá nhân, chiều kích sâu thẳm bên trong con ngƣời trong loại truyện thơ Nôm tự thuật không chỉ khẳng định tài năng, cá tính tác giả mà còn nói lên sự phát triển của một trào lƣu nhân văn mới đang hình thành và đánh dấu sự phát triển vƣợt lên cung cách lý tƣởng hóa về không – thời gian trong sáng tạo nghệ thuật. Tuy nhiên, đến nay, giới nghiên cứu, phê bình mới chủ yếu đi vào những khái quát riêng lẻ cho từng tác phẩm mà chƣa có công trình, chuyên luận, bài viết đặt vấn đề tìm hiểu, đánh giá tiểu loại truyện thơ Nôm tự thuật. Từ đó, sự cần thiết phải tìm hiểu, nghiên cứu loại truyện thơ Nôm tự thuật thế kỷ XVIII - XIX trong tƣơng quan với dòng truyện thơ Nôm đặt ra cho chúng ta nhiều vấn đề.

Phác thảo diện mạo và khẳng định đóng góp của loại truyện thơ Nôm tự thuật – một bông hoa vừa quen vừa lạ - trong thể loại truyện thơ Nôm là yêu cầu có tính cấp thiết. Nhận thức đƣợc ý nghĩa khoa học và thực tiễn đó, chúng tôi chọn thực hiện đề tài luận án Đặc điểm của loại truyện thơ Nôm tự thuật thế kỷ XVIII - XIX. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Luận án hƣớng tới nhận diện và làm rõ hơn đặc điểm của loại truyện thơ Nôm tự thuật.

Ngoài ra, thông qua việc nghiên cứu về loại truyện thơ Nôm tự thuật, chúng tôi sẽ góp phần xác định vai trò, vị trí của tác giả, tác phẩm đối với lịch sử văn học cổ điển Việt Nam nói chung và thể loại truyện thơ Nôm nói riêng. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án xác định nhiệm vụ trọng tâm sau: Thứ nhất, trên cơ sở quan niệm, khái niệm, hƣớng phân loại truyện thơ Nôm, luận án xem xét khái niệm và nhận diện diện mạo loại truyện thơ Nôm tự thuật. Thứ hai, tổng thuật lịch sử tiếp nhận về loại truyện thơ Nôm tự thuật qua những tác phẩm tiêu biểu; đánh giá sự vận động trong tƣ tƣởng nghệ thuật của cá nhân tác giả, dẫn đến sự ra đời tiểu loại truyện thơ Nôm tự thuật, một “nguồn riêng giữa dòng chung” thuộc kho tàng truyện thơ Nôm. Thứ ba, nghiên cứu và đánh giá vấn đề liên quan đến đặc điểm nội dung và phƣơng thức nghệ thuật loại truyện thơ Nôm tự thuật; so sánh sự tƣơng đồng và khác biệt giữa loại truyện thơ Nôm tự thuật và truyện thơ Nôm thuộc dòng cốt truyện vay mƣợn.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là đặc điểm cơ bản loại truyện thơ Nôm tự thuật. Chúng tôi tập trung phân tích những biểu hiện, nét đặc trƣng về sự hình thành, nội dung và phƣơng thức nghệ thuật loại truyện thơ Nôm tự thuật, nhất là làm sáng tỏ sự tƣơng đồng và khác biệt giữa loại truyện thơ Nôm tự thuật với truyện thơ Nôm bác học khác. Phạm vi nghiên cứu Từ đối tƣợng nghiên cứu đã xác định, luận án tập trung khảo sát ba tác phẩm mà chúng tôi xếp vào loại truyện thơ Nôm tự thuật: Sơ kính tân trang (Phạm Thái), Mai đình mộng ký (Nguyễn Huy Hổ) và Lục Vân Tiên truyện (Nguyễn Đình Chiểu).

Bên cạnh đó, chúng tôi tiến hành tìm hiểu một số truyện thơ Nôm khác, nhất là truyện thơ Nôm bác học để so sánh với loại truyện thơ Nôm tự thuật. Phƣơng pháp nghiên cứu 4. Phương pháp nghiên cứu tác giả Vận dụng phƣơng pháp nghiên cứu tác giả nhằm tìm hiểu tác phẩm thông qua mối quan hệ giữa tác giả và văn bản nghệ thuật của nhà văn đó. Qua đó, chỉ ra điểm giống và khác biệt trong các sự kiện, tình tiết của nhân vật với cuộc đời tác giả, thấy đƣợc khả năng, sức sáng tạo của ngƣời nghệ sĩ khi sử dụng chất liệu cá nhân để đƣa vào tác phẩm.

Phương pháp lịch sử - xã hội cụ thể Nghiên cứu truyện thơ Nôm tự thuật không thể tách rời môi trƣờng địa lí, hoàn cảnh lịch sử - xã hội cụ thể mà tác giả đã sống và ký thác dòng tự thuật về cuộc đời vào truyện. Nhiệm vụ của phƣơng pháp này để thấy cơ sở tiền đề dẫn đến sự xuất hiện loại truyện thơ Nôm tự thuật và thấy rõ bức tranh hiện thực xã hội đƣơng thời đƣợc tái hiện trong truyện thơ Nôm tự thuật. Phương pháp loại hình Truyện thơ Nôm tự thuật là bộ phận không tách rời của nền văn học trung đại Việt Nam nói chung, của thể loại truyện thơ Nôm nói riêng.