Luận án tiến sĩ sự đổi mới tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 - Học viện KHXH

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ HOÀI AN SỰ ĐỔI MỚI CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 NHÌN TỪ LÝ THUYẾT HỆ HÌNH Ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 9 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS ĐỒ LAI THÚY 2. TS HOÀNG TỐ MAI HÀ NỘI - 2021 luan an MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tiểu thuyết sau 1986 là một giai đoạn cách tân nổi bật của tiểu thuyết Việt Nam. Cách tân vừa là nhu cầu nội tại, vừa được thúc đẩy bởi tinh thần của phong trào Đổi mới đã tạo nên những chuyển biến sâu sắc trong tiểu thuyết từ sau 1986.

Tiểu thuyết dần từ bỏ quan niệm phản ánh hiện thực để đạt được những đỉnh cao với quan niệm kiến tạo thực tại và dịch chuyển tới ám ảnh về một thực tại phân mảnh. Tiểu thuyết từ phản ánh con người đơn ngã sang con người đa ngã, chấp nhận phần bản năng, con người tính dục, con người tâm linh… và cuối của hành trình tìm kiếm, tiểu thuyết nhận ra nhiều con người trong một con người. Từ viết về phiêu lưu, các tiểu thuyết sau 1986 đặt trọng tâm ở phiêu lưu của cái viết và dịch dần về viết về cái viết, tạo nên những thay đổi cơ bản trong nghệ thuật tiểu thuyết. Ý thức đổi mới nghệ thuật của các nhà văn đương đại đi cùng sự phổ biến của các lý thuyết tiếp cận văn học mới mẻ đã tạo ra một mảnh đất năng sản cho những khám phá và phiêu lưu học thuật.

Tiểu thuyết sau 1986 đã được tiếp cận từ cái nhìn lịch sử hay từ nhiều lý thuyết tiếp cận như thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, nữ quyền luận, phê bình hậu hiện đại…Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nào thể nghiệm một lý thuyết tiếp cận thống nhất và chuyên sâu để nhận diện sự vận động bên trong của toàn bộ giai đoạn tiểu thuyết này. Lý thuyết hệ hình được Thomas Kuhn đề xuất trong công trình nổi tiếng Cấu trúc các cuộc cách mạng khoa học. Đây là lý thuyết công cụ rất hữu ích, không chỉ giúp người sử dụng nhận diện đặc điểm của một thời kì phát triển, mà quan trọng hơn còn nhìn nhận chúng trong một diễn trình vận động, phát triển. Lý thuyết hệ hình đã mang lại một cái nhìn mới cho lịch sử khoa học, lịch sử văn hóa, nghệ thuật, văn học và, từ đó, có thể tạo ra một lối viết lịch sử mới, nhìn sự dịch chuyển của đối tượng từ những vận động nội tại.

Lý thuyết này đặc biệt tương thích với những giai đoạn văn học có bước chuyển mình mạnh mẽ như văn học sau 1986. Bổ sung hướng tiếp cận từ lý thuyết hệ hình với cái nhìn nội quan là cần thiết để có một hướng khám phá mới về sự vận động từ trước đến sau mốc thời gian ấy, cũng có nghĩa là lý giải những cách tân của tiểu thuyết sau 1986 trong sự vận động nội tại của văn học một cách khoa học. Trước những vấn đề đặt ra trên, luận án của chúng tôi có nhiệm vụ nhận diện những cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 trong sự dịch chuyển hệ hình từ 1 luan an tiền hiện đại (chủ nghĩa) sang hiện đại (chủ nghĩa) rồi hậu hiện đại. Luận án sẽ trả lời những câu hỏi chính: Tiểu thuyết sau 1986 có những cách tân nào trong quan niệm về thực tại và con người? Tiểu thuyết sau 1986 có những thay đổi như thế nào về viết, mang đến những đổi mới nào về phương diện nghệ thuật? Những cách tân đó tạo ra cuộc cách mạng hệ hình trong tiểu thuyết Việt Nam như thế nào? Đồng thời, luận án đưa ra những cắt nghĩa góp phần làm sáng tỏ những vấn đề còn tồn tại trong phân kì văn học, phân định các khái niệm quan trọng như thời hiện đại, chủ nghĩa hiện đại, chủ nghĩa hậu hiện đại, tạo ra tiền đề để đánh giá khách quan những giá trị cách tân tiểu thuyết sau 1986 trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam… Đó là những vấn đề thiết yếu trong nghiên cứu văn học hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là những đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật. Lấy lý thuyết hệ hình làm hệ qui chiếu, luận án nghiên cứu cuộc cách mạng hệ hình của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986, nghĩa là luận án nghiên cứu sự vận động của tiểu thuyết với những tác giả, tác phẩm tạo nên sự chuyển đổi hệ hình và những tác giả, tác phẩm hoàn chỉnh hệ hình. Luận án cũng nghiên cứu đặc trưng của các hệ hình tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 trên các tiểu thuyết cụ thể của giai đoạn tiểu thuyết này. Phạm vi khảo sát của luận án là các tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 trên phổ rộng, trong đó luận án tập trung vào các tiểu thuyết nổi bật của giai đoạn sau 1986: Thời xa vắng (Lê Lựu); Bến không chồng (Dương Hướng); Thiên sứ (Phạm Thị Hoài); Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh); Lão Khổ, Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật (Tạ Duy Anh); Thoạt kì thủy, Người đi vắng, Ngồi, Mình và họ (Nguyễn Bình Phương); Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn (Nguyễn Việt Hà); T mất tích, Pari 11-8, Chinatown (Thuận); Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau (Đoàn Minh Phượng), 3.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Thực hiện đề tài này, chúng tôi đặt ra mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu như sau: Mục đích nghiên cứu: Nhận diện, đánh giá sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 trên các phương diện: quan niệm về thực tại và con người, quan niệm về viết cùng các kĩ thuật tự sự tương ứng… trong sự đối sánh hệ hình, qua đó, chỉ ra 2 luan an những đóng góp của giai đoạn tiểu thuyết này trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XX, nhất là từ sau 1975 cho đến nay. Nhiệm vụ nghiên cứu: Lấy lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn làm lý thuyết tiếp cận, luận án làm rõ sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1986 trong sự dịch chuyển của các hệ hình tiền hiện đại, hiện đại, hậu hiện đại. Ở mỗi hệ hình tiểu thuyết, luận án chỉ ra những đặc trưng cơ bản của hệ hình, đồng thời đặt các hệ hình tiểu thuyết cạnh nhau để làm rõ sự vận động nội tại của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 với hai lần chuyển đổi hệ hình. Mặt khác, với cái nhìn hệ hình, chúng tôi sẽ chỉ ra vị trí, đóng góp của các tác giả, nhất là các nhân vật hệ hình và các tác phẩm của họ trong diễn trình tiểu thuyết từ sau 1986.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án Luận án sử dụng những tư tưởng trong lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn làm nền tảng lí thuyết để nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau 1986, đặc biệt là các khái niệm hạt nhân như hệ hình, chuyển đổi hệ hình. Lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn cùng các công trình nghiên cứu văn học ảnh hưởng, tiếp thu lí thuyết hệ hình chính là điểm tựa lí thuyết của luận án. Ngoài ra, chúng tôi cũng áp dụng các lý thuyết khác như tự sự học, thi pháp học… Những lý thuyết công cụ này hỗ trợ chúng tôi trong quá trình giải mã văn bản và lý giải các hiện tượng văn học. Luận án sử dụng những phương pháp nghiên cứu chính như sau: - Phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hóa - văn học: dùng để khảo sát quá trình hình thành, vận động của các hệ hình văn hóa, văn học trên cơ sở các điều kiện triết học, kinh tế - xã hội, văn hóa - nghệ thuật… và vận dụng lý giải các hiện tượng của tiểu thuyết Việt Nam trên các điều kiện lịch sử, văn hóa đặc thù.

- Phương pháp cấu trúc và phương pháp hệ thống: dùng để tìm hiểu, nghiên cứu một cách hệ thống lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn, các hệ hình văn hóa - văn học: tiền hiện đại, hiện đại, hậu hiện đại. - Phương pháp so sánh: so sánh trên hai phương diện lịch đại và đồng đại chính là phương pháp nghiên cứu hữu hiệu giúp chúng tôi nhận ra những dấu hiệu đặc trưng của các hệ hình tiểu thuyết, đặt các tiểu thuyết, khuynh hướng tiểu thuyết cạnh nhau để nhận diện dấu hiệu hệ hình đặc trưng, từ đó có thể nhận diện vị trí của các tác giả, tác phẩm tiểu thuyết cụ thể trong toàn cảnh tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Ngoài ra, luận án sử dụng các phương pháp phân tích tổng hợp, khảo sát, thống kê… 3 luan an 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án Trên cơ sở tiếp thu, vận dụng lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn, luận án là công trình đầu tiên ở Việt Nam đặt vấn đề nghiên cứu những đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 nhìn từ lý thuyết hệ hình.

Trong tình hình nghiên cứu văn học Việt Nam nói chung, luận án góp phần nhìn nhận những đổi mới của tiểu thuyết với sự vận động mang tính chất hệ hình từ tiền hiện đại, sang hiện đại, hậu hiện đại. Luận án đã nhìn nhận sự vận động của tiểu thuyết từ trước đến 1986 từ cái nhìn nội quan, đem đến một cách phân kì mới không chỉ cho giai đoạn tiểu thuyết này mà còn có thể áp dụng cho tiến trình văn học Việt Nam các giai đoạn khác. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án Luận án có thể được xem là một trong những công trình đầu tiên, tương đối có hệ thống áp dụng lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn để nghiên cứu sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Luận án góp phần khẳng định giá trị ứng dụng của lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn đối với các vấn đề của khoa học xã hội nói chung và văn học nói riêng.

Luận án hoàn thành sẽ là một tài liệu tham khảo hữu ích cho việc tìm hiểu, học tập, nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam sau 1986, rộng hơn là cho toàn bộ nền văn học Việt Nam.