Luận án Tiến sĩ Văn học: Cái hài trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THỊ THANH HOÀI CÁI HÀI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI – 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THỊ THANH HOÀI CÁI HÀI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62. 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Nguyễn Đăng Điệp 2.TS Lƣu Khánh Thơ HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu của luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào. Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, ngày 5 tháng 9 năm 2017 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Vũ Thị Thanh Hoài MỤC LỤC MỞ ĐẦU .1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu cái hài trong triết học, mỹ học. Tình hình nghiên cứu cái hài trong văn học Việt Nam .13 Chƣơng 2 CÁI HÀI VÀ DIỆN MẠO CÁI HÀI TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI. Một số vấn đề lý luận về cái hài.

Diện mạo cái hài trong văn xuôi Việt Nam hiện đại. Những tiền đề dẫn đến sự xuất hiện của cái hài trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại .54 Chƣơng 3 CÁC BÌNH DIỆN ĐỜI SỐNG VÀ NHỮNG SẮC THÁI CƠ BẢN CỦA CÁI HÀI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI. Một thế giới đầy nghịch lý và phi lý. Một thế giới trong “tình trạng nước đôi”.

Một thế giới “carnaval hóa”. Một thế giới mang màu sắc “humour đen” .100 Chƣơng 4 NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN CÁI HÀI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI. Tạo dựng những tình huống gây cười. Tổ chức điểm nhìn trần thuật với mục đích gây cười.

Tổ chức lời văn theo nguyên tắc gây cười .148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ .151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài 1. Văn học Việt Nam 1945-1975, do sự quy định của hoàn cảnh lịch sử, đã không dành cho cái bi và cái hài một vị trí đáng kể. Nền văn học giai đoạn này không thể là tiếng nói thế sự, đời tư mà phải là tiếng nói mang tính sử thi, tiếp cận thực tại từ quan điểm sử thi, từ những tiêu chí và lợi ích cộng đồng.

Sau 1975, văn học chuyển dần từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết. Qua mấy chục năm miêu tả cái anh hùng, cái cao cả, nay văn học có điều kiện đi sâu vào khai thác “thì hiện tại chưa hoàn thành” [26, tr.26] với nhiều biến động của thời kinh tế thị trường. Những sự chuyển biến của đời sống xã hội, văn hóa, tư tưởng nhất thiết sẽ dẫn đến những đổi thay trong nhu cầu, quan niệm thẩm mỹ. Đường lối đổi mới của Đảng được thông qua tại Đại hội VI đã góp phần thúc đẩy sự đổi mới mạnh mẽ trong văn học.

Không khí dân chủ, tinh thần dũng cảm “nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật”, ý thức cá tính khuyến khích các nghệ sỹ tìm đến bút pháp trào lộng như một sự lựa chọn phù hợp nhất và tiểu thuyết, nói như M. Bakhtin, là môi sinh thích hợp nhất để phát huy tối đa sức mạnh của tiếng cười. Không phải ngẫu nhiên mà cái hài hiện diện phổ biến, nổi bật trong các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Lê Minh Khuê, Nguyễn Khải, Tạ Duy Anh, Vũ Bão, Hồ Anh Thái, Nguyễn Việt Hà, Thuận, Lê Anh Hoài… Truyền thống hài hước của văn học dân tộc khởi nguồn từ ca dao, truyện cười, trải qua bao thế kỷ, tưởng chừng biến mất vào khoảng giữa của thế kỷ XX, đến nay lại được kế thừa và phát triển trên nền tảng mới. Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận thấy sự xuất hiện trở lại của cái hài trong hàng loạt tiểu thuyết, kể từ sau 1986, đặc biệt đậm nét vào những năm đầu thế kỷ XXI, như một khuynh hướng chủ đạo, với nhiều điều đáng chú ý.

Từ thực tế ấy, chúng tôi nghiên cứu cái hài như một phạm trù thẩm mỹ được biểu hiện sinh động trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, nhằm làm sáng tỏ sự kế thừa và cách tân của nó đối với văn học trào phúng truyền thống, khẳng định những thành tựu không thể không ghi nhận của tiểu thuyết đã, đang góp phần đổi mới văn học dân tộc. Có một số công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam đương đại trong đó từng đề cập đến tiếng cười, yếu tố trào lộng, khuynh hướng giễu nhại. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, hầu hết các tác giả vẫn chưa xem xét cái hài với tư cách như một phạm trù 1 thẩm mỹ, đóng vai trò chi phối mọi yếu tố trong tác phẩm, là kết quả của sự thay đổi trong hệ hình tư duy, trong phương thức phản ánh ở nghệ sỹ, trong mối tương tác với các phẩm chất thẩm mĩ khác và với hoạt động tiếp nhận thẩm mĩ của người đọc đương thời. Do đó, chúng tôi hi vọng đề tài của mình sẽ khắc họa sâu hơn điều đó.

Cái hài là một trong những phạm trù cơ bản nhất của mỹ học, được các triết gia quan tâm từ rất sớm, thể hiện trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống cũng như trong nghệ thuật. Với văn chương, cái hài đã và đang được bàn luận trên cả hai phương diện lý thuyết cũng như thực hành. Ở Việt Nam, cho đến nay, nghiên cứu những vấn đề lý luận về cái hài và thể loại tiểu thuyết chưa được tiếp cận một cách thực đầy đủ, hệ thống. Nỗ lực của chúng tôi là đóng góp phần nào vào yêu cầu học thuật cần thiết ấy.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích Nghiên cứu đề tài Cái hài trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, luận án muốn đạt tới mục đích nghiên cứu sau: 1) Hệ thống hóa các quan niệm về cái hài như một phạm trù thẩm mỹ trên bình diện lý thuyết, từ đó, xác lập quan niệm về cái hài trong sự tương thích với đối tượng nghiên cứu; 2) Khảo sát, phân tích các tác phẩm tiểu thuyết Việt Nam tiêu biểu từ 1986 đến nay, tại đó cái hài được biểu hiện đậm nét, có ý nghĩa như một phạm trù thẩm mỹ chủ đạo, cho thấy sự đổi mới về tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Nhiệm vụ nghiên cứu Cho đến nay chưa có một công trình nào đưa ra một cách hệ thống vấn đề cái hài trong triết học, mỹ học và văn học. Vì thế, chúng tôi dành chương 1 để tổng thuật, dẫn giải và đánh giá khái quát các quan niệm tiêu biểu trên thế giới về cái hài thông qua những tài liệu dịch, những nghiên cứu chính về cái hài trong mỹ học, văn học Việt Nam.

Chương 2 có nhiệm vụ làm rõ một số vấn đề lý luận về cái hài, diện mạo cái hài trong văn xuôi Việt Nam hiện đại. Hai chương cuối đi sâu vào khảo sát những phương diện biểu hiện của cái hài trong tiểu thuyết đương đại nhằm làm rõ những kế thừa và phát triển so với văn học trào phúng dân tộc, những đóng góp đáng trân trọng của nó đối với quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án - Luận án tập trung vào hai đối tượng chính: Một là, xem cái hài như một phạm trù thẩm mỹ, có mối quan hệ tương thích với tinh thần tiểu thuyết, từ đó, xác lập cách tiếp cận phù hợp và xây dựng khung phân tích hợp lý cho việc triển khai đề tài. Hai là, tập trung nghiên cứu những bình diện nổi bật của cái hài trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, coi đó là sản phẩm của sự đổi mới văn học, vừa kế thừa một cách sáng tạo tiếng cười trong văn học truyền thống, vừa như một nỗ lực “cân bằng sinh thái văn chương” sau một thời gian dài văn học vắng bóng cái hài.

- Cũng như nhiều nhà nghiên cứu khác, chúng tôi nhận thấy cái hài là một hiện tượng phổ biến trong nhiều tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Trong luận án của mình, chúng tôi tiến hành khảo sát gần 30 tiểu thuyết (từ 1986 đến nay), gây được tiếng vang trong dư luận, của các tác giả: Nguyễn Khải, Tô Hoài, Vũ Bão, Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khắc Trường, Đỗ Minh Tuấn, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Đặng Thân, Thuận. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án Phương pháp luận của luận án là tiếp cận vấn đề từ góc độ mỹ học, coi cái hài như một phạm trù thẩm mỹ. Bên cạnh đó, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau: Phương pháp hệ thống dùng để nghiên cứu một cách hệ thống quan niệm về cái hài của các nhà triết học, mỹ học tiêu biểu, xem xét cái hài trong nhiều tác phẩm, ở nhiều tác giả, như là sự đổi mới có tính đồng bộ từ tư duy đến thi pháp nghệ thuật.

Phương pháp loại hình dùng để khảo sát sự vận động của lý thuyết về cái hài, sự khác biệt về loại hình tư duy văn học ứng với mỗi thời kỳ, từ đó khẳng định bước tiếp nối và phát triển của cái hài trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Phương pháp tiếp cận thi pháp học và tự sự học đặt cái hài như là một đối tượng và đặc trưng thẩm mỹ của giai đoạn văn học này. Việc vận dụng thi pháp học giúp chứng minh cái hài trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại phản ánh chiều sâu quan niệm, cách cắt nghĩa của tác giả về hiện thực. 3 Phương pháp liên ngành được khai thác bởi cái hài trỗi dậy trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại chỉ có thể nảy nở trong một bối cảnh lịch sử, văn hóa- xã hội nhất định.

Vì thế, khi xem xét vấn đề nghiên cứu, chúng tôi muốn tiếp cận nó trên nhiều góc độ: văn hóa học, xã hội học, tâm lý học, nghệ thuật học để hiểu và lý giải một cách thỏa đáng. Đóng góp mới về khoa học của luận án Thứ nhất, góp phần hệ thống hóa những quan niệm về cái hài từ các góc độ triết học, mỹ học và văn học trên bình diện lý thuyết. Thứ hai, nghiên cứu cái hài như một phạm trù thẩm mỹ nổi bật trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay trên hai phương diện chính: a- là sản phẩm của môi trường dân chủ xã hội được mở rộng. b- là sự kế thừa, phát triển cái hài trong văn học truyền thống.