Luận án TS: Truyện Cổ Tích Dân Gian đến Truyện Cổ Tích Nhà Văn - Tô Hoài và Phạm Hổ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THANH HUYỀN TỪ TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN ĐẾN TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN (TRƢỜNG HỢP TÔ HOÀI VÀ PHẠM HỔ) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2017 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Nguyễn Thanh Huyền TỪ TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN ĐẾN TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN (TRƢỜNG HỢP TÔ HOÀI VÀ PHẠM HỔ) Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 62 22 01 25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ: NGÀNH VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. Lê Chí Quế PGS. Lã Thị Bắc Lý Hà Nội - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, đƣợc sự hƣớng dẫn khoa học của GS. Lê Chí Quế và PGS.

Kết quả nghiên cứu của đề tài là trung thực, không trùng lặp với công trình của một tác giả nào khác đã công bố trƣớc đây. Các nhận xét, đánh giá sử dụng của các tác giả khác đều đƣợc trích dẫn theo đúng quy định hiện hành về Quy cách trình bày luận án. Hà Nội, ngày…… tháng…… năm…… Tác giả Nguyễn Thanh Huyền LỜI CẢM ƠN Trƣớc hết, tôi xin đƣợc gửi lời cảm ơn đến Lãnh đạo và tập thể Giảng viên Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Lãnh đạo Trƣờng Đại học Thủ đô Hà Nội, Lãnh đạo Khoa Giáo dục Mầm non Trƣờng Đại học Thủ đô Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện luận án. Đặc biệt, tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS.

Lê Chí Quế và PGS. Lã Thị Bắc Lý - ngƣời hƣớng dẫn khoa học, đã luôn tận tình, tin tƣởng, chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình làm luận án. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, đã luôn động viên, ủng hộ tôi trong quá trình thực hiện đề tài. Tác giả Nguyễn Thanh Huyền MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Các công trình nghiên cứu về ảnh hƣởng của truyện cổ tích dân gian đến truyện cổ tích của nhà văn trên thế giới. Các công trình nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của truyện cổ tích dân gian đối với văn học viết tại Việt Nam. Các công trình nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của truyện cổ tích dân gian đối với các nhà văn Tô Hoài và Phạm Hổ. Một số vấn đề lý luận.

Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết. Truyện cổ tích dân gian. Truyện cổ tích của nhà văn. Cơ sở hình thành truyện cổ tích của nhà văn.

Con đƣờng tiếp cận cổ tích dân gian của cổ tích nhà văn. Giả cổ tích, giả huyền thoại. Truyện cổ viết lại. Truyện lồng truyện.

Quá trình phát triển truyện cổ tích của nhà văn. TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN TÔ HOÀI. Yếu tố cổ tích trong sáng tác của Tô Hoài trên phƣơng diện nội dung. Cảm quan về con ngƣời.

Cảm quan về xã hội. Cảm quan về loài vật. Cảm quan về thiên nhiên .Yếu tố cổ tích trong sáng tác của Tô Hoài trên phƣơng diện nghệ thuật. Yếu tố kì ảo.

Không gian, thời gian .75 CHƢƠNG 3: TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN PHẠM HỔ .Yếu tố cổ tích trong sáng tác của Phạm Hổ trên phƣơng diện nội dung. Cảm quan về con ngƣời, thế giới tình cảm, xã hội. Cảm quan về loài vật. Cảm quan về thiên nhiên.

Yếu tố cổ tích trong sáng tác của Phạm Hổ trên phƣơng diện nghệ thuật. Yếu tố kì ảo. Không gian, thời gian. SO SÁNH TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN TÔ HOÀI VÀ TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN PHẠM HỔ.

So sánh truyện cổ tích của nhà văn Tô Hoài và truyện cổ tích của nhà văn Phạm Hổ trên phƣơng diện nội dung. Những nét tƣơng đồng và khác biệt ở cảm quan về con ngƣời. Những nét tƣơng đồng và khác biệt ở cảm quan về xã hội. Những nét tƣơng đồng và khác biệt ở cảm quan về loài vật.

Những nét tƣơng đồng và khác biệt ở cảm quan về thiên nhiên. So sánh truyện cổ tích của nhà văn Tô Hoài và truyện cổ tích nhà văn Phạm Hổ trên phƣơng diện nghệ thuật. Những nét tƣơng đồng và khác biệt về nhân vật. Những nét tƣơng đồng và khác biệt về yếu tố kỳ ảo.

Những nét tƣơng đồng và khác biệt về không gian, thời gian. Những nét tƣơng đồng và khác biệt về cốt truyện .148 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 163 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Viết đầy đủ 1 Nxb Nhà xuất bản 2 TCTDG Truyện cổ tích dân gian 3 TCT Truyện cổ tích 4 CTDG Cổ tích dân gian 5 VHDG Văn học dân gian 6 Tr Trang 7 TP HCM Thành phố Hồ Chí Minh MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.VHDG chính là nền tảng, là nguồn cảm hứng dồi dào, tiếp thêm chất liệu sáng tạo cho văn học viết.

Nhận định, đánh giá về vai trò, vị trí của VHDG trong nền văn học dân tộc, nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh đã viết: “Văn học dân gian cổ truyền có giá trị lớn không phải chỉ vì nội dung thƣờng rất phong phú, vì hình thức có khi rất mĩ lệ, mà còn vì ảnh hƣởng to lớn của nó đối với văn học thành văn, tức văn học viết của trí thức dân tộc” [70;527]. Nhiều nhà văn đã tận dụng chất liệu dân gian, đặc biệt là TCT, để xây dựng cốt truyện, tình tiết hoặc nhân vật trong các tác phẩm của mình. Nhờ vậy, các sáng tác hiện đại đƣợc khoác chiếc áo mang màu sắc CTDG, vừa mới lạ, vừa quen thuộc, tạo nên sự hấp dẫn riêng cho thể loại TCTcủa nhà văn. Có thể nói, TCTDG có sức sống rất mãnh liệt vì nó là phần hợp nhất trong văn hóa truyền thống, đƣợc bảo lƣu, giữ gìn, tạo thành bản sắc riêng của mỗi dân tộc.

“Cổ tích mang diện mạo và tâm hồn ngƣời. Mọi mặt gốc gác, nề nếp và truyền thống đều in bóng tuyệt vời trong cổ tích. Nghe cổ tích, ngẫm cổ tích, thấy đƣợc và cắt nghĩa đƣợc tất cả cơn cớ ta tồn tại, ta sinh sôi. Mỗi câu chuyện, mỗi nhân vật hoang đƣờng đến đâu đều thấm đƣợm ý nghĩa đời ngƣời, con ngƣời trong niềm than thở hay ngàn vạn ƣớc mong đều vẫn nảy nở từ trong tấm lòng nhân nghĩa và đức tính lam làm cùng với nụ cƣời thật hóm, thật duyên và phóng khoáng mọi nhẽ” [45;5].

Sang thời kỳ hiện đại, TCT vẫn tồn tại, phát triển và dấu ấn của TCTcó thể đƣợc tìm thấy trong sáng tác của rất nhiều nhà văn đƣơng đại.Với sự hấp dẫn, độc đáo mang tính nội tại, mối quan hệ giữa TCTDG và TCT của nhà văn đã thu hút sự quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu của các nhà lý luận, nghiên cứu và giảng dạy chuyên ngành văn học dân gian trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng trong suốt những năm qua. Hƣớng tới độc giả chính là trẻ em, những câu chuyện cổ tích đóng vai trò quan trọng với sự phát triển của trẻ nhỏ. TCT là môi trƣờng nuôi dƣỡng tâm hồn, kích thích tƣ duy và ngôn ngữ của trẻ. Hơn nữa, TCT có yếu tố hoang đƣờng, kì 1 ảo phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi thiếu nhi.

Mỗi câu chuyện là một bài học sống động về những phẩm chất đạo đức, về cách xử trí tinh khôn cần có để giúp trẻ biết sống đẹp với đời, biết ứng xử tốt với những ngƣời xung quanh. TCT có tác động mạnh mẽ trong việc bồi dƣỡng tâm hồn trẻ thơ, đem đến cho trẻ những xúc cảm thẩm mỹ về một thế giới huyền ảo, kích thích và phát triển trí tƣởng tƣợng cho trẻ. Cùng với TCT dân gian, TCT của nhà văn đã tiếp tục làm tốt vai trò là “ngƣời bạn đồng hành” của trẻ em. Nhiều thế hệ trẻ thơ trên khắp thế giới đã say mê và tƣởng tƣợng về thế giới diệu kì qua các câu chuyện cổ tích của Andersen, Grimm, Pushkin… 1.

Trong văn học thiếu nhi Việt Nam, Tô Hoài và Phạm Hổ là những gƣơng mặt tiêu biểu. Hai ông đã dành nhiều thời gian và tâm sức để sáng tác cho các em. Qua khảo sát cụ thể những tác phẩm của hai nhà văn trên, chúng tôi thấy hiện tƣợng đồng sáng tạo, hiện tƣợng mô phỏng phát triển cốt truyện, những cách tân nghệ thuật khi sử dụng chất liệu TCTDG khá rõ. “Tô Hoài đã đem đến cho bạn đọc nhỏ tuổi một cảm quan về lịch sử dân tộc qua nét vẽ tài hoa, tinh tế bức tranh phong cảnh, phong tục… Tô Hoài khai thác lịch sử gắn với cái thực trong màu sắc kỳ ảo có tính chất huyền thoại” [85;76].

Tô Hoài đã tìm tòi một số TCT để viết lại, kiểu tiểu thuyết hoá truyền thuyết và ông đã rất thành công với Đảo hoang, Chuyện nỏ thần, Nhà Chử, 101 truyện ngày xưa. Với những tác phẩm này, Tô Hoài cũng đã mở ra một hƣớng khai thác mới về đề tài lịch sử: hƣớng khai thác lịch sử gắn với huyền thoại, phong tục và văn hoá. Vấn đề sáng tác cổ tích mới đƣợc nhiều nhà văn quan tâm, trong đó, Phạm Hổ là ngƣời đầu tiên đã thể nghiệm sáng tác TCT cho các em. Gần ba mƣơi năm, ông miệt mài, tâm huyết viết Chuyện hoa, chuyện quả, với tình yêu thiên nhiên, cây cỏ, tình yêu trẻ thơ.

Với vốn văn hoá dân gian giàu có, Phạm Hổ đã phát triển, khuyến khích bạn đọc tuổi thơ kiếm tìm, khám phá, cắt nghĩa các giá trị dân gian tƣởng đã ổn định, bất di bất dịch. Trong những năm gần đây, nhu cầu nghiên cứu vai trò, ảnh hƣởng của VHDG ngày càng đƣợc mở rộng và nâng cao với mục tiêu bảo tồn, phát huy bản sắc dân tộc. Đặc biệt là sự xuất hiện ngày càng nhiều những công trình 2 nghiên cứu đề cập đến sự ảnh hƣởng của TCT đối với các nhà văn hiện đại, các nghiên cứu nghiêm túc đòi hỏi so sánh sự giống và khác nhau giữa truyện dân gian và TCTcủa nhà văn. Đó là sự phân biệt để bảo tồn bản chất xã hội – lịch sử duy nhất của các thể loại, đồng thời “chăm sóc” để nó tiếp tục “đâm chồi nảy lộc”.