Vai trò văn học dân gian & dấu ấn truyện cổ trong văn học tự sự Việt Nam sau 1945

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN PHẠM THỊ TRÂM VAI TRÒ CỦA VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ NHÀ VĂN HIỆN ĐẠI (Dấu ấn của truyện cổ dân gian trong một số tác giả, tác phẩm tự sự Việt Nam sau 1945) Chuyên ngành: VĂN HỌC DÂN GIAN Mã số: 5.07 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. TS Lê Chí Quế 2. TS La Khắc Hoà HÀ NỘI - NĂM 2002 3 mục lục Trang a. phần mở đầu 4 I.

Lý do chọn đề tài 4 II. Lịch sử vấn đề 8 III. Phạm vi đề tài và phương pháp nghiên cứu 18 B. phần Nội dung Chương I: vai trò của truyện cổ dân gian 21 trong đời sống văn hóa, xã hội và văn học 1.Vai trò của văn hóa dân gian nói chung, truyện cổ dân 21 gian nói riêng trong đời sống xã hội hiện đại 1.1 Văn hóa dân gian nói chung, truyện cổ dân gian nói 23 riêng trong tâm thức con người hiện đại 1.2 Văn hóa dân gian nói chung, truyện cổ dân gian nói riêng trong quá 29 trình phát triển xã hội 2.

Vai trò của truyện cổ dân gian trong quá trình hình thành và phát triển của 36 văn học 2. Vai trò của truyện cổ dân gian trong sự hình thành và 37 phát triển các thể loại tự sự văn học Việt Nam 2. Truyện cổ dân gian và những dấu ấn sáng tạo mới trong 41 văn xuôi tự sự từ 1945 đến nay Chương II: truyện cổ dân gian và một số hình thức 56 mô phỏng, phát triển cốt truyện trong văn học việt nam giai đoạn trước 1975 1. Nhà văn viết truyện cổ tích 56 1.

Cổ tích dân gian và cổ tích văn học - hai hệ thống nghệ 56 thuật thẩm mĩ tương đồng 1. Truyện cổ dân gian và sự chế tác của nhà văn 66 1. Vai trò của truyện cổ dân gian trong việc hình thành 75 nội dung và hình thức truyện cổ tích văn học 4 2. Truyện cổ dân gian và xu hướng tiểu thuyết hóa 91 2.

Cơ sở và hình thức hư cấu nghệ thuật 91 2. Những thủ pháp nghệ thuật phát triển cốt truyện 97 5 A. Phần mở đầu I. Lý do chọn đề tài 1.

Mục đích, ý nghĩa Văn học dân gian và văn học viết là hai hệ thống nghệ thuật riêng biệt. Chúng tồn tại độc lập và có những đặc trưng riêng, dẫn đến khả năng nghệ thuật của việc nhận thức và tái tạo hiện thực trong văn học dân gian và văn học viết không giống nhau. Tuy nhiên, trong quá trình tồn tại và phát triển, hai hệ thống nghệ thuật này luôn luôn có sự ảnh hưởng và tác động qua lại lẫn nhau một cách sâu sắc, thúc đẩy nền văn học dân tộc ngày càng phát triển. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết ở nước ta từ trước đến nay là một vấn đề thu hút được nhiều nhà khoa học quan tâm.

Mối quan hệ đó cũng được các nhà nghiên cứu xem xét dưới nhiều góc độ, nhiều khía cạnh, nhiều bình diện, nhưng cuối cùng, dù nghiên cứu ở mức độ nào, mục đích đi vào nghiên cứu sự ảnh hưởng giữa văn học dân gian và văn học viết cũng là để xem xét số phận lịch sử của một hiện tượng nghệ thuật nói riêng, một hiện tượng văn hóa nói chung. Chẳng hạn nhà nghiên cứu Phan Ngọc đã so sánh câu lục bát trong ca dao và câu lục bát trong Truyện Kiều của Nguyễn Du. Tác giả đã chứng minh, từ lục bát trong ca dao đến lục bát trong Truyện Kiều có một quá trình vận động rất lớn, nó đã biến câu lục bát thô mộc thành câu thơ (hiểu theo nghĩa đã được gia công, sáng tạo). Đặt trong sự phân tích đối sánh giữa hai loại chúng ta sẽ thấy được quá trình phát triển của câu thơ lục bát trong tiến trình phát triển.

Cũng như vậy, nếu như Phan Ngọc đi vào nghiên cứu câu lục bát để chỉ ra số phận lịch sử của nó, thì nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch trong bài “Vai trò của truyện kể dân gian đối với sự hình thành các thể loại tự sự trong văn học Việt Nam”[102, tr.74] lại quan tâm đến sự ảnh hưởng, tác động trực tiếp của truyện kể dân gian trong việc hình thành các thể loại tự sự trong văn học Việt Nam, qua đó chỉ ra vai trò, sức sống của nó trong sự vận động và phát triển của nền văn học viết. 6 Chính vì vậy, đề tài mà chúng tôi lựa chọn, nếu giải quyết tốt sẽ có một ý nghĩa quan trọng về phương diện lịch sử văn học. Bởi, trong thực tế mối quan hệ qua lại giữa văn học dân gian và văn học viết diễn ra vô cùng phong phú, sinh động và thường xuyên nảy sinh cùng với sự phát triển của lịch sử văn học, cần được tiếp tục nghiên cứu, cần được tiếp tục cập nhật cả về thực tiễn và lí luận. Dựa trên kết quả thực hiện đề tài, luận án chúng tôi sẽ đưa ra được những khái quát về lí thuyết, chỉ ra được những quy luật trong kế thừa và tiếp nhận của văn học, nhằm đóng góp bổ sung vào hệ thống lí luận chung.

Trên cơ sở đó, áp dụng cho việc tiếp tục nghiên cứu những diễn biến của những hiện tượng văn học ở những giai đoạn tiếp theo. Đề tài mà chúng tôi thực hiện còn có ý nghĩa thời sự cấp thiết. Như chúng ta đã biết, thời đại ngày nay đang diễn ra xu hướng toàn cầu hóa nhanh chóng. Thế giới, do sự phát triển của các phương tiện thông tin, đã dần thu nhỏ lại.

Các vấn đề chung của thế giới như kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đều được đặt trong mối quan hệ liên đới và trách nhiệm cao. Chứng kiến thời kì lịch sử toàn cầu hóa, các dân tộc buộc phải mở cửa tiếp thu và hội nhập trong sự tác động nhiều chiều ấy. Bên cạnh những mặt tích cực thì việc mở cửa và giao lưu với bên ngoài cũng không tránh khỏi những mặt trái, mặt tiêu cực, chủ yếu là thuộc lĩnh vực văn hóa. Nhiều luồng tư tưởng và lối sống của văn hóa phương Tây đã ít nhiều ảnh hưởng đến đời sống con người, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Có không ít những biểu hiện lai căng, mất gốc, coi thường những giá trị truyền thống. Nhiều nhà khoa học xã hội thế giới cũng đã đưa ra những dự báo về xã hội tương lai mà nhiều người gọi là xã hội “hậu công nghiệp”. Tuy nhiên cũng không phủ nhận những hậu họa có thể xảy ra nếu chỉ chú ý đến sự phát triển kinh tế mà không quan tâm đến văn hóa, đến con người có văn hóa. Nhiều tác giả, nhất là Alvin Toffler trong tác phẩm nổi tiếng “Làn sóng thứ ba” (The third wave) đã phê phán nền kĩ trị, một cơ chế xã hội mới với những mâu thuẫn gay gắt và nan giải.

Ngay trong bản thân con người, trong sự phát triển cao cũng nhiều khi sa vào xu hướng lệch lạc, phiến diện, cứng nhắc, đơn điệu, thậm chí vô cảm hơn do tính chất chương trình 7 hóa và điều kiện hóa rất nặng nề, tạo nên những cảm xúc và thị hiếu “nhãn hiệu”, “đóng hộp”. Vậy, làm sao giữ được bản sắc dân tộc, giữ được những giá trị truyền thống tốt đẹp, giữ được cá tính trong mỗi con người, làm sao giữ được những trạng thái “hồn nhiên”, “tự nhiên” vốn có của con người cũng là một vấn đề thời sự. Vấn đề này cũng được Đảng ta thể hiện rõ trong nghị quyết Hội nghị lần thứ IV Ban chấp hành Trung ương Đảng (Khóa VII), về việc xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, quyết tâm đẩy lùi những ảnh hưởng xấu từ bên ngoài du nhập; giữ gìn và phát huy được những giá trị truyền thống nhân văn tốt đẹp của dân tộc; tiếp thu được những tinh hoa, những tư tưởng, trình độ hiện đại của thế giới. Điều đáng chú ý là, những năm gần đây, các nước công nghiệp phát triển có xu hướng quay về những giá trị của văn hóa dân gian như là một phản ứng tự nhiên đối với sự phát triển không lành mạnh của nền công nghiệp chính nước họ.

Bản sắc văn hóa Việt Nam, ở phần chủ yếu nhất của nó đều nằm vào phần dân gian - dân tộc, trong đó có các sáng tác dân gian. Chính vì vậy, nếu giải quyết những vấn đề đặt ra trong đề tài chắc chắn sẽ có tác động tích cực đến tình hình sáng tác hiện nay trong việc vận dụng những tinh hoa nghệ thuật truyền thống phục vụ cho cuộc sống hiện đại, nó gợi mở ra nhiều xu hướng sáng tạo, xu hướng nghiên cứu trong các ngành nghệ thuật góp phần xây dựng một nền văn nghệ mới, đậm đà bản sắc dân tộc. Là một giáo viên giảng dạy môn văn đồng thời làm công tác biên tập xuất bản mảng sách khoa học xã hội, với tôi đề tài trên còn có ý nghĩa thiết thực về mặt nghiệp vụ. Một mặt nó cung cấp một hệ thống tư liệu phong phú về tác phẩm cũng như các hình thức kế thừa sáng tạo của nhiều nhà văn trong một giai đoạn văn học dài.

Mặt khác, nó giúp tôi nhận thức tính chiều sâu của văn hóa, văn học dân tộc, thấy được vai trò và sự tác động sâu sắc của nó trong đời sống xã hội hiện đại. Đó là những cơ sở về lí luận và thực tiễn giúp tôi có ý thức giảng dạy và biên tập ngày càng tốt hơn. Nhiệm vụ của đề tài Dựa trên mục đích và ý nghĩa của đề tài, tình hình nghiên cứu ở Việt Nam, luận án của chúng tôi đặt ra những nhiệm vụ cụ thể như sau: 8 - Chỉ ra được vai trò và sức sống tiềm tàng của truyện cổ, chỉ ra phạm vi ảnh hưởng, sự tác động to lớn và sâu sắc của nó trong đời sống văn hóa, xã hội và trong văn học ở mức độ tổng thể, khái quát. - Luận án đặt ra nhiệm vụ khảo sát cụ thể các tác giả, tác phẩm mà chủ yếu tập trung vào những sáng tác của những nhà văn tiêu biểu để chỉ ra hiện tượng Fakelore (là thuật ngữ được đặt ra để gọi chung những tác phẩm được phóng tác theo khuôn thức của Folklore hay còn gọi là giả dân gian) nhằm chỉ ra hiện tượng đồng sáng tạo, hiện tượng mô phỏng phát triển cốt chuyện một cách thuần tuý tác phẩm dân gian; chỉ ra những cách tân nghệ thuật của các nhà văn hiện đại khi sử dụng văn học dân gian như cội nguồn khơi gợi để phản ánh những vấn đề của thời đại mới.