Những đặc điểm chính của địa danh hải phòng sơ bộ so sánh với địa danh một số vù

‘GIAO DUC VA AODAC TAO | ` DAI HOC QUOC GIA “TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC X4 ewe af fale tre i Ph BỘ GIÁO DUC VA DAO TAO DAI HOC QUOC GIA HA NO! TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN seca eet ee we Se eee ee Ee EE eee Ế dế mm Ám nm Nguyễn Kiên Trường NHŨNG ĐẶC ĐIỂM CHÍNH CUA DIA DANH HAI PHONG (SƠ BỘ SO SÁNH VỚI ĐỊA DANH MỘT SỐ VÙNG KHÁC) LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN HÀ NỘI - 1996 BO GIAO DUC VÀ ĐẢO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN eee ee Se ee ewe ee SEE EEE SSS eee ee Nguyễn Kiên Trường NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHÍNH CUA DIA DANH HAI PHONG (SƠ BỘ SO SÁNH VỚI DIA DANH MOT SO VUNG KHAC) - Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ Mã số :50408 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HOC: GS. HOANG THI CHAU GS. NGUYEN THIEN GLAP HA NOI - 1996 LOI CAM DOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Tác giả luận án NGUYÊN KIÊN TRUONG BANG Kf HIRU VA CHỮ VIET TAT Kí hiệu: -[ }: Tên tác phẩm, tài liệu trích dẫn để trong [ ]; trong đó: số đầu là tên tác phẩm, tài liệu trích dẫn ghi theo thứ tự trong phén Tar Liéu tham khảo ở cuối luận án; sau dấu chấm phẩy là số trang. Nếu có nhiều trang thì số trang trong đó được ngăn cách bằng dấu phẩy (nếu số trang không liên tục) hoặc đấu gạch ngang (nếu số trang liên tục). Viết tắt: | AH: huyện An Hải. LC : quận Lê Chân.

AL : huyén An Lao. NQ : quan Ngo Quyén. CH: huyện đảo Cát Hải. NĐDI : Nhóm địa danh vùng đất liền.

DS : thi x4 Dé Sơn. NĐD2 : Nhóm địa danh vùng biển và giáp ranh HB : quận Hồng Bàng. TL: huyện Tiên Lãng. KA : quận Kiến An.

TN : huyện Thuỷ Nguyên. KT :huyện Kiến Thuy. VB: huyện Vĩnh Bảo. MUC LUC MO BAU 1 0.

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI i 0. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU — a 4 0. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU __ _ 4 0. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ___.

NHỮNG ĐỚNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN ___. BO CỤC LUẬN AN 11. MỘT SỐ CƠ SỞ LÍ THUYẾT__ 12 1. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU | ee 1.2, CƠ SỞ LÍ LUẬN VE ĐỊA DANH.

CÁC THAO TÁC XÁC ĐỊNH NGUỒN GỐC VÀ Ý NGHĨA. TIỂU KẾT 34 Chương 2. VÀI NÉT VỀ ĐỊA BÀN - ĐỊA DANH HẢI PHÒNG __ 36 2. VẢI NÉT VỀ DIA BAN HAI PHONG _ 36 2.

DIA DANH HAI PHONG: KET QUA THU THAP VA PHAN LOAI att 23. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO 5 3. VẤN ĐỀ PHƯƠNG THỨC ĐỊNH DANH VÀ CẤU) TẠO ĐỊA DANH. MÔ HÌNH CẢI) TRÚC ĐỊA DANH | _— 55 3.

MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC MỚI TRƠNG CẤU TẠO ĐỊA DANH CÁC MÔ HÌNH GHÉP ĐỊADANH. ĐẶC ĐIỂMÝNGHÀAÀ 9% 4. VAN DE Y NGHIA VA DAC DIEM PHAN ANH HIENTHUC 9 4. PHAN CHIA "HIEN THUC” MA DIA DANH PHAN ANH 7 90 4.

PHAN LOAI TU NGU CO TRONG ĐỊA DANH. CÁC NHÓM TỪ NGỮ ˆ _ " 93 4. VAI NET VE NGUỒN GỐC VÀ SỰ BIẾN ĐỒI ĐỊA DANH. MỘT SỐ CỨ LIỆU NGỮ ÂM LỊCH SỬ 132 5.

NGUỒN GỐC, SỰ BIẾN ĐỔI CỦA ĐỊA DANH ĐƯỜNG PHỐ VÀ ĐỊA DANH CHỈ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG 132 5. NGUỒN GỐC VÀ SỰ BIẾN ĐỐI CỦA ĐỊA DANH CƯ TRÚ - HÀNH CHÍNH 136 5. NGUỒN GỐC VÀ SỰ BIỂN ĐỔI CỦA ĐỊA DANH TUNHIEN __ 153 §. TIỂU KẾT 158 KẾT LUẬN.

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 0. Khi nghiên cứu lịch sử tiếng Việt, nhiều công trình nghiên cứu thường đưa ra những cứ liệu có trong vốn từ chung mà thường ít chú ý đến (hoặc chưa có điều kiện khảo sát) những cứ liệu có trong địa đanh vốn rất có giá trị, xét từ nhiều mat: Thứ nhất, địa danh cũng là những đơn vị cấu tạo từ chất liệu ngôn ngữ, hoạt động và chịu tác động theo cơ chế ngôn ngữ, vì vậy cũng góp phân phản ánh đời sống ngôn ngữ. Số lượng đông đảo và sự biến đổi của những địa danh Việt cũng có thể xem là những biểu hiện của sự biến đối và phát triển tiếng Việt. | Thứ hai, chúng có ưu thế hơn hẳn các từ trong vốn từ chung về sự tồn tại lâu đài (nhưng có thể bị che lấp đi), ngay cả khi đối tượng được đặt tên đã biến mất hay đặc tính cơ bản quyết định tên gọi của đối tượng đã đổi thay.

Giao tiếp không thể thực hiện được nếu có yếu tố nào đó được xem là "vô nghĩa", nhưng vẫn thực hiện được nếu địa danh “vô nghĩa”, chỉ cần biết rằng làng này chứ không phải là /àng kia. Nếu các từ ngữ cổ ngày càng “mai mét", phải tìm kiếm khó khan. thi địa danh lại không theo xu hướng này. Chúng vẫn thường có mặt trong đời sống giao tiếp của cộng đồng từ hằng trăm, thậm chí hàng nghìn năm trước cho đến ngày hôm nay, cho dù người sử dụng địa đanh và cả nhà nghiên cứu chưa hiển gì về nguồn gốc và ý nghĩa của chúng.

| Thứ ba, địa đanh hình thành, tồn tại và biến đổi không chỉ đo các tác nhân ngôn ngữ mà còn đo các tác nhân ngoài ngôn ngữ (đặc điểm văn hoá, sự thiên di, tiếp xúc, hoà đúc. các tộc người), "địa danh, tự bản thân nó cũng là một biểu hiện của văn hoá. Cho nên, sự tồn tại của một địa danh nhiều khi chứa đựng rất nhiều những biến đổi văn hoá, liên quan đến phong tục tập quán, liên quan đến cách nghĩ của từng vùng hạn định hay của một đân tộc thống nhất" [19,1 ]. Từ khi đất nước bước vào thời kì độc lập tự chủ đến những năm đâu thế kỉ 20, tiếng Việt đã phát triển cả về cấu trúc lẫn chức năng trong môi trường song ngữ, cả trong môi trường song ngữ bất bình đẳng và trong cả môi trường song ngữ cân bằng, như các nhà nghiên cứu đã chi ra [11], [78], [82], [93], vv.

So với vốn từ chung, địa đanh không có sự khác biệt về số lớn từ vựng vay mượn (Hán - Việt và ngôn ngữ Ấn - Âu) bên cạnh * những từ thuần Việt (hay vốn từ bản địa). Địa danh có nguyên lai từ những ngôn ngữ có phổ hệ khác nhau cô thể cung cấp những tư liệu quý để nghiên cứu lịch sử tiếng Việt nói chung, từ vấn đề tiếp xúc ngôn ngữ (trước hết là tiếp xúc giữa tiếng Việt và tiếng Hán, một ngôn ngữ có ảnh hưởng sâu sắc, lâu đài và quan trọng nhất đối với tiếng Việt), đến những vấn đề ngữ âm lịch sử, xu hướng biến đổi, phát triển từ vựng và ngữ pháp, vv. Trong cả ngàn năm Bắc thuộc, sự tồn tại của hiện tượng một Nôm, một Hán trong tên làng xã đã góp phần chứng minh sức sống mãnh: liệt của ngôn ngữ và văn hoá đân tộc. Thời cận - hiện đại đã điễn ra sự tiếp xúc giữa một loại hình ngôn ngữ đơn lập với loại hình ngôn ngữ biến tố, tuy chỉ trải qua thời kì ngắn ngủi nhưng đã để lại những dấu ấn quan trọng trong cách đặt địa danh, thể hiện cách ứng xử linh hoạt của người Việt: vừa thích nghỉ vừa sáng tạo, biến một số phương thức định danh kiểu Ấn - Âu thành phưởng thức định danh của người Việt đương đại.

Cứ liệu địa danh Hải Phòng có thể xem như những ví dụ tương đối điển hình về địa đanh Việt Nam vì những yếu tố cơ bản như sau: Do vị trí là cửa ngõ, "yết hâu" của đất Bắc Kỳ, đây là nơi hợp lưu được nhiều luồng thiên di, trong đó có người Hoa và ngoài khu vực châu Á. Tính chất "tứ chiếng" trong hàng nghìn năm (do khai hoang lấn biển) khu được nhân lên khi người Pháp tiến hành đô thị hoá một vùng đất thuộc (trên phạm vi Bắc Kỳ vực này, quá trình đó diễn ra vào loại sớm ở Việt Nam đến, sau này ở cuối thế kỉ 19, Hải Phòng là nơi đầu tiên người Pháp đặt chân lại là nơi cuối cùng họ ra đi (1955). là biển với hàng Địa bàn Hải Phòng có sự đa dạng về địa hình, trước hết Bên cạnh đồng bằng nghìn hòn, đảo, luồng, lạch, vụng, vịnh, tùng, áng, bến. là hệ thống sông ngòi là vùng đổi núi TN, đan xen vào giữa hai khu vực đó từ các vùng văn hoá với mật độ khá dày.

Hải Phòng là địa bàn được tạo thành ngăn cách giữa các khác nhau được ngăn cách giữa biển với đồng bằng, có cư và phương ngữ. vùng bởi những dòng sông. Hoàn cảnh địa lí, lịch sử, dân danh ở đây; đã tạo nên sự phức tạp và đa dạng về nguồn gốc của các lớp địa bên cũng tạo ra những đặc điểm chung với hệ thống địa danh ở Việt Nam cạnh những đặc điểm riêng. nguồn gốc, Như vậy, diện mạo, cảnh quan và những đặc điểm cơ bản về Phòng nếu được cấu tạo, ý nghĩa cùng tiến trình: lịch sử địa danh ở Hải nghiên cứu địa nghiên cứu sẽ có giá trị lí luận và thực tiễn, sẽ có ích cho việc cách hệ danh ở Việt Nam, nhưng từ trước đến nay chưa được tìm hiểu một g là đất bãi thống.

Nhà nghiên cứu Dinh Van Nhat cho rằng: "Đất Hải Phòn g tên - sông, bãi biển rất cổ, đã có từ thời Hùng Vương dựng nước, nhưng nhữn sử liệu” đất là gì thì cho tới nay vẫn chưa khảo được vì thiếu các nguồn bài viết. Cho đến nay, mới có một số chuyên luận, chuyên khảo, làng về địa danh ở Hải Phòng, chủ yếu nghiên cứu tên thành phố, đường phố, các công trình của xã, Ít nghiên cứu về địa danh biển. Đáng kể trong số đó là Quýnh tác giả Định Văn Nhật [67], [68], Lê Thanh Thịnh [87], Trương Hữu nhất là của tác giả [74], Nguyễn Ngọc Mô [58], Trịnh Minh Hiên [33], vv. có giá trị để Ngô Đăng Lợi [49], [50], [51], [52], vv.

Day là những công trình. nghiên cứu địa danh, địa chí và nhiều việc khác nhau liên quan đến địa hệ thống. ban, dia Ii, lich sử. thành phố, nhưng không mang tính 0.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU. Luận án này là thử nghiệm bước đâu nghiên cứu địa danh.