Luận văn thạc sĩ văn học yêu nước nửa sau thế kỷ xix trong truyền thống văn học

DAI HOC QUOC GIA HA NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYÊN VĂN THẾ VĂN HOC YÊU NƯỚC NỬA SAU THỂ KỶ XIX TRONG TRUYEN THONG VAN HOC DAN TOC Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số :62 223401 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng đân khoa học: PGS.TS Trần Ngọc Vương HÀ NỘI - 2008 MUC LUC MO DAU Chuong 1: NUONG TIEN DE LICH SU - XA HOI, TƯ TƯỞNG VAN HOA, VAN HOC DUA DEN SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHAT TRIEN CUA VAN HOC YEU NUGC GIAI DOAN NỬA SAU THẾ KY XIX 6 VIET NAM Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản ở phương Tây và sự bành trướng, b2 Nw xâm lược của nó ở khu vực châu Á Quá trình bành trướng, xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp i và sự nhận điện kẻ thù mới của các tầng lớp trong xã hội Sự tiếp cận Việt - Pháp. iv Quá trình xâm lược của thực dân Pháp ở Việt Nam kQ Sự nhận thức về kẻ thù mới của các tầng lớp trong xã hội 2 w Chủ nghĩa yêu nước trong truyền thống đấu tranh của dân tộc ig Việt Nam Cơ sở văn hóa tư tưởng, Chủ nghĩa yêu nước trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc Chủ nghfa yêu nước trong lịch sử văn học dân tộc 60 Giới thuyết về phạm vi của khái niệm văn học yêu nước 60 Chủ nghĩa yêu nước trong lịch sử văn học dân tộc 62 Sự biến đổi trong đời sống tinh thần, tư tưởng, tình cảm làm 67 tiền để cho những sáng tác văn học mang những nội dung mới Chương 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THẲNH VÀ DIỆN MẠO TỔNG QUAT CỦA BỘ PHẬN VĂN HỌC YÊU NƯỚC NỬA SAU THE KY XIX O VIET NAM Quá trình hình thành bộ phận văn học yêu nước nửa sau thế kỷ XIX ở Việt Nam Cơ sở văn hóa tự tưởng, 72 Sự biến động nội tại của nội dung yêu nước trong văn học 76 J Nw Việt Nam giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX Sự khủng hoảng và phát triển của lịch sử tư tưởng yêu nước 80 bà ) trong văn học Việt Nam giai đoạn nửa sau thé ky XTX Diện mạo của văn học yêu nước giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX 84 i) Nw Văn học yêu nước khu vực Nam Kỳ 86 Văn học yêu nước khu vực Bắc Kỳ 102 Văn học yêu nước khu vực Trung Kỳ 112 Đặc điểm loại hình tác giả của văn học yêu nước nửa sau thế 124 kỷ XIX Văn học yêu nước giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX trong mối 127 quan hệ với văn học dân gian Chương 3: VAN HOC YÊU NƯỚC GIAI ĐOẠN NỬA SAU THỂ KỶ ww nN XIX TRONG TIEN TRINH LICH SU VAN HOC DAN TOC Sit. Bộ phận văn chương yêu nước nửa sau thế kỷ XIX nhìn từ góc độ quan niệm văn học và tư tưởng thẩm mỹ Vẻ hệ thống chủ đẻ - đề tài và luận đề văn học trung tâm 140 Về hệ thống hình tượng - hình tượng trung tâm 149 Về hệ thống thể loại, một vài thể loại đặc biệt 159 Một bước đại chúng hóa ngôn ngữ của văn chương bác học 171 3. Một số nét nổi bật về bút pháp và phong cách 176 Bước chuẩn bị cho sự ra đời của văn chương yêu nước và 181 trà „ cách mạng.

KẾT LUẬN 190 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN 192 ĐỀ TÀI LUẬ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 193 MỞ ĐẦU 1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài 1. Mục đích của đề tài 1. Đã hơn một thế kỷ trôi qua kể từ thời điểm phong trào Cần vương bị dập tát, đã hơn ba mươi năm trôi qua kể từ thời điểm đất nước thống nhất.

cuộc đấu tranh giành lại độc lập cho tổ quốc đã được hoàn thành một cách vẻ vang. Với một độ lùi cần thiết đã được tạo ra, các khoa học lịch sử trong đó có lịch sử văn học đứng trước yêu cầu phải thực hiện cho bằng được việc nhìn nhận, đánh giá và soi xét thật võ tư, công bằng và khách quan đối với một giai đoạn mang tính bước ngoặt đặc biệt quan trọng trong lịch sử dân tộc. Trong khi đó, giới nghiên cứu vẫn chưa hoàn toàn thoát ra khỏi quỹ đạo "nghiên cứu khoa học trong hoàn cảnh thời chiến" cả về tâm thế, tốc độ, cả về hệ quy chiếu của những vấn đề lý luận. Trước yêu cầu đó, việc tái hiện lại điện mạo của văn học yêu nước giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX là vấn đề từ lâu đã được giới nghiên cứu lưu tâm.

Nhưng do quan điểm nhìn nhận đánh giá có lúc chưa thỏa đáng; tư liệu mất mát nhiều: chiến tranh kéo đài vừa làm cản trở việc sưu tầm tìm hiểu, vừa làm tiéu hao mat mát nhiều tư liệu văn bản gốc khiến công việc nghiên cứu ngày một khó khăn hơn. Thời gian gần đây, nhiều hội nghị khoa học, nhiều công trình nghiên cứu về văn học yêu nước giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX đã góp phần phục hồi những giá trị của chúng trong nẻn văn học dân tộc. Chúng tôi chọn đề tài "Văn học yêu nước mửa sau thể kỷ XIX trong truyền thống van hoc dan toc" cũng không nằm ngoài yêu cầu nêu trên. Lấy đối tượng khảo sát là văn học quá khứ, yêu cầu đầu tiên đặt ra cho người nghiên cứu là phải sưu tầm và khảo tra đẩy đủ ở mức có thể những hiện tượng văn học đã từng có trong quá khứ.

Công việc đó cho phép tái hiện lại đời sống văn học của một thời kỳ lịch sử trong tat ca tinh da dang, nhiều vẻ của đối tượng. Tuy nhiên, mục đích chính mà nghiên cứu văn học sử hướng tới là không phải là chỉ giới hạn ở việc đưa ra một bảng liệt kê vẻ những tác giá tác phẩm và diễn dịch, chú giải nội dung tác phẩm. Mục dích chính là, trong những giới hạn có thể mô hình hóa, tìm ra những khuynh hudng van dong của vàn học đương thời trong tính liên tục giữa văn học yêu nước truyền thống và văn học yêu nước ở những giai đoạn tiếp theo sau. Từ đó tìm ra con đường mang tính qui luật và đặc thù của một giai đoạn mang tính bước ngoặt đặc biệt trong lich sử văn học dân tộc.

Trong lịch sử chung của văn học đân tộc cũng như văn học yêu nước và cách mạng cả thời kỳ hơn 80 năm chống thực dân Pháp, văn học yêu nước chống Pháp - chưa có cách mạng - nằm ở phần đầu của giai đoạn thứ nhất: từ khí Pháp xâm lược tới phong trào Cần vương (1858 - 1885). Tuy sau trước có khác nhau, văn học yêu nước và cách mạng vẫn là một sự tiếp nối và phát triển không đứt đoạn. Trước và sau vẫn gắn chặt nhau trên những cơ sở nhất định, hiểu trước mới hiểu sau, hiểu sau tốt tất phải hiểu trước. Nửa sau thế kỷ XIX mới là văn học yêu nước chống Pháp, chưa có thành phần văn học cách mạng.

Xét từ hệ ý thức mà ra thì trước hết đó là văn học của những người trí thức theo hệ ý thức phong kiến và Nho giáo, nhưng trong chừng rnực nào, hệ tư tưởng dy đã được dân tộc hóa, nhân dân hóa. Tiếp theo và chủ yếu là văn học của thân dân và của những nhà trí thức nhân dân mà hành động bắt nguồn chủ yếu từ những cơ sở tư tưởng truyền thống của dân tộc: yêu nước và nhãn đạo. Việc lý giải bộ phận văn học yêu nước chống thực dân Pháp, việc xác định lại giai đoạn mang tính tiền thân chưa có sắc thái "cách mạng” của nó trong tiến trình vận động của lịch sử văn học Việt Nam không chỉ nhằm nói rõ hơn giá trị của văn học Việt Nam thời cận hiện đại mà còn phục vụ cho việc nhìn nhận văn học hiện tại. Nghiên cứu sâu một giai đoạn đặc biệt của văn học yêu nước: kẻ thù xa lạ, khác về chất, từ đó mà lòng yêu nước tuy vẫn thiết tha rực rỡ nhưng ho chủ nghĩa yêu nước xét như một thành tốý thức hệ thì có những chuyển động sáu sắc.

Văn học yêu nước chống Pháp khác với văn học yêu nước trước đây, văn học yêu nước giải đoạn này cũng khác giai đoạn sau (yêu nước kết hợp với cách mạng), nhưng giữa các giai đoạn vẫn có những mối liên hệ, những, tính qui định, vẫn là một dòng chảy liên tục mang tính qui luật. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Từ sự nhận diện về kẻ thù mới của các tầng lớp trong xã hội, thấy được những phản ứng văn chương tương thích. - Sự vận động và phát triển của nội dung yêu nước trong văn học yêu nước giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX trong truyền thống của văn học yêu nước ở Việt Nam.

- Hơn hẳn các bộ phận khác, văn học yêu nước gắn với chính trị, gắn với hệ tư tưởng. Nghiên cứu nó cũng góp phần nghiên cứu lịch sử tư tưởng, lịch sử chính trị, cả những vấn đẻ lớn thuộc tâm lý xã hội và văn hóa. - Nhìn vấn đề của thời hiện đại, cả trên bình diện chính trị xã hội tư tưởng văn hóa sẽ trở nên sáng tỏ hơn nếu nghiên cứu quá khứ gần một cách có hiệu quả. Ý nghĩa thực tiễn Nghiên cứu văn học yêu nước nửa sau thế kỷ XIX không chỉ có tác dụng trong việc giảng dạy các cấp học phổ thông, cao đẳng và đại học trên các phương diện: đặc trưng về tư duy nghệ thuật, quan điểm nghệ thuật, bút pháp nghệ thuật mà quan trọng hơn còn là góp phẩn làm sống lại những giá trị tư tưởng tỉnh thần vô cùng cao đẹp, thiêng liêng của dân tộc đang có chiều hướng bị hao hụt, lãng quên trong thời buổi kinh tế thị trường, hội nhập thế giới sôi động chưa từng có trên đất nước hóm nay.

Lịch sử vấn đề Nghiên cứu lịch sử vấn đề có liên quan đến luận án, chúng tôi triển khai trên những bình diện như sau: wa ~ Những thuận lợi và những khó khãn trong việc lưu giữ, in ấn, sưu tầm và dịch thuật phần văn học yêu nước chống thực dân Pháp trong hơn tắm mươi năm qua nói chung và văn học yêu nước trong giai đoạn đầu nói riêng. - Những thành tựu, những công trình khảo luận, nghiên cứu tiêu biểu về văn học yêu nước giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX ở cả hai miền Nam Bắc trước và sau năm 1954. - Những công trình nghiên cứu lịch sử, lịch sử tư tưởng có giá trị liên quan đến đề tài ~ Một vài nhận xét định hướng cho công việc nghiên cứu.