Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật Hình sự Việt Nam - Luận án TS Vũ Văn Tư

Pháp nhân thương mại là các doanh nghiệp và tổ chức kinh tế hợp pháp. Tổ chức này được thành lập theo quy định của Bộ luật Dân sự và Luật Doanh nghiệp. Mục đích hoạt động chính là tìm kiếm lợi nhuận và phân chia lợi nhuận cho các thành viên. Pháp nhân có tài sản độc lập và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó. Pháp nhân tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập với tư cách chủ thể riêng biệt. Khi hoạt động sản xuất kinh doanh, các quyết định thường thông qua bộ máy điều hành. Nếu bộ máy điều hành đưa ra các quyết sách sai phạm, pháp nhân phải chịu hậu quả pháp lý tương ứng. Việc công nhận tư cách chủ thể chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại tạo cơ sở pháp lý vững chắc để xử lý các vi phạm có tổ chức quy mô lớn.

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân là hậu quả pháp lý bất lợi mà pháp nhân thương mại phải gánh chịu trước nhà nước. Hậu quả này phát sinh khi pháp nhân thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật hình sự. Nhà nước áp dụng các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc thông qua phán quyết của Tòa án. Trách nhiệm này mang tính quyền lực nhà nước sâu sắc và thể hiện sự lên án của xã hội. Chế định này không đồng nhất với trách nhiệm hành chính hay trách nhiệm dân sự. Pháp nhân phải chịu các hình phạt đặc thù như tước đoạt lợi ích vật chất hoặc hạn chế quyền tự do kinh doanh. Quy định mới giúp khắc phục tình trạng doanh nghiệp ẩn danh sau cá nhân để trốn tránh nghĩa vụ pháp lý.

Cơ sở lý luận của chế định bắt nguồn từ sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nhiều hành vi sai phạm của doanh nghiệp gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cho xã hội, môi trường và người tiêu dùng. Các chế tài hành chính và dân sự trước đây không đủ sức răn đe. Về mặt quốc tế, Việt Nam tham gia nhiều công ước phòng chống tội phạm xuyên quốc gia. Các công ước này yêu cầu quốc gia thành viên phải quy định trách nhiệm pháp lý đối với pháp nhân. Do đó, việc bổ sung chế định này vào Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017 là một tất yếu khách quan. Quy định đáp ứng đòi hỏi cấp bách của thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm kinh tế hiện đại.

Điều kiện tiên quyết là hành vi phạm tội phải được thực hiện với danh nghĩa của tổ chức. Cá nhân thực hiện hành vi là người đại diện theo pháp luật hoặc người được ủy quyền hợp pháp. Hành vi nhân danh pháp nhân thể hiện ý chí và tư cách của tổ chức trong các giao dịch. Bên cạnh đó, hành vi sai phạm phải xuất phát từ mục đích mang lại lợi ích cho tổ chức. Lợi ích ở đây có thể là lợi ích vật chất như doanh thu, lợi nhuận hoặc trốn tránh chi phí. Lợi ích cũng có thể là lợi ích phi vật chất như nâng cao uy tín, thị phần hoặc vị thế cạnh tranh. Nếu cá nhân thực hiện hành vi vụ lợi cá nhân mà không vì lợi ích của pháp nhân, tổ chức sẽ không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Yếu tố cốt lõi thứ hai là hành vi phạm tội phải có sự chỉ đạo điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân. Sự chỉ đạo được thể hiện qua các nghị quyết, quyết định, chỉ thị của ban lãnh đạo hoặc hội đồng quản trị. Sự chấp thuận có thể là văn bản chính thức hoặc sự đồng thuận ngầm của những người có thẩm quyền. Tiêu chí này phản ánh lỗi của pháp nhân thông qua ý chí của bộ máy quản lý. Nếu người lao động tự ý thực hiện hành vi vượt quá quyền hạn và không có sự đồng ý của lãnh đạo, pháp nhân được miễn trừ trách nhiệm. Cơ quan tiến hành tố tụng phải thu thập đầy đủ tài liệu, chứng cứ để chứng minh sự đồng thuận này.

Điều 75 Bộ luật Hình sự là điều khoản trung tâm xác lập các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự của tổ chức. Khoản 1 Điều 75 nêu rõ 4 điều kiện cấu thành trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại. Thứ nhất, hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân. Thứ hai, hành vi vì lợi ích của pháp nhân. Thứ ba, hành vi có sự chỉ đạo điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân. Thứ tư, hành vi chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Khoản 2 Điều 75 khẳng định việc xử lý hình sự pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân trực tiếp vi phạm. Đây là nguyên tắc song trùng trách nhiệm, bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và xử lý đúng người, đúng pháp nhân.

Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017 liệt kê cụ thể 33 tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự. Các tội danh này phân bổ tại Chương XVIII (Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế) và Chương XIX (Các tội phạm về môi trường). Một số tội danh kinh tế điển hình bao gồm: buôn lậu, trốn thuế, in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước, và thao túng thị trường chứng khoán. Việc liệt kê cụ thể từng tội danh bảo đảm tính minh bạch và nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa. Pháp nhân không phải chịu trách nhiệm hình sự đối với các tội danh ngoài danh mục 33 tội này.

Điều 76 phạm vi chịu trách nhiệm hình sự là căn cứ pháp lý duy nhất để xác định thẩm quyền xử lý tội phạm doanh nghiệp. Điều luật này giới hạn phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong một khuôn khổ khép kín. Bất kỳ hành vi nào ngoài danh sách tại Điều 76 sẽ chỉ bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bồi thường dân sự. Kỹ thuật lập pháp liệt kê đóng giúp bảo đảm an toàn pháp lý cho các nhà đầu tư. Cơ quan tiến hành tố tụng không được phép mở rộng phạm vi xử lý bằng cách giải thích suy đoán bất lợi. Quy định tại Điều 76 thể hiện chính sách hình sự thận trọng của nhà nước trong giai đoạn đầu áp dụng chế định mới.

Nhóm tội phạm kinh tế và môi trường chiếm toàn bộ danh mục xử lý hình sự đối với pháp nhân thương mại. Trong nhóm tội môi trường, pháp nhân có thể bị xử lý về tội gây ô nhiễm môi trường, tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại, hoặc tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Các hành vi này thường mang lại siêu lợi nhuận cho doanh nghiệp nhưng hủy hoại hệ sinh thái lâu dài. Trong nhóm tội kinh tế, các hành vi như gian lận thương mại, trốn thuế và rửa tiền làm suy thoái môi trường cạnh tranh lành mạnh. Việc hình sự hóa các tội danh này là công cụ đắc lực để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và nền tài chính quốc gia.

Hình phạt đối với pháp nhân bao gồm hình phạt chính và hình phạt bổ sung. Trong đó, phạt tiền là hình phạt phổ biến và linh hoạt nhất. Phạt tiền có thể được áp dụng là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung. Mức phạt tiền đối với pháp nhân cao hơn rất nhiều so với cá nhân phạm tội, có thể lên tới hàng chục tỷ đồng. Mức phạt tiền căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và khả năng tài chính của doanh nghiệp. Hình phạt chính thứ hai là đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm trong lĩnh vực vi phạm. Hình phạt chính nghiêm khắc nhất là đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, áp dụng khi pháp nhân gây thiệt hại đặc biệt lớn hoặc được thành lập chỉ để phạm tội.

Bên cạnh hình phạt chính, Tòa án có thể áp dụng một hoặc nhiều hình phạt bổ sung đối với pháp nhân thương mại. Các hình phạt bổ sung bao gồm cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định từ 01 năm đến 03 năm. Doanh nghiệp cũng có thể bị cấm huy động vốn trong thời hạn từ 01 năm đến 03 năm, bao gồm cấm vay vốn ngân hàng hoặc phát hành cổ phiếu, trái phiếu. Ngoài ra, phạt tiền cũng được áp dụng như hình phạt bổ sung khi không áp dụng là hình phạt chính. Các hình phạt này đánh trực tiếp vào năng lực cạnh tranh và nguồn lực tài chính của doanh nghiệp phạm tội.

Ngoài hình phạt, Bộ luật Hình sự quy định các biện pháp tư pháp áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội. Các biện pháp tư pháp bao gồm: tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm; tịch thu khoản thu lợi bất chính; và buộc bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả. Doanh nghiệp vi phạm về môi trường còn bị buộc thực hiện các biện pháp khôi phục lại tình trạng môi trường ban đầu. Các biện pháp này nhằm tước bỏ toàn bộ lợi ích kinh tế thu được từ hành vi bất hợp pháp. Đồng thời, việc cưỡng chế bồi thường bảo đảm quyền lợi chính đáng cho các nạn nhân bị thiệt hại.

Thực tiễn thi hành bộc lộ nhiều khoảng trống pháp lý cần giải quyết. Khái niệm về sự chỉ đạo điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân chưa có hướng dẫn chi tiết từ Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Cơ quan điều tra thường lúng túng khi phân định ranh giới giữa lỗi cá nhân và lỗi của pháp nhân. Trình tự, thủ tục tố tụng đối với pháp nhân còn phức tạp, đặc biệt là việc xác định người đại diện theo pháp luật tham gia phiên tòa khi người này cũng là bị can trong cùng vụ án. Cơ chế thi hành các hình phạt như đình chỉ hoạt động hoặc cấm huy động vốn chưa có quy định hướng dẫn phối hợp liên ngành rõ ràng.

Để nâng cao hiệu lực áp dụng, Tòa án nhân dân tối cao cần sớm ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết Điều 75 và Điều 76 Bộ luật Hình sự. Cần chuẩn hóa tiêu chí xác định hành vi nhân danh pháp nhân và vì lợi ích của pháp nhân. Nhà nước cần nghiên cứu mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự sang một số tội danh khác như tội hối lộ thương mại hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ quy mô lớn. Song song đó, các cơ quan chức năng cần tăng cường tập huấn chuyên sâu cho đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán. Việc xây dựng cơ chế giám sát tuân thủ nội bộ sẽ giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa rủi ro hình sự hiệu quả.