Tóm tắt Luận án TS Ngữ Văn: Thơ Nho Việt Nam từ Giữa Thế kỷ XIV đến Giữa Thế kỷ XV

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ________________ HUỲNH QUÁN CHI THƠ NHO VIỆT NAM TỪ GIỮA THẾ KỶXIV ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XV Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số : 62 22 34 01 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Thành phố Hồ Chí Minh - 2010 Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh Người hướng dẫn khoa học: 1. MAI CAO CHƯƠNG 2. ĐOÀN THỊ THU VÂN Phản biện 1: PGS-TS. TRẦN NHO THÌN Phản biện 2: PGS-TS.

ĐOÀN LÊ GIANG Phản biện 3: PGS-TS. LÊ THU YẾN Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ cấp Trường tại: Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh Vào hồi giờ 8 giờ 30 ngày 09 tháng 10 năm 2010 Có thể tìm hiểu luận án tại: 1. Thư viện Quốc gia Việt Nam 2. Thư viện Khoa học xã hội thành phố Hồ Chí Minh.

Thư viện Khoa học tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh. Thư viện Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh DANH MỤC TÀI LIỆU CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN VỚI LUẬN ÁN 1. Huỳnh Quán Chi, “Từ văn hoá –văn học góp phần xác lập hệ thống phạm trù triết học Cổ trung đại Việt Nam”, Tạp chí Khoa học xã hội và nhân văn, trường Đại học Sư Phạm thành phố Hồ Chí Minh, Số 25 tháng 01/2001). Huỳnh Quán Chi, “Tư tưởng Upanishad trong một bài thơ thiền”, Tập san Khoa học xã hội và nhân văn, trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc Gia thành phố Hồ Chí Minh, số 32 tháng 9/2005.

Huỳnh Quán Chi, “Văn hoá Nho gia và hiện tượng thâm nhập của Pháp gia, Mưu lược gia”, Tuyển tập Báo cáo khoa học 30 năm xây dựng và phát triển trường Đại học Sư Phạm 1975-2005, Đại học Đà Nẵng, 2005. Huỳnh Quán Chi, “Tìm hiểu thơ Thiền Việt Nam hiện đại”, Nguyệt san Giác Ngộ, số 150 tháng 9/2008. Huỳnh Quán Chi, “Thơ Thiền và thơ Nho Việt Nam - sự khác biệt về cái nhìn, tư duy, con người”, Nguyệt san Giác Ngộ, số 154 tháng 01/2009. Huỳnh Quán Chi, “Giọng điệu cao siêu trong thơ Nho Việt Nam giữa thế kỷ XIV – giữa thế kỷ XV”, Tập chí Khoa học xã hội và nhân văn, trường Đại học Sư Phạm thành phố Hồ Chí Minh, số 17 tháng 7-2009.

Lý do chọn đề tài – mục đích nghiên cứu Sự tồn tại của hai hệ tư tưởng Thiền và Nho đã góp phần tạo nên sự tồn tại của hai loại hình thơ ca. Đó là thơ đẫm vị Thiền và thơ mang hơi thở văn hóa Nho. Văn học Việt Nam giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV khá phức tạp với sự chuyển đổi, kế thừa giữa hai mạch thơ, thơ Nho và thơ Thiền. Đây cũng chính là gợi mở quan trọng cho việc nghiên cứu thơ Nho Việt Nam từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV.

Vấn đề đặt ra là thơ Nho trong khoảng một thế kỷ ấy có vai trò và ý nghĩa ra sao đối với tiến trình phát triển của dòng thơ này thời trung đại. Đề tài được chọn để làm rõ những đặc điểm của một thế kỷ thơ Nho trong khi thơ Thiền từng bước thu hẹp lại đồng thời thơ Nho dần dần chiếm vị trí độc tôn. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của Luận án là tìm hiểu về khoảng một thế kỷ thơ Nho từ nguồn gốc phát sinh, cơ sở hình thành đến diện mạo, đặc điểm nội dung, nghệ thuật nhằm đóng góp vào lĩnh vực nghiên cứu thơ văn các nhà nho Việt Nam. Lịch sử vấn đề Nghiên cứu về thơ Nho nói chung vốn đã được đề cập đến trong quá khứ qua một số phương diện và mức độ khác nhau.

Trước tiên, các công trình sưu tập như Việt âm thi tập (Phan Phu Tiên), Tân san Việt âm thi tập (Chu Xa, Lý Tử Tấn), Trích diễm thi tập (Hoàng Đức Lương), Toàn Việt thi lục (Lê Quý Đôn), Hoàng Việt thi tuyển (Bùi Huy Bích)… đều ít nhiều đề cập đến “thơ Nho”. Các nhận định phê bình từ Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ) đến Vân đài loại ngữ (Lê Quí Đôn), Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy chú), Vũ trung tuỳ bút (Phạm Đình Hổ). cũng có những ý kiến thú vị có liên quan đến thơ Nho. Tiếp đó, Phan kế Bính, Trương Vĩnh Ký, Trần Trọng Kim, Phạm Quỳnh, Hoài Thanh… và các công trình nghiên cứu lịch sử văn học (dựa trên cơ sở giai đoạn, thế hệ, trường phái…) đều có một số ý kiến liên quan đến thơ Nho.

2 Công trình Lịch sử văn học Việt Nam (Lê Hữu Mục) chia văn học cổ Việt Nam thành ba trường phái: Trường phái văn học “Thiền tông” (Thế kỷ XI – XIII), trường phái văn học “Cổ điển” (thế kỷ XIV – XVI), trường phái văn học “Nôm na” (thế kỷ XVII – XIX). Trường phái “Văn học cổ điển” ở đây là văn học nhà nho. Các công trình lịch sử văn học đều ít nhiều đều quan tâm đến thơ văn nhà nho. Bên cạnh đó, vấn đề “ảnh hưởng của Nho giáo đối với văn học Việt Nam, văn học nhà nho” cũng rất quan trọng.

Trong đó, những bước đi đầu có thể kể đến là quyển Tâm lý và tư tưởng của Nguyễn Công Trứ (Nguyễn Bách Khoa) (1944). Có lẽ tác giả là người đầu tiên dùng khái niệm “nhà nho tài tử”. Các công trình nghiên cứu về văn học Nho giáo như: Nho giáo và văn học Việt Nam Trung cận đại (Trần Đình Hượu) (viết từ 1964), Loại hình học tác giả văn học, nhà nho tài tử và văn học Việt Nam (1995), Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung (Trần Ngọc Vương) (1998), Ý thức văn học cổ trung đại Việt Nam (Đoàn Lê Giang) (2001), Văn học Trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa (Trần Nho Thìn) (2003)… đã gợi mở nhiều phương diện về thơ của các nhà nho. Ở Việt Nam, “thi luận” của Nho gia được nhiều nho sĩ, nhiều tác giả thơ nho đề cập đến.

Gần đây, một số công trình về vấn đề này có thể kể đến “Quan niệm văn học (và mỹ học) của phái Nho gia” trích trong Tinh hoa lý luận văn học cổ điển Trung Quốc (Phương Lựu); phần “Sự tiến triển của quan niệm Nho gia chính thống” trong Cấu trúc và lịch sử của lý luận văn học cổ điển Trung Hoa (Phương Lựu). Qua đó, các tác giả tìm ra những cơ sở phương pháp luận, những kinh nghiệm tiếp cận vấn đề. Những gợi ý đó vốn được sử dụng với những mục đích nghiên cứu khác nhau nhưng cũng là những kinh nghiệm, những ý kiến quan trọng trong nghiên cứu thơ Nho Việt Nam từ giữa thế kỷ XIV- giữa thế kỷ XV. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là thơ Nho Việt Nam trong khoảng một thế kỷ (từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV).

3 Thơ Nho Việt Nam là thơ của các nhà nho Việt Nam, chịu ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo, cảm hứng Nho giáo, quan niệm thẩm mỹ Nho giáo. Ở luận án, thơ Nho được nghiên cứu trong khoảng thời gian từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV. Luận án được nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ diện mạo, đặc điểm của nó trong một thế kỷ này. Phương pháp nghiên cứu Trong luận án, một số phương pháp khoa học được vận dụng tương ứng và phù hợp với từng trường hợp.

Phương pháp Lịch sử - xã hội và phương pháp Liên ngành được dùng cho chương 1. Phương pháp Phân tích - tổng hợp và phương pháp Liên ngành được dùng cho chương 2. Phương pháp vận dụng Thi pháp học thể hiện ở chương 3. Đóng góp mới của luận án Thành quả nghiên cứu của Luận án Thơ Nho Việt Nam từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV có một số đóng góp nhất định trong lĩnh vực khoa học và thực tiễn.

- Ý nghĩa khoa học: Qua những cố gắng nghiên cứu thơ Nho, luận án đi vào tìm hiểu đặc điểm khoảng một thế kỷ thơ Nho từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV. - Ý nghĩa thực tiễn: Việc nghiên cứu thơ Nho giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV về nội dung và nghệ thuật sẽ đóng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu và giảng dạy Lịch sử văn học giữa thế kỷ XIV- giữa thế kỷ XV cũng như thơ ca giữa thế kỷ XIV - giữa thế kỷ XV. Cấu trúc luận án Luận án gồm: Phần mở đầu, phần nội dung chính (có ba chương), phần kết luận, tài liệu tham khảo. Những vấn đề chung của thơ nho Việt Nam từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV (Từ trang 20 đến trang 85).

Đây là chương xác lập khái niệm thơ Nho Việt Nam; bối cảnh lịch sử, diện mạo thơ Nho giữa thế kỷ XIV – giữa thế kỷ XV. Trên cơ sở đó, chúng tôi phác họa con đường vận động của thơ Nho trong thời gian này. 4 Chương 2: Những cảm hứng trong thơ Nho Việt Nam từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV (Từ trang 86 đến trang 122). Chương này trình bày những cảm hứng chủ đạo của thơ Nho Việt Nam từ giữa thế kỷ XIV - giữa thế kỷ XV.

Chương 3: Một số phương diện thi pháp của thơ Nho Việt Nam từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV (Từ trang 124 đến trang 174). Chương này nghiên cứu về thể loại, ngôn ngữ, giọng điệu, hình tượng con người, không gian – thời gian trong thơ Nho thời gian này. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA THƠ NHO VIỆT NAM GIỮA THẾ KỶ XIV ĐẾN GIỮA THẾ KỶ XV 1. Về khái niệm “thơ Nho” Đối tượng nghiên cứu của Luận án là thơ Nho Việt Nam trong thời gian giới hạn từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV.

Việc xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu này có liên quan đến một số khái niệm khác như Nho hoc, Nho gia, nho sĩ, thơ Nho, thơ nhà nho, thi luận Nho gia. Nho học: một học phái quan trọng thời cổ đại ở Trung Quốc. Về sau, Nho học trở thành tư tưởng chính trị chính thống của chế độ phong kiến Trung Quốc và một số nước lân cận. Nho học lấy tư tưởng Nhân nghĩa (Trung thứ) làm hạt nhân.

Nho gia: chỉ phương diện học phái của Nho học; ở Việt Nam, nó còn bao hàm nghĩa Nho sĩ (nhà nho). Nho sĩ: người thời xưa theo Nho học hay có khi chỉ trí thức ở các nước chịu ảnh hưởng Nho học. Thơ Nho: khái niệm xuất hiện trong tương quan so sánh với thơ Thiền. Trước hết nó được xác định là phần lớn những tác phẩm thơ sáng tác trong thời gian từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế kỷ XV ở Việt Nam.