Luận án tiến sĩ: Tâm thức hiện sinh trong thơ mới - Trần Khánh Phong

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ------------------------------- TRẦN KHÁNH PHONG TÂM THỨC HIỆN SINH TRONG THƠ MỚI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ------------------------------- TRẦN KHÁNH PHONG TÂM THỨC HIỆN SINH TRONG THƠ MỚI Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số : 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Trần Đình Sử HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Tác giả Trần Khánh Phong LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án “Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới”, chúng tôi nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của nhiều tập thể và cá nhân, nhiều nhà khoa học, bạn bè, đồng nghiệp, gia đình và người thân. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể Khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội. Xin cảm ơn những thầy giáo, cô giáo trong tổ Lý luận văn học, khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội, đã tận tình giảng dạy và góp ý trong quá trình học tập nghiên cứu, hoàn thành luận án.

Xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và tập thể Hội đồng trường THPT Hai Bà Trưng (thành phố Huế - nơi tôi đang công tác), đã tạo điều kiện thuận lợi về thời gian. Xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp, người thân và gia đình đã động viên, khích lệ, tạo mọi điều kiện trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Đặc biệt, xin gửi lời cảm ơn chân thành đến GS. Trần Đình Sử, người thầy đã hướng dẫn tận tình và dìu dắt tôi trên con đường nghiên cứu khoa học.

tháng 7 năm 2018 Tác giả Trần Khánh Phong MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Bố cục luận án. 5 PHẦN NỘI DUNG.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Lịch sử vấn đề nghiên cứu tâm thức hiện sinh trong thơ Mới. Hướng nghiên cứu theo phong cách tác giả. Hướng nghiên cứu xã hội học Mác xít.

Hướng nghiên cứu thi pháp học. Hướng nghiên cứu vận dụng triết học nhân bản. Triết học hiện sinh. Sự ra đời.

Triết học về bản thể và con người cá nhân. Chủ nghĩa hiện sinh với văn học. Tâm thức hiện sinh trong văn học Việt Nam trước thơ Mới. Sự phiên dịch, giới thiệu và vận dụng chủ nghĩa hiện sinh trong nghiên cứu văn học.

Thơ Mới và chủ nghĩa hiện sinh. NỖI BUỒN VÀ SỰ CÔ ĐƠN HIỆN SINH. Nỗi buồn và sự cô đơn hiện sinh. Nỗi buồn trong thơ Mới.

Nỗi buồn không gian. Nỗi buồn thân phận. Cô đơn trong thơ Mới. Người với người là không thể hiểu.

Mình với mình là không thể hiểu. Cô đơn như là sự ý thức về giá trị của con người cá thể. LO ÂU VÀ ÁM ẢNH TRƢỚC CÁI CHẾT. Cái chết hiện sinh.

Lo âu về tôi chết trong thơ Mới. Lo âu khi tồn tại bất biến. Lo âu khi “yêu là chết”. Ám ảnh trước cái chết.

Ám ảnh khi cái chết phủ đầy thế giới ngoài kia. Ám ảnh khi cái chết là tha nhân. SIÊU VIỆT HIỆN SINH. Sự siêu việt.

Làm nên chính mình ở đây, lúc này. Lo âu như là cội nguồn của siêu việt. Làm nên chính mình ở cõi đời này. Làm nên mình ở chính mình.

Làm nên chính mình ở cõi mơ. Thất vọng như là cội nguồn của siêu việt. Làm nên chính mình khi mơ về mỹ nhân. Làm nên chính mình khi mơ về trăng.

138 PHẦN KẾT LUẬN. 139 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 143 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 144 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài Ra đời trong hoàn cảnh xã hội có nhiều biến động với những thay đổi từ cũ sang mới, thơ Mới (1932-1945) là một hiện tượng mới mẻ, độc đáo trong lịch sử văn học Việt Nam. Thi nhân thơ Mới sáng tạo thơ ca trong hoàn cảnh đời sống xã hội xuất hiện những bi kịch mang tính hiện sinh. Nghiên cứu tâm thức hiện sinh giúp ta hiểu rõ hơn về đặc điểm mang tính lịch sử của thơ Mới. Xuất hiện khi tác giả đưa những suy tư về ý nghĩa sự sống và tồn tại bản thân vào tác phẩm, tâm thức hiện sinh là một trong những đặc điểm nổi bật của thơ Mới nhưng cho đến nay, chưa một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống.

Ở nước ta gần đây đã có sự quan tâm trở lại tới chủ nghĩa hiện sinh. Tác phẩm của chủ nghĩa hiện sinh được dịch lại (Zarathustra đã nói như thế-F.Nietzsche, 1999, Thuyết hiện sinh là một lý thuyết nhân bản-J.Sartre, 2015…), công trình nghiên cứu về chủ nghĩa hiện sinh được tái bản (Chủ nghĩa hiện sinh-Trần Thái Đỉnh, 2015;, Từ chủ nghĩa hiện sinh tới thuyết cấu trúc-Trần Thiện Đạo, 2001,…), vận dụng lý thuyết hiện sinh để nghiên cứu văn học (Tiếp cận chủ nghĩa hiện sinh-Lịch sử và sự hiện diện ở Việt Nam-Nguyễn Tiến Dũng, Dấu ấn của chủ nghĩa hiện sinh để nghiên cứu văn xuôi Việt Nam đương đại-Nguyễn Thái Hoàng, Cảm thức hiện sinh trong truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay-Trần Nhật Thu…). Có thể thấy rằng, khi các lý thuyết giai cấp luận lúng túng trong việc giải quyết những vấn đề thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần thì triết học nhân bản gợi ra hướng giải quyết thấu đáo. Triết hiện sinh quan tâm đến tồn tại con người trong thời đại kỹ trị nên nó đã giải quyết được phần nào vấn đề đó.

Triết học hiện sinh là triết học về con người, triết học nhân bản. Nó tập trung nghiên cứu phương thức tồn tại của con người, cung cấp phương pháp phân tích con người từ trạng thái xúc cảm mang tính nhân bản nên rất gần gũi với sáng tạo văn học. Thơ Mới ra đời trên nền tảng tư tưởng khai sáng, có khuynh hướng lý tính nên tâm thức hiện sinh thể hiện một cách vô thức. Tuy vậy, giữa triết học hiện sinh và thơ Mới vẫn có nhiều điểm tương đồng như ý thức về cái Tôi cá nhân, sự cô đơn, nỗi buồn, khát vọng chống lại sự tuyệt vọng… Văn học là sự ý thức về tồn tại, là 2 cảm nhận thế giới và con người từ góc độ tồn tại luận.

Thơ ca, nhất là thơ trữ tình, hàm chứa tư duy triết học về tồn tại con người “trữ tình thường có tầm vóc phổ quát nhất về tồn tại và nhân sinh” [176, tr. Nghiên cứu tâm thức hiện sinh giúp chúng ta hiểu rõ hơn chiều sâu tư tưởng triết lý, cụ thể là triết lý nhân bản có tính nhân loại của thơ Mới. Xuất phát từ khát vọng nhân bản, "khát vọng được thành thực" [279, tr.12], mỗi thi nhân thơ Mới đã tự lựa chọn con đường dấn thân làm nên mình, nên họ là những cá thể siêu việt dưới góc nhìn hiện sinh. Trước tình thế phải lựa chọn, họ luôn phân vân giữa được-mất và không biết rằng lựa chọn dấn thân đó có thỏa mãn cái khao khát “được thành thực” hay không? Cảm giác đó cũng mang tính hiện sinh.

Mối trăn trở ở họ về ý nghĩa tồn tại: Tôi là ai? Tôi là cái gì trong cuộc đời này?. cũng mang tính hiện sinh. Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới thể hiện một cách vô thức qua ý thức về sự cô đơn bản thể, về người với người là không thể hiểu, về thân phận bị ruồng bỏ và kiếp trầm luân, về tồn tại vô nghĩa, về lựa chọn sinh tồn, ý thức về cái chết và sự hữu hạn của kiếp người… Trước đây, những trạng thái bất lực, bế tắc, cô đơn thường được đặt trong mối quan hệ với ý thức hệ nên chưa được xem là những vấn đề mang tính bản thể, nhân loại. Chủ nghĩa hiện sinh là nhãn quan triết học thích hợp để có thể nghiên cứu theo hướng tiếp cận này và đem đến những nhận thức mới ở góc độ bản thể luận.

Đề tài “Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới” mở ra triển vọng nghiên cứu thi ca trong cái nhìn so sánh với triết học. Lý thuyết hiện sinh đã từng được vận dụng để tìm hiểu văn học trên cơ sở sự tương đồng với triết học. Ở miền Nam trước 1975, hướng nghiên cứu này được vận dụng khá phổ biến với các tác giả Lê Tuyên trong Thời gian hiện sinh trong Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm và tâm thức lãng mạn của kẻ lưu đày…, Đỗ Long Vân với Nguồn nước ẩn của Hồ Xuân Hương…, Đặng Tiến với Nguyễn Du-Nghệ thuật như một chiến thắng… Những năm gần đây, hướng nghiên cứu đó tiếp tục nhận được sự quan tâm của các tác giả Nguyễn Tiến Dũng, Nguyễn Thái Hoàng, Trần Nhật Thu… Chúng tôi đi theo hướng nghiên cứu này với đối tượng thơ Mới 1932-1945. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu - Mục đích nghiên cứu Luận án hướng đến việc mô tả, lý giải và khẳng định tâm thức hiện sinh trong thơ Mới với tất cả sự đa dạng của nó.

- Nhiệm vụ nghiên cứu + Mô tả lịch sử nghiên cứu vấn đề Tâm thức hiện sinh trong thơ Mới. + Giới thuyết một số chủ đề hiện sinh được vận dụng để nghiên cứu thơ Mới. + Mô tả và lý giải tâm thức hiện sinh qua những sáng tác của các tác giả tiêu biểu trong thơ Mới. Phạm vi và đối tƣợng nghiên cứu Biểu hiện tâm thức hiện sinh trong thơ Mới khá phức tạp.

Trong sáng tác của một tác giả, tâm thức hiện sinh có thể biểu hiện thành một hoặc nhiều chủ đề, và sự biểu hiện đó có khi chỉ xuất hiện ở một hình ảnh hoặc một câu, một khổ, một bài thơ. Có những bài thơ không hề mang tâm thức hiện sinh. Và thậm chí trong sáng tác của một số tác giả, còn không hề có tâm thức hiện sinh. Vì vậy, phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là sáng tác của các tác giả trong phong trào thơ Mới 1932-1945 và đối tượng nghiên cứu là những bài thơ mang tâm thức hiện sinh.

Phƣơng pháp nghiên cứu Tâm thức là khái niệm thuộc lĩnh vực tâm lý học. Từ điển Oxford [357, tr.1473] lý giải tâm thức bằng cụm từ the conscious mind (compare conscious, subconscious: connected with feelings that influence your behaviour even though you are not aware them.