Luận án TS: Ngôn ngữ trần thuật truyện ngắn Việt Nam sau 1975 trên tư liệu ba nhà văn nữ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _________________ HOÀNG DĨ ĐÌNH （HUANG YITING) NGÔN NGỮ TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1975 (TRÊN TƯ LIỆU TRUYỆN NGẮN BA NHÀ VĂN NỮ) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI – 2012 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _________________ HOÀNG DĨ ĐÌNH (HUANG YITING) NGÔN NGỮ TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1975 (TRÊN TƯ LIỆU TRUYỆN NGẮN BA NHÀ VĂN NỮ) Chuyên ngành : Lý luận ngôn ngữ Mã số : 62 22 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. Đinh Văn Đức HÀ NỘI - 2012 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Phần Mở đầu 1. Lí do chọn đề tài 1 2. Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu 3 3.

Đóng góp mới của luận án 3 4. Phạm vi nghiên cứu 4 5. Đối tượng nghiên cứu 4 6. Phương pháp nghiên cứu 5 7.

Cấu trúc luận án 5 Phần nội dung Chương 1 Cơ sở lý thuyết về Ngôn ngữ trần thuật 6 1.1 Tổng quan những thành quả nghiên cứu về Ngôn ngữ trần thuật 6 1.2 Quan niệm về "trần thuật" và "ngôn ngữ trần thuật" 14 1.1 Quan niệm theo hướng ngôn ngữ học-lý thuyết hành động ngôn 14 từ 1.2 Các quan niệm theo hướng văn học 15 1.3 Định nghĩa của "ngôn ngữ trần thuật" 21 1.3 Quan niệm về "người trần thuật" và phân loại "người trần thuật" 22 1.1 Quan niệm về "người trần thuật" 22 1.2 Phân loại "người trần thuật" 28 1.4 Quan niệm về "điểm nhìn" và phân loại "điểm nhìn" 32 1.1 Quan niệm về "điểm nhìn" 32 1.2 Phân loại "điểm nhìn" và các yếu tố của "điểm nhìn" 39 1.5 Quan niệm về "thời gian" và các yếu tố liên quan 41 Tiểu kết. 51 Chương 2 Người trần thuật trong truyện ngắn các nhà văn nữ 53 2.2 Người trần thuật với cấp bậc trần thuật và trong quan hệ với 55 truyện kể 2.1 Cấp bậc trần thuật 55 2.2 Người trần thuật đứng bên ngoài truyện – người trần thuật phi 57 nhân vật 2.3 Người trần thuật đứng bên trong truyện – người trần thuật nhân 66 vật LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Người trần thuật với mức độ được nhận biết trong truyện 76 2.4 Người trần thuật trong quan hệ với tác giả tiềm ẩn 86 Tiểu kết. 91 Chương 3 Điểm nhìn trong truyện ngắn các nhà văn nữ 97 3.2 Mối quan hệ giữa các yếu tố của điểm nhìn 98 3.1 Các yếu tố của điểm nhìn 99 3.2 Mối quan hệ giữa các yếu tố của điểm nhìn 103 3.3 Mối quan hệ giữa điểm nhìn và nhân xưng 105 3.1 Vai trò của nhân xưng và ngôi trong điểm nhìn 105 3.2 Mối quan hệ giữa điểm nhìn với nhân xưng 109 3.3 Sự đan xen của cái tôi trần thuật và cái tôi từng trải 135 3.4 Các phương thức làm thay đổi điểm nhìn 142 3.1 Ký hiệu ngôn ngữ dùng để thể hiện ngôi – nhân xưng 142 3.2 Lời thoại dẫn trực tiếp, gián tiếp hoặc trực tiếp tự do, gián tiếp tự 145 do 3.3 Các phương thức khác như nhật ký, thư từ 149 Tiểu kết. 151 Chương 4 Thời gian trong truyện ngắn các nhà văn nữ 153 4.2 Tính chất thời gian “một chiều” 154 4.3 Tính chất thời gian “đa chiều” 161 4.1 Tính chất thời gian “vô tuần tự” 161 4.2 Tính chất thời gian “vô thời” 180 4.4 Các phương thức biểu hiện thời gian trong văn bản 186 4.1 Các từ ngữ chỉ xuất niên đại và mùa màng 187 4.2 Những danh từ chỉ thời gian 187 4.3 Các ký hiệu khác dùng biểu thị tuần tự 188 4.4 Những từ ngữ mang tính chất lịch sử - thời đại 188 4.5 Những ngữ đoạn miêu tả về thời gian 188 Tiểu kết.

189 Kết luận và kiến nghị 191 Chú thích. 194 Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án. 195 Tài liệu tham khảo. 196 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài Thể loại truyện ngắn trong suốt thế kỷ 20 là một dòng chảy liên tục, thời nào cũng có nhiều thành tựu. Đặc biệt từ sau 1975, trong sự đổi mới văn học, truyện ngắn đã đóng vai trò quan trọng với sự đóng góp của các nhà văn thuộc nhiều thế hệ. Nếu như văn học Việt Nam trước năm 1975 mang tính chất sử thi, là tiếng nói của dân tộc của quốc gia, thì văn học Việt Nam sau 1975 lại mang tính chất thế sự, là tiếng nói của người dân của đời tư. Năm 1975 là cái mốc phân chia giai đoạn phát triển lịch sử cũng như văn học ở Việt Nam.

Sau 1975, nhất là sau 1986, với làn gió đổi mới mở cửa, văn học Việt Nam thật sự đã mới hơn giai đoạn trước rất nhiều: không những mới ở ý thức sáng tác, tư duy nghệ thuật, mà còn mới ở hiện thực được phản ánh trong các thiên truyện cũng như các phương thức nghệ thuật, trong đó, có ngôn ngữ trần thuật là những yếu tố cấu trúc lên một văn bản văn học. Khi mở đầu bài viết Tiểu thuyết Việt Nam những năm đổi mới, Giáo sư Phan Cự Đệ đã khẳng định một biến đổi lớn lao là "trong tiểu thuyết những năm đầu thời kỳ đổi mới, nhà văn cũng như nhân vật, cả hai đều hướng về người đọc". 277] Một điều dễ nhận thấy và không thể chối cãi được là trong tiểu thuyết giai đoạn sau 1975, "cái dấu ấn của chủ thể nhà văn, cái 'tôi' của người cầm bút hiện lên rõ nét qua từng trang sách" [12, tr. 277] bằng những hình thức ngôn ngữ vừa đa dạng - góc cạnh, lại vừa khẩu ngữ - đời thường, kể (nhiều khi là tâm sự) về những mảnh vụn trong đời sống hiện thực sau một thời chinh chiến miên man với giọng kể gần gũi hơn, thẳng thắn hơn và tràn đầy kinh nghiệm cá nhân.

Khám phá đời sống muôn vẻ muôn mặt đã trở thành một trong những khuynh hướng sáng tác của nhiều cây bút tiêu biểu. Tác phẩm của họ không còn rập khuôn bởi một người kể duy nhất hoặc chỉ có một quan điểm đúng đắn nhất mà trở nên đa thanh, phức điệu vì phương thức kể chuyện đã được cách tân, điểm nhìn đã được chuyển dịch vào nhiều người (người kể chuyện hoặc nhân vật trong truyện) khác nhau. Hàng loạt sự kiện mới, nhân vật mới, phong cách mới trong tác phẩm văn học đã thu hút sự chú ý của đông đảo độc giả cũng như của các nhà nghiên cứu. Văn đàn Việt Nam những năm đổi mới tràn đầy không khí cởi mở, sôi nổi, trong sáng, tươi tỉnh và phóng khoáng.

Đội ngũ sáng tác cũng có bước đột phá lớn, lần lượt xuất hiện những gương mặt tươi mới, đặc biệt là các nhà văn nữ như Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Lê Minh Khuê, Trần Thanh Hà, Nguyễn Thị Phước, Trần Thị Trường. Và làng văn trở thành một văn đàn "văn học đang mang LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gương mặt nữ. 5] Đó là các nhà văn nữ trẻ trung có sức viết dồi dào, mạnh mẽ với nội dung tác phẩm văn học, khía cạnh sáng tác và góc nhìn sự thực hoàn toàn mới mẻ, nhẹ nhàng, độc đáo so với những năm trước. Nhiều tác phẩm truyện ngắn của ba nhà văn nữ Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo và Phan Thị Vàng Anh đã từng đoạt giải các loại trên văn đàn Việt Nam những năm 80-90, minh chứng "họ thực sự làm khởi sắc văn chương, khởi sắc truyện ngắn với ý nghĩa là một thể loại văn học mang hồn cốt dân tộc.

5] Vậy nên, nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn ba nhà văn nữ trên có thể cho thấy được phần nào đặc điểm ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975. Số lượng truyện ngắn của các nhà văn nữ Việt Nam rất phong phú. Những nghiên cứu, phê bình về tác phẩm cũng như về vấn đề phụ nữ được phản ánh qua tác phẩm từ khía cạnh tác giả - ý nghĩa tác phẩm dễ tìm thấy từ các trang báo, các tạp chí. Nhưng, các bình luận, ý kiến bàn sâu về ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn các nhà văn nữ trên bình diện ngôn ngữ học với các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học thì vẫn còn khiêm tốn.

Đi sâu nghiên cứu đề tài Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn các nhà văn nữ Việt Nam, sẽ góp phần tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ trần thuật (từ người trần thuật, điểm nhìn, thời gian.) trong truyện ngắn của các nhà văn nữ, qua đó, rút ra những khám phá lí luận về ngôn ngữ trần thuật của các nhà văn nữ và phương pháp nghiên cứu mới về truyện ngắn của các nhà văn nữ. Đây là một đề tài nghiên cứu chủ yếu dựa trên các lí thuyêt cơ sở của Ngôn ngữ học để triển khai khảo sát và nghiên cứu. Đồng thời, cũng là một đề tài nghiên cứu xuyên ngành. Những lí thuyết về Hành động ngôn từ, Ngữ pháp học, Ngữ nghĩa học, Ngữ dụng học, Văn bản học, Tự sự/Trần thuật học đã cung cấp khung lí luận hữu quan cho chúng tôi tiếp cận kết quả nghiên cứu của luận án.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1 Mục đích nghiên cứu: Giới thuyết khái niệm Ngôn ngữ trần thuật, những yếu tố, những vấn đề liên quan, và xem đó là công cụ then chốt, chiếu ứng với đối tượng nghiên cứu, nhận diện nó trong loại hình ngôn ngữ trần thuật của tác phẩm truyện ngắn nữ.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Vận dụng khái niệm Ngôn ngữ trần thuật vào nghiên cứu các tác phẩm truyện ngắn nữ. Khảo sát, phân tích và miêu tả đặc điểm các phương diện/cấp độ ngôn ngữ trong lời trần thuật. Trên cơ sở đó, chỉ ra những nét nổi bật trong phong cách ngôn ngữ của từng tác giả được biểu hiện qua tác phẩm truyện ngắn.3 Đi sâu tìm hiểu - Đặc điểm, phong cách ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn các nhà văn nữ; - Phân tích chiến lược trần thuật của các nhà văn nữ. Đóng góp mới của luận án LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Về giá trị lý luận Đây là công trình đầu tiên của nhà nghiên cứu Trung Quốc nghiên cứu ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn của các tác giả nữ Việt Nam dưới ánh sáng Ngôn ngữ học, Ngữ nghĩa học, Ngữ dụng học, Trần thuật/tự sự học.

Qua đó, làm sáng tỏ ra một số vấn đề về phong cách sử dụng ngôn ngữ trong truyện ngắn các nhà văn nữ tiêu biểu.1 Cố gắng đưa ra một hệ thống lí luận về Ngôn ngữ trần thuật của tác giả nữ.