Luận án tiến sĩ về truyện dân tộc và miền núi giai đoạn 1945-1975 của Nguyễn Minh Trường

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ NGUYỄN MINH TRƢỜNG TRUYỆN VIẾT VỀ ĐỀ TÀI DÂN TỘC VÀ MIỀN NÚI GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2015 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ NGUYỄN MINH TRƢỜNG TRUYỆN VIẾT VỀ ĐỀ TÀI DÂN TỘC VÀ MIỀN NÚI GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62 22 32 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐOÀN ĐỨC PHƢƠNG Hà Nội - 2016 2 MỤC LỤC Mở đầu 1. Lý do chọn đề tài……………………………………………. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu……………………………. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6 4.

Phương pháp nghiên cứu ………………………………………………. Đóng góp của luận án …………………………………………………. Cấu trúc của luận án……………………………………………………. 8 Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu ………………………….

Một số vấn đề liên quan đến truyện về đề tài dân tộc và miền núi. Vấn đề bản sắc dân tộc và gìn giữ bản sắc dân tộc ……. Tiếp cận văn hóa học và các tác phẩm văn học về đề tài dân tộc, miền núi 13 1. Tình hình nghiên cứu truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975………….

Tình hình nghiên cứu truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 của các tác giả người Kinh ……………… 16 1. Tình hình nghiên cứu truyện của các tác giả là người dân tộc thiểu số 24 Chƣơng 2: Truyện về đề tài dân tộc và miền núi trong tiến trình văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975. Vai trò của khu vực dân tộc, miền núi trong lịch sử ………………. Văn xuôi về đề tài dân tộc và miền núi phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn 1945 - 1975……………………… 35 2.

Bước “tạo đà” từ các tác phẩm “truyện đường rừng” của giai đoạn trước năm 1945………………………… 35 2. Sự thay đổi về nội dung và khuynh hướng phản ánh của văn xuôi giai đoạn 1945 - 1975……………………………. Văn xuôi phản ánh, cổ vũ cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc 40 3 2. Quần chúng cách mạng là nhân vật trung tâm.

Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn đóng vai trò chủ đạo 46 …………………………. Truyện về đề tài dân tộc và miền núi trong bức tranh đa sắc của văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975……………………………. Vấn đề truyền thống, hiện đại trong các truyện về đề tài dân tộc, miền núi 52 2. Bức tranh về cuộc sống hiện thực của đồng bào các dân tộc vùng cao 58 Chương 3: Hình tƣợng cuộc sống và con ngƣời trong truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975.

Thế giới hình tượng nhân vật ………………………………………. Hình tượng nhân dân vùng cao được đổi đời nhờ Cách mạng …… 64 3. Những số phận bất hạnh từ “bóng đêm nô lệ” đến với “ánh sáng Cách mạng”…………………………. Những nhân vật đồng bào vùng cao với sức sống tiềm tàng và người cán bộ cách mạng kiên trung ………………………….

Hình tượng nhân dân vùng cao trong công cuộc xây dựng cuộc sống mới 85 3. Cuộc đấu tranh với những lực cản lạc hậu ……………………. Xã hội vùng cao mới với những con người mới ………………. Thế giới thiên nhiên vùng cao ……………………………………….

Thiên nhiên kỳ vĩ, sinh động, trữ tình …………………………. Thiên nhiên hòa cảm cùng cuộc sống, sinh hoạt, chiến đấu của con người 102 3. Truyền thống văn hóa, phong tục vùng cao ……………. 112 Chương 4: Một số phƣơng thức biểu hiện trong truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975.

Nghệ thuật miêu tả……………………………………………. Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên vùng cao ………………………… 122 4. Nghệ thuật miêu tả con người vùng cao ……………… 126 4. Tổ chức cốt truyện, kết cấu…………………………………………….

Cốt truyện dung dị ………………………………………………. Kết cấu phong phú …………………………………… 140 4. Ngôn ngữ và giọng điệu ……………………………………………. Ngôn ngữ trần thuật phong cách hóa………………………….

Giọng điệu trần thuật nhiều cung bậc. 157 Danh mục công trình của tác giả liên quan đến đề tài luận án… 161 Danh mục tài liệu tham khảo …………………………………… 162 5 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Cách mạng tháng Tám (1945) thành công, mở ra một kỷ nguyên mới cho đất nước - kỷ nguyên độc lập, tự chủ. Ngày 2/9/1945, tại quảng trường Ba Ðình, Hồ Chủ Tịch đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.

Ách nô lệ bị đập tan, con người Việt Nam được giải phóng; bừng lên một niềm hạnh phúc lớn lao đến thiêng liêng, như kết quả tất yếu từ khát vọng tự do và quyết tâm cứu nước của cả dân tộc. Hòa cùng bước chuyển tiếp lịch sử vĩ đại ấy, văn học Việt Nam nói chung, văn xuôi trong đó có truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 nói riêng đã bước vào một thời kì phát triển mới, bột phát và mạnh mẽ. Khoảng thời gian hơn 30 năm, bằng khả năng phản ánh đặc trưng của mình, các tác phẩm truyện viết về mảng đề tài này đã tạo dựng được bức tranh hiện thực rộng lớn về thiên nhiên núi rừng và cuộc sống của đồng bào các dân tộc vùng cao gắn với những đổi thay cùng cách mạng, kháng chiến và quá trình xây dựng đất nước. Bằng việc thu hút được một đội ngũ đông đảo các tác giả thuộc nhiều thế hệ ở khắp các vùng miền (cả người Kinh và người dân tộc) với bút pháp của chủ nghĩa hiện thực mới, đứng trên lập trường tư tưởng yêu nước, tiến bộ, cách mạng, các truyện viết về mảng đề tài dân tộc, miền núi đã có những đóng góp không nhỏ cho “địa hạt” văn xuôi giai đoạn 1945 - 1975 đồng thời để lại những giá trị tinh thần trường tồn cùng thời gian.

Bên cạnh đó các tác phẩm truyện viết về mảng đề tài dân tộc và miền núi cũng là nơi ẩn chứa, lưu giữ những nét đặc trưng văn hóa truyền thống độc đáo của cộng đồng các dân tộc thiểu số Việt Nam và đó cũng chính là nguồn dữ liệu quý phục vụ cho các ngành nghiên cứu khác thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và 6 nhân văn trong tương lai. Điều này càng có ý nghĩa hơn trong giai đoạn hiện nay khi nhiệm vụ gìn giữ, bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc anh em đang được đặc biệt quan tâm. Gắn chặt với định hướng dân tộc đi liền cùng hiện đại (dân tộc - hiện đại), truyện viết về mảng đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 thông qua việc miêu tả hiện thực cuộc sống ở miền núi trong những năm tháng cả dân tộc gồng mình đánh giặc đã góp phần vào nhiệm vụ củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc Việt Nam. Ngoài ra, việc nghiên cứu các truyện thuộc mảng đề tài này còn mang ý nghĩa thời sự và thực tiễn.

Hiện nay, Đảng, Nhà nước, Chính phủ đã, đang dành rất nhiều chính sách quan tâm đến sự phát triển mọi mặt về kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục, quốc phòng, an ninh ở các khu vực miền núi, nơi sinh sống của đồng bào các dân tộc ít người nhằm hướng đến mục tiêu đưa miền núi tiến kịp vùng xuôi. Tất cả những vấn đề phát hiện, đặt ra trong quá trình nghiên cứu, khai thác các tác phẩm truyện về đề tài dân tộc và miền núi đều có tác dụng nhất định đến những định hướng chỉ đạo của các cấp. Do đó việc nghiên cứu truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 sẽ góp phần tạo ra một góc nhìn đầy đủ hơn về quá khứ trong việc đánh giá nền văn xuôi cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, tạo nền tảng để thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của văn xuôi trong đó có thể loại truyện về mảng đề tài này trong thế kỷ XXI. Thực hiện luận án nghiên cứu về Truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975, chúng tôi mong muốn đóng góp thêm một số kiến giải mới liên quan đến sự vận động và phát triển của thể loại tự sự trong tiến trình phát triển nền văn học Việt Nam hiện đại; trên cơ sở đó cung cấp thêm những tư liệu mới cho quá trình nghiên cứu, học tập và giảng dạy giai đoạn văn học suốt 30 năm kháng chiến giải phóng dân tộc trong thế kỷ XX.

Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu mà luận án tập trung là các tác phẩm truyện (bao gồm truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài, tiểu thuyết) về đề tài dân tộc và miền núi của văn học cách mạng Việt Nam được sáng tác trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1975 của các nhà văn là người Kinh cũng như người dân tộc thiểu số. Phạm vi nghiên cứu Do hạn chế về mặt tư liệu cũng như một số yếu tố khách quan, chủ quan nên chúng tôi chưa khảo sát các truyện viết về mảng đề tài dân tộc và miền núi ở khu vực văn học miền Nam trong giai đoạn 1945 - 1975 và xin dành ở một công trình khác. Giới hạn nghiên cứu của luận án tập trung vào những vấn đề cơ bản sau: - Nội dung cơ bản của truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 thể hiện qua các bình diện con người xã hội, con người văn hóa, con người trong mối quan hệ với tự nhiên, con người cá nhân.

- Nghệ thuật của truyện về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975 thể hiện thông qua hình tượng nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ. - Một số vấn đề khác liên quan đến truyện về đề tài dân tộc và miền núi thể hiện thông qua các phương diện hình thức nghệ thuật: truyền thống - hiện đại, bản sắc dân tộc. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Thông qua việc nghiên cứu, khảo sát các truyện viết về đề tài dân tộc và miền núi giai đoạn 1945 - 1975, tác giả công trình muốn tạo ra một góc nhìn đầy đủ hơn về văn xuôi nói chung, truyện về mảng đề tài này nói riêng.

Ngoài ra, 8 luận án cũng nhằm chỉ ra con đường khám phá nghệ thuật, xây dựng cốt truyện, kết cấu, cách xây dựng nhân vật, ngôn ngữ nghệ thuật. của từng nhà văn tiêu biểu trong giai đoạn 1945 - 1975. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được những mục đích đã đặt ra, trong bản luận án này, chúng tôi sẽ thực hiện các nhiệm vụ cụ thể: - Khảo cứu tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. - Nghiên cứu, đánh giá truyện về đề tài dân tộc và miền núi đặt trong tiến trình văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975.