Luận án tiến sĩ nghệ thuật thơ lục bát Việt Nam thế kỉ XX qua một số tác giả tiêu biểu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐOÀN MINH TÂM NGHỆ THUẬT THƠ LỤC BÁT VIỆT NAM THẾ KỈ XX (QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ TIÊU BIỂU) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI – 2018 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐOÀN MINH TÂM NGHỆ THUẬT THƠ LỤC BÁT VIỆT NAM THẾ KỈ XX (QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ TIÊU BIỂU) Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS.TS LÊ VĂN LÂN HÀ NỘI - 2018 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng mình. Các số liệu, dẫn chứng sử dụng trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, công bố theo đúng quy định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan, phù hợp với đối tượng nghiên cứu. Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kì nghiên cứu nào khác.

Nghiên cứu sinh Đoàn Minh Tâm i TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Xin trân trọng cảm ơn GS.TS Lê Văn Lân đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo người viết từ thời còn làm khóa luận tốt nghiệp đại học, luận văn thạc sĩ cho đến bản luận án này. Không có sự hướng dẫn tận tâm, nhiệt tình của thầy, bản luận án này chắc chắn sẽ không thể hoàn thành. Xin trân trọng cảm ơn đại tá, nhà văn Ngô Vĩnh Bình – nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội - cùng các thành viên của “Nhà số 4, phố nhà binh” đã luôn ủng hộ, động viên, khích lệ và tạo điều kiện cho người viết hoàn thành bản luận án này. Sau cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè thân thiết đã luôn bên người viết trong suốt quá trình học tập và hoàn thành bản luận án này.

ii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. Lí do chọn đề tài. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu của luận án. Đóng góp của luận án……………………………………. Phương pháp nghiên cứu. Bố cục của luận án .7 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ.

Các hướng nghiên cứu thể lục bát. Hướng nghiên cứu nguồn gốc thể lục bát. Hướng nghiên cứu các đặc trưng thể lục bát. Hướng nghiên cứu các giai đoạn phát triển của lục bát.

Hướng nghiên cứu so sánh. Hướng nghiên cứu các tác giả lục bát tiêu biểu. Khái lược về sự vận động của lục bát trong thế kỉ XX .38 CHƯƠNG 2: NHỮNG CÁCH TÂN VỀ CÂU THƠ, BÀI THƠ LỤC BÁT VIỆT NAM THẾ KỈ XX. Câu thơ lục bát.

Mô hình một cặp lục bát. Những cách tân về câu thơ lục bát trong thế kỉ XX. Bài thơ lục bát .58 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Cấu trúc bài thơ lục bát.

Cấu trúc kể chuyện. Cấu trúc liên hoàn. Cấu trúc đối đáp. Cấu trúc lời ru.

Lục bát biến thể .71 CHƯƠNG 3: CÁC BIỆN PHÁP NGHỆ THUẬT LỤC BÁT VIỆT NAM THẾ KỈ XX. Các biện pháp nghệ thuật chủ yếu. Tiếp thu và cải biến văn học dân gian. Điển tích, điển cố văn học .Tập Kiều, dẫn Kiều.

Một vài biện pháp nghệ thuật khác. Ngắt dòng và khoảng trống văn bản. Phương ngữ, khẩu ngữ .107 CHƯƠNG 4: NGHỆ THUẬT LỤC BÁT XÂY DỰNG MỘT SỐ BIỂU TƯỢNG TIÊU BIỂU TRONG THẾ KỈ XX. Một vài quan niệm về biểu tượng và biểu tượng nghệ thuật.

Phương thức nghệ thuật xây dựng biểu tượng người anh hùng dân tộc Hồ Chí Minh. Phương thức vĩ đại hóa. Phương thức gia đình hóa. Phương thức nghệ thuật xây dựng biểu tượng người mẹ.

Phương thức đối lập. Phương thức sử dụng lời ru. Phương thức nghệ thuật xây dựng biểu tượng người lính .147 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .150 TÀI LIỆU THAM KHẢO .151 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Với tư cách là thể thơ mang tính chất “quốc hồn, quốc túy”, với sự xuất hiện của Nguyễn Du và nhiều tác giả lớn cùng hàng loạt tác phẩm đỉnh cao, trong đó tiêu biểu là Truyện Kiều, kiệt tác số một của văn học thành văn nước nhà từ trước đến nay, lục bát tất yếu thu hút được mối quan tâm của nhiều thế hệ các nhà nghiên cứu, phê bình văn học.

Tính đến thời điểm hiện tại, các nhà nghiên cứu Lê Đình Kị, Bùi Văn Nguyên – Hà Minh Đức, Hoa Bằng, Phạm Thế Ngũ, Phan Diễm Phương, Nguyễn Xuân Đức, Hồ Hải… đã công bố nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, giải quyết trọn vẹn hoặc một phần các vấn đề liên quan đến thể lục bát như nguồn gốc, đặc trưng thể loại, đặc trưng ngôn ngữ, các tác giả lục bát tiêu biểu. Các công trình này mặc dù có đề cập đến nghệ thuật lục bát ở các mức độ khác nhau nhưng nhìn chung không đi sâu theo hướng này. Cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu sâu về nghệ thuật của thể thơ đặc sắc này. Đây là lí do chủ yếu làm nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài này, một lí do đến từ yêu cầu cấp thiết của thi pháp học và loại hình học.

Mặt khác, xét trên phương diện lịch đại, lục bát mới được nghiên cứu trong các giai đoạn như cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX với các truyện thơ Nôm và giai đoạn 1932 – 1945 của thế kỉ XX với sự ra đời và phát triển của phong trào Thơ mới. Những giai đoạn khác của tiến trình văn học sử Việt Nam thế kỉ XX như giai đoạn 1900 – 1932, giai đoạn 1945 – 1975, giai đoạn 1975 – 2000 lại chưa có những công trình đề cập một cách cụ thể đến lục bát. Do đó, nghiên cứu sinh chọn đề tài này nhằm phục dựng sự vận động và phát triển của lục bát trong suốt chiều dài thế kỉ XX – thế kỉ đánh dấu sự phát triển có tính chất bước ngoặt của nền văn học Việt Nam nói chung và lục bát nói riêng khi chuyển đổi từ hệ hình văn học trung đại sang hiện đại. Sau cùng, nghiên cứu sinh hi vọng rằng bằng việc chọn đề tài này bản thân mình sẽ lí giải được phần nào nguyên nhân sự trỗi dậy và vươn lên mạnh mẽ của lục 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com bát trong thế kỉ XX khi các thể thơ khác – trong đó có thể thơ thuần dân tộc nhất là song thất lục bát – buộc phải lùi vào sau “cánh gà” trên văn đàn Việt, trở thành nỗi hoài niệm về “một thời vang bóng”, nhường chỗ cho những thể thơ khác được du nhập vào nước ta trong quá trình nền văn học nước nhà bắt đầu công cuộc cách tân và hội nhập với văn học thế giới.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thể lục bát. Phạm vi nghiên cứu của đề tài là thơ lục bát Việt Nam thế kỉ XX, trong đó trọng tâm là các sáng tác lục bát đã xuất bản của bốn nhà thơ Tản Đà, Nguyễn Bính, Tố Hữu, Nguyễn Duy. Sở dĩ nghiên cứu sinh tập trung vào nghiên cứu bốn tác giả trên là bởi những lí do sau: - Đây là các đại diện tiêu biểu có những đóng góp lớn cho sự phát triển của lục bát, tương ứng với bốn giai đoạn lớn của văn học Việt Nam thế kỉ XX cả về số lượng và chất lượng, nội dung và nghệ thuật. Thông qua các sáng tác lục bát của họ, chúng ta có thể hình dung về sự phát triển của thể thơ này trong cả thế kỉ XX.

- Nguồn gốc tư liệu rõ ràng, có độ chính xác cao. Các “tên tuổi” lục bát khác như Á Nam Trần Tuấn Khải, Huy Cận, Đồng Đức Bốn, Phạm Công Trứ. sẽ được quan tâm ở một mức độ nhất định. Bên cạnh đó, các thể thơ khác có phối xen lục bát như trường ca, thơ tự do.

sẽ được nghiên cứu, trích dẫn trong những trường hợp cụ thể, cần thiết. Mặt khác, về các tác giả miền Nam giai đoạn 1954 – 1975 do nguồn tư liệu chưa đầy đủ và cũng chưa xác thực được tính chính xác nên luận án không đề cập trên diện rộng mà khi cần thiết sẽ liên hệ một vài bài tiêu biểu của Phạm Thiên Thư, Bùi Giáng. Cũng với lí do kể trên, các sáng tác của hầu hết nhà thơ Việt đang sinh sống ở hải ngoại cũng không được đề cập đến trong luận án này. Mục đích nghiên cứu của luận án Mục tiêu nghiên cứu của luận án nhằm làm rõ các vấn đề sau: Thứ nhất, chỉ ra sự vận động và phát triển của thể lục bát trong thế kỉ XX, làm rõ sự khác nhau giữa các giai đoạn vận động.

Thứ hai, nêu lên những nỗ lực đổi mới, cách tân nghệ thuật lục bát trên các phương diện như tiếng, thanh điệu, vần điệu, nhịp điệu, cấu trúc câu thơ, bài thơ, 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com các biện pháp nghệ thuật, các phương thức nghệ thuật xây dựng các biểu tượng tiêu biểu của các nhà thơ trong thế kỉ XX, qua đó lí giải sức sống lâu bền của thể lục bát trong tiến trình văn học sử nước nhà. Thứ ba, nêu lên hướng phát triển của thể lục bát cũng như một số các tác giả lục bát trẻ có nhiều triển vọng trong những năm đầu của thế kỉ XXI. Đóng góp của luận án Với mục đích nghiên cứu kể trên, luận án có những đóng góp khoa học mới như sau: - Mô tả chi tiết bốn giai đoạn vận động lớn của lục bát trong thế kỉ XX.Về “diện”, luận án khái quát được những nét chính chủ yếu trong sự vận động của thể lục bát trong các giai đoạn 1900 – 1932, giai đoạn 1932 – 1945, giai đoạn 1945 – 1975, giai đoạn 1975 – 2000 trên các bình diện đội ngũ tác giả, những đề tài chính, những thành tựu cơ bản. Về “điểm”, luận án đã chỉ ra gương mặt lục bát tiêu biểu cho từng giai đoạn.

- Làm rõ mối quan hệ giữa câu lục và câu bát trong một cặp lục bát trên hai phương diện ngữ pháp và ngữ nghĩa. - Nêu lên những cách tân nghệ thuật thông qua việc trình bày cụ thể các biến thể về tiếng, thanh điệu, vần điệu, nhịp điệu của thể lục bát.