Mối quan hệ thanh điệu và giai điệu trong hát ví Nghệ Tĩnh - Trần Anh Tư

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN ANH TƯ MỐI QUAN HỆ GIỮA THANH ĐIỆU TRONG CA TỪ VỚI GIAI ĐIỆU CỦA HÁT VÍ NGHỆ TĨNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN ANH TƯ MỐI QUAN HỆ GIỮA THANH ĐIỆU TRONG CA TỪ VỚI GIAI ĐIỆU CỦA HÁT VÍ NGHỆ TĨNH Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9 22 90 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. VŨ KIM BẢNG HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Trần Anh Tư LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện đề tài “Mối quan hệ giữa thanh điệu trong ca từ với giai điệu của Hát ví Nghệ Tĩnh”, tôi đã nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện của Ban Giám đốc, lãnh đạo và chuyên viên các phòng, ban chức năng của Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam và Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ An. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành về sự giúp đỡ quý báu đó. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PGS. Vũ Kim Bảng, người trực tiếp hướng dẫn khoa học, đã tận tình chỉ bảo và tạo cho chúng tôi niềm hứng thú trong công việc rất nhiều khó khăn, thách thức này.

Tôi cũng gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban lãnh đạo và các giảng viên Khoa Ngôn ngữ học của Học viện KHXH, Viện Ngôn ngữ học, những người đã dành cho tôi nhiều chỉ dẫn khoa học quý báu. Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè và đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khích lệ, tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tác giả luận án Trần Anh Tư DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3. Tổng hợp kết quả khảo sát thanh điệu trong ca từ Hát ví Nghệ Tĩnh theo tiêu chí âm vực Bảng 3.

So sánh tỉ lệ thanh điệu theo tiêu chí âm vực trong Hát ví Nghệ Tĩnh với từ điển tiếng Việt Bảng 3. Số lượng thanh điệu trong ca từ Hát ví Nghệ Tĩnh theo âm vực cao - thấp Bảng 3. Khu vực cao độ của thanh ngang trong Hát ví Nghệ Tĩnh Bảng 3. Khu vực cao độ của thanh huyền trong Hát ví Nghệ Tĩnh Bảng 3.

Khu vực cao độ của thanh sắc trong Hát ví Nghệ Tĩnh Bảng 3. Khu vực cao độ của thanh nặng trong Hát ví Nghệ Tĩnh Bảng 3. Khu vực cao độ của thanh ngã trong Hát ví Nghệ Tĩnh Bảng 3. Khu vực cao độ của thanh hỏi trong Hát ví Nghệ Tĩnh Bảng 3.

Tần suất xuất hiện của các thanh điệu tương ứng với cao độ của các nốt nhạc trong Hát ví Nghệ Tĩnh Bảng 4. Tổng hợp kết quả khảo sát thanh điệu trong ca từ Hát ví Nghệ Tĩnh theo tiêu chí đường nét Bảng 4. So sánh tỉ lệ thanh điệu theo tiêu chí đường nét trong Hát ví Nghệ Tĩnh với từ điển tiếng Việt Bảng 4. Số lượng thanh điệu trong ca từ Hát ví Nghệ Tĩnh theo âm điệu bằng - trắc Bảng 4.

Tổng hợp mô hình âm điệu tương ứng với thanh ngang Bảng 4. Tổng hợp mô hình âm điệu tương ứng với thanh huyền Bảng 4. Tổng hợp mô hình âm điệu tương ứng với thanh sắc Bảng 4. Tổng hợp mô hình âm điệu tương ứng với thanh nặng Bảng 4.

Tổng hợp mô hình âm điệu tương ứng với thanh hỏi Bảng 4. Tổng hợp mô hình âm điệu tương ứng với thanh ngã MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4 3.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5 4. Phương pháp nghiên cứu 6 5. Đóng góp mới của luận án 7 6. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án 7 7.

Cơ cấu của luận án 8 Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9 1. Những nghiên cứu về âm tiết tiếng Việt, thanh điệu tiếng Việt và thanh điệu tiếng địa phương Nghệ Tĩnh 9 1. Về âm tiết tiếng Việt 9 1.

Về thanh điệu tiếng Việt 11 1. Thanh điệu tiếng địa phương Nghệ Tĩnh 15 1. Tình hình nghiên cứu về Hát ví Nghệ Tĩnh 17 1. Những nghiên cứu về mối quan hệ giữa thanh điệu và giai điệu của dân ca 20 1.

Tiểu kết 24 Chương 2. Khái niệm thanh điệu và thanh điệu trong tiếng Việt 25 2. Khái niệm thanh điệu 25 2. Thanh điệu tiếng Việt 28 2.

Vai trò của thanh điệu tiếng Việt trong âm nhạc dân gian Việt Nam 39 2. Quan hệ giữa thanh điệu tiếng Việt với thơ ca 40 2. Mối quan hệ giữa âm và thanh 41 2. Giai điệu trong âm nhạc và âm điệu - ngữ điệu trong tiếng Việt 43 2.

Âm vực của thanh điệu tiếng Việt theo quan điểm của Âm nhạc học 47 2. Ngữ điệu và giai điệu trong dân ca Nghệ Tĩnh 47 2. Vài nét về Hát ví Nghệ Tĩnh 50 2. Về tên gọi Xứ Nghệ 50 2.

Về Hát ví Nghệ Tĩnh 51 2. Tiểu kết 54 Chương 3. SỰ TƯƠNG ỨNG GIỮA ÂM VỰC CỦA THANH ĐIỆU TRONG CA TỪ VỚI CAO ĐỘ CỦA NỐT NHẠC TRONG HÁT VÍ NGHỆ TĨNH 56 3. Định hướng nghiên cứu 56 3.

Kết quả khảo sát chung 57 3. Thanh điệu trong Hát ví Nghệ Tĩnh theo tiêu chí âm vực 57 3. Số lượng thanh điệu trong Hát ví Nghệ Tĩnh theo tiêu chí âm vực 59 3. Sự thể hiện âm vực của thanh điệu trong ca từ với cao độ nốt nhạc trong Hát ví Nghệ Tĩnh 62 3.

Vai trò của âm vực thanh điệu trong ca từ với việc hình thành giá trị cao độ của giai điệu Hát ví Nghệ Tĩnh 83 3. Âm vực thanh điệu là cơ sở cho việc hình thành giá trị cao độ của giai điệu Hát ví Nghệ Tĩnh 83 3. Âm vực thanh điệu tạo nên “màu sắc riêng” của giai điệu Hát ví Nghệ Tĩnh 87 3. Âm vực thanh điệu tạo nên âm hưởng trầm - lắng của giai điệu Hát ví Nghệ Tĩnh 93 3.

Tiểu kết 95 Chương 4. SỰ TƯƠNG ỨNG GIỮA DIỄN TIẾN CAO ĐỘ CỦA THANH ĐIỆU TRONG CA TỪ VỚI SỰ BIẾN ĐIỆU CỦA CÁC NỐT NHẠC TRONG HÁT VÍ NGHỆ TĨNH 98 4. Định hướng nghiên cứu 98 4. Kết quả khảo sát chung 98 4.

Thanh điệu trong ca từ Hát ví Nghệ Tĩnh theo tiêu chí âm điệu 98 4. Số lượng thanh điệu trong ca từ Hát ví Nghệ Tĩnh theo tiêu chí âm điệu 101 4. Sự tương ứng giữa diễn tiến cao độ của thanh điệu với các nốt nhạc tương ứng trong Hát ví Nghệ Tĩnh 104 4. Vai trò của đường nét thanh điệu với giai điệu của Hát ví Nghệ Tĩnh 121 4.

Sự tương đồng của đường nét thanh điệu với mô hình âm điệu 122 trong giai điệu Hát ví Nghệ Tĩnh 4. Âm điệu của một số thanh điệu đặc thù làm nên nét đặc trưng 125 của giai điệu Hát ví Nghệ Tĩnh 4. Âm điệu tiếng nói và cấu trúc lời thơ tạo nên cấu trúc âm nhạc Hát ví Nghệ Tĩnh 130 4. Những đặc trưng ngữ âm trong dân ca Nghệ Tĩnh được ứng dụng vào sáng tác mới 134 4.

Tiểu kết 144 KẾT LUẬN 146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Xét về mặt loại hình, đặc điểm quan trọng nhất của tiếng Việt là ngôn ngữ âm tiết tính, mang thanh điệu. Điều này có nghĩa là âm tiết trong tiếng Việt được xem là đơn vị cơ bản xét từ góc độ ngữ âm, đồng thời nó là từ cơ bản và là hình vị xét từ góc độ từ vựng và ngữ pháp.

Mỗi âm tiết tiếng Việt đều mang một trong sáu thanh điệu: trừ thanh ngang không có dấu biểu thị trên văn tự, 5 thanh còn lại đều mang tên của dấu ghi thanh ấy. Thanh điệu tiếng Việt được thể hiện bằng hai đặc trưng ngữ âm cơ bản: âm vực (cao/ thấp) và âm điệu (bằng/trắc). Với tư cách là “viên gạch” xây nên những đơn vị ở bậc cao hơn, âm tiết tiếng Việt mang thanh điệu góp phần tạo nên sự uyển chuyển, mềm mại của lời nói và đặc biệt đã chi phối những qui tắc làm thơ truyền thống. Hơn thế, trong âm nhạc dân gian, người sáng tạo cũng dựa vào những đặc điểm thanh điệu vốn có trong âm tiết (âm vực và âm điệu) để tạo nên những giai điệu của các bài dân ca.

Vì vậy, việc khảo sát tìm hiểu hoạt động hành chức của thanh điệu tiếng Việt trong “địa hạt” âm nhạc không chỉ giúp chúng ta thấy rõ vai trò đặc biệt của nó trong việc tạo nên vẻ đẹp cho thi ca mà còn thấy được sự hiện thực hóa hệ thống thanh điệu trong tiếng Việt phổ thông nói chung cũng như của các phương ngữ nói riêng. Dân ca là một trong những hợp phần của âm nhạc dân gian. Với người Việt, cũng như các loại hình dân gian khác, âm nhạc dân gian là bộ phận ra đời sớm và có sức sống lâu bền, tồn tại từ thế hệ này qua thế hệ khác, không ngừng phát triển, ngày một phong phú, đa dạng. Dân ca là những tác phẩm thanh nhạc có lời ca, được tập thể quần chúng nhân dân lao động sáng tạo ra để phục vụ nhu cầu giải trí, nhu cầu tinh thần của chính họ về mọi mặt 1 trong đời sống, sinh hoạt, lao động… Các bài dân ca được ứng tác tại chỗ khi người dân vui chơi, lao động, sinh hoạt, hay những tâm sự, những nỗi niềm thầm kín… được lưu truyền bằng phương thức truyền khẩu.

Do đặc tính truyền khẩu, nên các bài dân ca của mỗi địa phương, mỗi vùng, miền, mỗi thế hệ, và ngay cả của mỗi nghệ nhân… luôn được gọt giũa, sửa sang để thành những sáng tạo mang tính tập thể, khuyết danh, và tính dị bản cao. Nhờ vào sự chắt lọc, gọt giũa qua nhiều thế hệ, những bài dân ca ấy trở thành những tác phẩm nghệ thuật có giá trị cao về âm nhạc cũng như lời ca, đại diện cho những ước vọng chân chính của con người trong cuộc sống, thể hiện sự thông minh, sắc sảo của quần chúng lao động. Có thể dễ dàng nhận thấy, trong các hình thái văn hoá dân gian Việt Nam, ca dao và dân ca gắn bó với nhau rất khăng khít.