Luận án Tham thoại hành động nhận xét qua lời thoại nhân vật - Đặng Thị Thu, ĐH Vinh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH ĐẶNG THỊ THU THAM THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG NHẬN XÉT QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGHỆ AN - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH ĐẶNG THỊ THU THAM THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG NHẬN XÉT QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 9220102 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: GS. ĐỖ THỊ KIM LIÊN PGS. HOÀNG TRỌNG CANH NGHỆ AN - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là của riêng tôi. Các công trình nghiên cứu khác có liên quan được trích dẫn trong Luận án đều có chú thích rõ ràng.

Mọi nhận định, kiến giải, kết luận là của bản thân, không sao chép từ bất kì một tài liệu nào. Nếu có gì sai sót, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Nghệ An, tháng 10 năm 2018 Người viết Đặng Thị Thu LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Đỗ Thị Kim Liên và PGS.

Hoàng Trọng Canh, những người đã dìu dắt tôi từ những bước đi đầu tiên trong học tập, nghiên cứu khoa học đến quá trình thực hiện luận án này. Tôi cũng chân thành cảm ơn các cấp lãnh đạo, thầy cô trong bộ môn Ngôn ngữ Việt Nam, Khoa Sư phạm Ngữ văn, Phòng đào tạo Sau đại học của Trường Đại học Vinh đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến đồng nghiệp, bạn bè, người thân đã động viên, khích lệ, tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án đúng thời hạn. Nghệ An, tháng 10 năm 2018 Người viết Đặng Thị Thu MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu và nguồn dẫn liệu. Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Tình hình nghiên cứu hành động ngôn ngữ. Trên thế giới. Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Ma Văn Kháng. Nghiên cứu tiểu thuyết Ma Văn Kháng theo hướng văn học.

Nghiên cứu tiểu thuyết Ma Văn Kháng theo hướng ngữ dụng học. Lí thuyết hội thoại. Khái niệm hội thoại. Vận động hội thoại.

Các đơn vị hội thoại. Các yếu tố phi lời. Lý thuyết về tính hình tượng của ngôn ngữ nghệ thuật. Lý thuyết hành động ngôn ngữ.

Khái niệm hành động ngôn ngữ. Phân loại hành động ở lời. Phát ngôn ngữ vi, biểu thức ngữ vi và động từ ngữ vi. Hành động nhận xét và các điều kiện thực hiện hành động nhận xét.

Khái niệm hành động nhận xét. Điều kiện thực hiện hành động ở lời nói chung, hành động nhận xét nói riêng. Khái quát về nhà văn Ma Văn Kháng. Tiểu kết chương 1.

NHỮNG DẤU HIỆU ĐẶC TRƯNG NHẬN DIỆN THAM THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG NHẬN XÉT QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG. Phân biệt hội thoại trong ngôn ngữ sinh hoạt và trong ngôn ngữ văn chương. Những dấu hiệu đặc trưng nhận diện tham thoại chứa hành động nhận xét qua lời thoại nhân vật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng. Dựa vào lời dẫn thoại.

Khái niệm lời dẫn thoại. Các tiểu nhóm thuộc lời dẫn thoại. Dựa vào lời thoại nhân vật. Động từ ngữ vi trên bề mặt phát ngôn do nhân vật thể hiện.

Dựa vào các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời - IFIDs. Dùng trợ từ, tổ hợp từ tình thái thể hiện thái độ nhận xét. Dựa vào quan hệ liên nhân giữa các vai giao tiếp. Khái niệm vai giao tiếp, phân biệt vai giao tiếp được sử dụng trong bộ phận lời dẫn thoại và trong lời thoại nhân vật.

Quan hệ liên cá nhân giữa các vai giao tiếp. Tiểu kết chương 2. CẤU TẠO CỦA THAM THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG NHẬN XÉT QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT MA VĂN KHÁNG. Cấu tạo của tham thoại và quan hệ giữa hành động chủ hướng và các hành động phụ thuộc.

Cấu tạo của tham thoại. Quan hệ giữa hành động chủ hướng là hành động nhận xét và các hành động phụ thuộc trong cấu tạo của tham thoại. Thống kê và mô tả cấu tạo của tham thoại có chứa hành động nhận xét. Thống kê số lượng.

Mô tả cấu tạo của tham thoại chứa hành động nhận xét. Tham thoại đơn chỉ có một hành động nhận xét. Tham thoại phức. Quan hệ giữa hành động nhận xét chủ hướng với hành động phụ thuộc đi kèm là quan hệ lập luận.

Khái niệm lập luận. Biểu hiện quan hệ lập luận trong lời thoại nhân vật qua tiểu thuyết Ma Văn Kháng. Thống kê định lượng. Vị trí của quan hệ lập luận trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng.

Tiểu kết chương 3. 104 Chương 4 NGỮ NGHĨA CỦA THAM THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG NHẬN XÉT QUA LỜI THOẠI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA MA VĂN KHÁNG. Khái niệm ngữ nghĩa. Khái niệm ngữ nghĩa của các tác giả đi trước.

Phân biệt ngữ nghĩa lời thoại trong khẩu ngữ (ngôn ngữ nói) và trong văn bản nghệ thuật. Các nhóm ngữ nghĩa của tham thoại chứa hành động nhận xét qua lời thoại nhân vật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng. Thống kê định lượng. Mô tả các nhóm ngữ nghĩa của tham thoại chứa hành động nhận xét qua lời thoại nhân vật trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng.

Nhóm nội dung ngữ nghĩa đề cập đến những vấn đề cá nhân. Nhóm nội dung ngữ nghĩa đề cập đến những vấn đề chung. Ngữ nghĩa bao quát là nhân tình thế thái. Phương tiện thể hiện ngữ nghĩa qua lời thoại nhân vật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng.

Ẩn dụ tu từ. Thành ngữ, tục ngữ. Tiểu kết chương 4. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 BẢNG CHÚ THÍCH KÍ HIỆU VIẾT TẮT TT Kí hiệu viết tắt Nội dung viết tắt 1 CH Chủ hướng 2 CH - KL Chủ hướng kết luận 3 HĐCH Hành động chủ hướng 4 HĐNN Hành động ngôn ngữ 5 HĐNXCH Hành động nhận xét chủ hướng 6 HĐPT Hành động phụ thuộc 7 HĐPT - ck Hành động phụ thuộc cầu khiến 8 HĐPT - nx Hành động phụ thuộc nhận xét 9 HĐPT - tt Hành động phụ thuộc trần thuật 10 KL Kết luận 11 LC Luận cứ 12 PT Phụ thuộc 13 PT - ck Phụ thuộc cầu khiến 14 PT - nx Phụ thuộc nhận xét 15 PT - tt Phụ thuộc trần thuật 16 PTck - LC Phụ thuộc cầu khiến luận cứ 17 PTnx - LC Phụ thuộc nhận xét luận cứ 18 PTrđ - LC Phụ thuộc rào đón luận cứ 19 PTtt - LC Phụ thuộc trần thuật luận cứ 20 Sp1 Người nói 21 Sp2 Người nghe MỤC LỤC CÁC BẢNG BIỂU THỐNG KÊ Trang Bảng 2. Thống kê các tiểu nhóm thuộc lời dẫn thoại trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng. Số lượng các nhóm tính từ trong nội dung mệnh đề của tham thoại chứa hành động nhận xét.

Thống kê mối quan hệ thân tộc giữa các vai giao tiếp. Thống kê mối quan hệ xã hội giữa các vai giao tiếp. Thống kê số lượng hành động nhận xét của nhân vật nam và nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng. Thống kê số lượng hành động nhận xét theo quan hệ địa vị thứ bậc, tuổi tác.

Cấu tạo của tham thoại chứa hành động nhận xét.2 Bảng thống kê mối quan hệ giữa hành động nhận xét và các hành động phụ thuộc đi kèm. Bảng thống kê số lượng các nhóm ngữ nghĩa của tham thoại chứa hành động nhận xét qua lời thoại nhân vật trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng. Bảng thống kê hành động nhận xét có nội dung ngữ nghĩa đề cập đến những vấn đề chung. Lý do chọn đề tài 1.

Hành động ngôn ngữ là một trong những vấn đề trung tâm của ngữ dụng học, được nhiều nhà ngôn ngữ học trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm. Có khá nhiều công trình, bài viết, luận văn, luận án, chuyên khảo đề cập đến hành động ngôn ngữ (HĐNN) nói chung và các hành động bộ phận nói riêng, không chỉ trong ngôn ngữ sinh hoạt, mà cả ở ngôn ngữ thuộc văn bản nghệ thuật. Tuy nhiên nghiên cứu hành động nhận xét của nhân vật qua hội thoại trong tiểu thuyết của một nhà văn cụ thể là vấn đề vẫn chưa được đi sâu nghiên cứu. Ma Văn Kháng là một trong những cây bút văn xuôi tiêu biểu của nền văn học Việt Nam đương đại.

Ông đã tập trung khai thác những vấn đề phức tạp trong cuộc sống đô thị thời đổi mới và thể hiện bằng giọng điệu giàu tính triết lý, suy tư. Trong thế giới nhân vật của tiểu thuyết Ma Văn Kháng, tầng lớp trí thức chiếm một vị trí đáng kể. Đó là những nhà giáo, nhà báo, nhà văn, kỹ sư. những người có đời sống nội tâm phức tạp, phong phú, luôn trăn trở, day dứt về nhân cách của bản thân, về nhân tình thế thái, về những giá trị đích thực của cuộc đời, con người.

Trong bối cảnh văn học Việt Nam thời đổi mới, tiểu thuyết của Ma Văn Kháng gây được sự chú ý của dư luận. Từ góc độ nghiên cứu văn học, nhiều vấn đề nội dung tư tưởng, nghệ thuật, thi pháp, đặc điểm phong cách tác giả… trong tiểu thuyết của Ma Văn Kháng đã được tìm hiểu, đánh giá. Bên cạnh đó, những vấn đề cụ thể về ngôn ngữ của tác phẩm xét từ bình diện dụng học vẫn chưa được chú ý đúng mức. Việc tìm hiểu hành động nhận xét qua lời thoại của nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Ma Văn Kháng từ góc độ nghiên cứu dụng học là một sự mở rộng hướng tiếp cận đi sâu nghiên cứu ngôn ngữ tác phẩm văn chương, phù hợp với nghiên cứu phong cách ngôn ngữ nghệ thuật của nhà văn.

Khảo sát lời thoại của nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Ma Văn Kháng, chúng tôi nhận thấy, tham thoại chứa nhiều hành động ngôn ngữ khác nhau, bao gồm hành động trần thuật, hành động cầu khiến, hành động hỏi… trong đó, 2 hành động nhận xét có số lượng nhiều hơn cả. Hơn nữa, hành động nhận xét không chỉ xuất hiện độc lập mà còn đi kèm với nhiều hành động ngôn ngữ khác. Giữa các hành động ngôn ngữ trong một tham thoại thể hiện lời nhận xét có mối quan hệ tương tác lẫn nhau. Đây là một vấn đề cũng chưa được các nhà nghiên cứu quan tâm đúng mức.