Luận án tiến sĩ: Cặp thoại thông báo hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH TRẦN THỊ LY NA CẶP THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG THÔNG BÁO - HỒI ĐÁP TRONG GIAO TIẾP CỦA NGƯỜI NGHỆ TĨNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGHỆ AN - 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH TRẦN THỊ LY NA CẶP THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG THÔNG BÁO - HỒI ĐÁP TRONG GIAO TIẾP CỦA NGƯỜI NGHỆ TĨNH Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 92 22 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: 1. ĐỖ THỊ KIM LIÊN 2. HOÀNG TRỌNG CANH NGHỆ AN - 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thị Ly Na ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. i BẢNG CHÚ THÍCH VIẾT TẮT .v DANH MỤC BẢNG BIỂU THỐNG KÊ. vi MỞ ĐẦU.

Lý do lựa chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu.

Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI.

Tổng quan tình hình nghiên cứu về hành động ngôn ngữ. Tình hình nghiên cứu ngoài nước. Tình hình nghiên cứu trong nước. Cơ sở lí thuyết của đề tài.

Lí thuyết hội thoại. Lí thuyết về hành động ngôn ngữ. Hành động ngôn ngữ thông báo. Khái quát về Nghệ Tĩnh và phương ngữ Nghệ Tĩnh.

Tiểu kết chương 1. CẤU TẠO CẶP THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG THÔNG BÁO - HỒI ĐÁP TRONG GIAO TIẾP CỦA NGƯỜI NGHỆ TĨNH. Cấu tạo của cặp thoại và tham thoại. Cấu tạo của cặp thoại.

Cấu tạo của tham thoại. Thống kê và mô tả cấu tạo cặp thoại thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh. Cấu tạo của tham thoại trao chứa hành động thông báo. Cấu tạo của tham thoại hồi đáp cho tham thoại trao chứa hành động thông báo.

Tiểu kết chương 2. NGỮ NGHĨA CẶP THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG THÔNG BÁO - HỒI ĐÁP TRONG GIAO TIẾP CỦA NGƯỜI NGHỆ TĨNH. Khái niệm ngữ nghĩa trong ngôn ngữ. Ý kiến của các tác giả đi trước.

Phân biệt nghĩa, ý nghĩa, ngữ nghĩa. Các nhân tố chi phối ngữ nghĩa của cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh. Quan hệ liên cá nhân. Trạng thái tâm lí tích cực hoặc tiêu cực của người thông báo và người nhận thông báo.

Thống kê, mô tả ngữ nghĩa của cặp thoại chứa hành động ngôn ngữ thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh. Thống kê định lượng các tiểu nhóm ngữ nghĩa của tham thoại trao thông báo và tham thoại hồi đáp. Mô tả các tiểu nhóm ngữ nghĩa của cặp tương tác trao - đáp chứa hành động thông báo - hồi đáp. Tiểu kết chương 3.

MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA NGÔN TỪ CỦA NGƯỜI NGHỆ TĨNH QUA CẶP THOẠI CHỨA HÀNH ĐỘNG THÔNG BÁO - HỒI ĐÁP. Khái quát về văn hóa và ngôn ngữ. Quan hệ giữa ngôn ngữ với tư duy, văn hóa. Những nét đặc trưng văn hóa của người Nghệ Tĩnh qua cặp thoại thông báo - hồi đáp.

Người Nghệ Tĩnh ưa cách nói trực tiếp, đi thẳng vào vấn đề. Người Nghệ Tĩnh ưa cách nói gần gũi, xích gần quan hệ. Người Nghệ Tĩnh ưa cách nói bộc lộ tình cảm, gây sự chú ý tới người nghe. Người Nghệ Tĩnh thường sử dụng các từ ngữ còn lưu giữ sắc thái địa phương cổ.

Tiểu kết chương 4 .145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ.149 TÀI LIỆU THAM KHẢO.150 v BẢNG CHÚ THÍCH VIẾT TẮT Kí hiệu viết tắt Nội dung viết tắt BTNV : Biểu thức ngữ vi Đg : Động từ thực hiện hành động ĐTNV : Động từ ngữ vi HĐNN : Hành động ngôn ngữ Nxb : Nhà xuất bản P : Nội dung mệnh đề PNNV : Phát ngôn ngữ vi Sp1 : Người nói Sp2 : Người nghe Sp3 : Đối tượng được nói tới (nằm ngoài người nói và người nghe) TT : Thứ tự TTTT : Tiểu từ tình thái V : Thành phần biểu thị nội dung thông báo X : Chủ thể của nội dung mệnh đề vi DANH MỤC BẢNG BIỂU THỐNG KÊ Trang Bảng 2. Thống kê số lượng các dạng tham thoại chứa hành động thông báo trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh. Thống kê số lượng các dạng tham thoại có thành phần phụ đi kèm biểu thức ngữ vi thông báo. Dạng tham thoại hồi đáp trong cặp thoại chứa tham thoại dẫn nhập thông báo.

Dạng tham thoại hồi đáp trong quan hệ tương tác với tham thoại trao chưa hành động thông báo. Các dạng tham thoại hồi đáp nhiều hành động trong quan hệ tương tác với tham thoại trao thông báo. Thống kê các mối quan hệ thân cận giữa vai thông báo và vai nhận thông báo. Thống kê số lượng hành động thông báo của nam và nữ trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh.

Thống kê số lượng hành động thông báo xét theo quan hệ vị thế trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh. Các nhóm ngữ nghĩa của tham thoại trao chứa hành động thông báo. Các tiểu nhóm ngữ nghĩa của tham thoại đáp. Những thông tin hành chính công vụ xuất hiện trong cặp thoại thông báo - hồi đáp của người Nghệ Tĩnh.

Những thông tin hành chính công vụ liên quan đến tập thể. Những thông tin về đời sống thường nhật xuất hiện trong cặp thoại thông báo - hồi đáp của người Nghệ Tĩnh. Tiểu từ tình thái thuộc phương ngữ. Lý do lựa chọn đề tài Nghiên cứu ngôn ngữ trong hoạt động hành chức là xu hướng chủ đạo của ngôn ngữ học hiện đại.

Chúng tôi chọn đối tượng nghiên cứu cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp là vì những lí do sau: 1. Cặp thoại là “đơn vị có cấu trúc quan trọng bậc nhất trong tổng thể hệ thống cấu trúc hội thoại” [86, 1], có khả năng biểu hiện đầy đủ và tập trung các đặc trưng cơ bản của quan hệ tương tác. Do đó, lựa chọn đối tượng nghiên cứu là hành động thông báo và hồi đáp trong sự tương tác ở các cặp thoại đối ứng là một hướng nghiên cứu có ý nghĩa khoa học. Và những kết luận có hệ thống rút ra từ đó sẽ có sức thuyết phục hơn so với khảo sát từng hành động độc lập trong chuỗi lời nói.

Cặp hành động thông báo - hồi đáp là một trong những cặp hành động lời nói phổ biến trên thế giới và cả trong tiếng Việt. Searle (1976), hành động thông báo nằm trong tiểu nhóm hành động lời nói tái hiện, có đích ngôn trung là miêu tả lại sự tình đang được nói đến. Như vậy, mục đích của người nói khi tạo ra các phát ngôn thông báo là cung cấp cho người nghe một thông tin nhất định mà người nói biết để người nghe cũng nắm được thông tin này và từ đó nhận được sự hồi đáp từ phía người nghe đối với các phát ngôn thông báo đó. Tuỳ vào hoàn cảnh giao tiếp, vai giao tiếp, nội dung giao tiếp, mục đích giao tiếp cũng như văn hoá ứng xử mà cặp thoại chứa hành động ngôn ngữ thông báo - hồi đáp cũng có nhiều cách thức khác nhau, với những biểu hiện hết sức phong phú.

Do đó, việc nghiên cứu bản chất của hành động thông báo - hồi đáp; các phương tiện thể hiện chúng; ngữ nghĩa và tác nhân quyết định hiệu quả của hành động thông báo - hồi đáp… là những vấn đề có quan hệ chặt chẽ và hết sức cần thiết. Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu những vấn đề nói trên về cặp thoại thông báo - hồi đáp một cách hệ thống và toàn diện. Trong thực tế đời sống, người dân ở ba miền Bắc, Trung, Nam khi giao tiếp với nhau, không phải ai cũng dùng tiếng Việt toàn dân như một thứ ngôn ngữ văn hóa chung, mà có hiện tượng người dân ở mỗi vùng nói thứ ngôn ngữ mang màu sắc địa phương của vùng đó. Chính cách thức giao tiếp của con người góp phần tạo nên bản sắc văn hóa vùng miền và đồng thời, văn hóa vùng miền lại chi phối sâu sắc tới cách 2 thức giao tiếp của con người trong từng trường hợp cụ thể.

Cũng là hành động thông báo - hồi đáp, nhưng người ở vùng phương ngữ Nghệ Tĩnh có cách thức thực hiện không hoàn toàn giống với người ở các vùng phương ngữ Nam Bộ, Bắc Bộ. Vì vậy, qua cách hiện thực hoá hành động thông báo - hồi đáp của người Nghệ Tĩnh (cách thức thể hiện, phương tiện thể hiện, ngữ nghĩa), chúng ta sẽ nhận thấy những nét đặc trưng văn hóa riêng Nghệ Tĩnh. Trong bức tranh Việt ngữ, phương ngữ Nghệ Tĩnh có một vị trí riêng, màu sắc riêng không thể lẫn lộn. Điều này được thể hiện qua các yếu tố ngữ âm, hệ thống từ vựng, cú pháp, cách thức nói năng, văn hóa ứng xử trong giao tiếp.

Đã có nhiều công trình nghiên cứu các bình diện của phương ngữ Nghệ Tĩnh rất có giá trị, có đóng góp thiết thực, và nhờ vậy, bản sắc văn hóa của con người xứ Nghệ ngày càng được nhận thức rõ nét hơn. Vì vậy, đặt vấn đề nghiên cứu cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh, chúng tôi không chỉ nhằm làm sáng tỏ cách thức thể hiện, các phương tiện thể hiện chúng; ngữ nghĩa và tác nhân quyết định hiệu quả của hành động thông báo - hồi đáp trên bình diện dụng học, mà còn làm sáng tỏ những nét văn hóa trong giao tiếp của con người ở vùng đất này. Chính những lí do trên thôi thúc chúng tôi chọn đề tài để đi sâu nghiên cứu là “Cặp thoại chứa hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh”. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu - Làm sáng tỏ một số đặc điểm của cặp thoại thông báo hồi đáp trong giao tiếp của người Nghệ Tĩnh trên phương diện cấu tạo và ngữ nghĩa. - Đồng thời hướng đến việc chỉ ra một số đặc trưng văn hóa ứng xử của người Nghệ Tĩnh khi hiện thực hoá cặp thoại này. Từ đó, định hướng việc sử dụng hành động thông báo - hồi đáp trong giao tiếp một cách có cơ sở lý thuyết và thực tiễn.