Phong cách ngôn ngữ thơ Hàn Mặc Tử - Luận án Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Đức

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ THANH ĐỨC PHONG CÁCH NGÔN NGỮ THƠ HÀN MẶC TỬ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGHỆ AN - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ THANH ĐỨC PHONG CÁCH NGÔN NGỮ THƠ HÀN MẶC TỬ Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 922 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: 1. PHAN MẬU CẢNH 2. ĐẶNG LƯU NGHỆ AN - 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là của riêng tôi. Các công trình nghiên cứu khác liên quan được trích dẫn trong Luận án đều có chú thích rõ ràng.

Mọi nhận định, kiến giải, kết luận là của bản thân, không sao chép từ bất kì một tài liệu nào. Nếu có sai sót, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Nghệ An, tháng 3 năm 2021 Tác giả Nguyễn Thị Thanh Đức ii LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Phan Mậu Cảnh và TS.

Đặng Lưu - những người đã trực tiếp hướng dẫn tôi thực hiện đề tài nghiên cứu để hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban lãnh đạo Viện Sư phạm Xã hội, các giảng viên bộ môn Ngôn ngữ của Viện Sư phạm Xã hội, Phòng Sau đại học, Trường Đại học Vinh - các đơn vị đã giúp tôi hoàn thành các khâu thuộc nhiệm vụ của một Nghiên cứu sinh. Trong quá trình học tập, nghiên cứu, triển khai đề tài, tôi đã được lãnh đạo của Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Nghệ An - nơi tôi công tác - tạo mọi điều kiện thuận lợi. Cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc.

Qua đây, tôi xin thành tâm cảm tạ gia đình, bạn bè và đồ ng nghiệp đã luôn động viên, khích lệ, tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Nghệ An, tháng 3 năm 2021 Tác giả iii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC BẢNG.v DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ.vii MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu phong cách ngôn ngữ tác giả.

Tình hình nghiên cứu phong cách ngôn ngữ thơ Hàn Mặc Tử. Cơ sở lí thuyết của đề tài. Một số vấn đề lí thuyết về phong cách ngôn ngữ. Một số vấn đề liên quan đến phong cách ngôn ngữ cá nhân.

Hàn Mặc Tử - cuộc đời và sự nghiệp thơ. Quan niệm riêng về nhà thơ và sáng tạo thơ - yếu tố chi phối phong cách ngôn ngữ thơ Hàn Mặc Tử. Tiểu kết chương 1. PHONG CÁCH NGÔN NGỮ THƠ HÀN MẶC TỬ THỂ HIỆN Ở CÁCH SỬ DỤNG TỪ NGỮ.

Định hướng nghiên cứu và phạm vi khảo sát từ ngữ trong thơ Hàn Mặc Tử để nhận diện phong cách ngôn ngữ của nhà thơ. Phong cách ngôn ngữ Hàn Mặc Tử biểu hiện qua một số trường từ vựng tiêu biểu. Một số trường từ vựng in đậm dấu ấn phong cách ngôn ngữ Hàn Mặc Tử. Dấu ấn phong cách Hàn Mặc Tử qua lựa chọn và kết hợp từ ngữ trong thơ.

Tiểu kết chương 2. PHONG CÁCH NGÔN NGỮ THƠ HÀN MẶC TỬ THỂ HIỆN Ở CÁCH SỬ DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ. Khái niệm tu từ và vai trò của tu từ trong việc thể hiện phong cách ngôn ngữ tác giả. Khái niệm tu từ và vai trò của tu từ trong sáng tạo thơ.

Tu từ với việc biểu hiện phong cách ngôn ngữ cá nhân trong thơ. Một số biện pháp tu từ thể hiện dấu ấn phong cách cá nhân trong thơ Hàn Mặc Tử. Biện pháp so sánh. Biện pháp nhân hoá.

Biện pháp điệp ngữ. Tiểu kết chương 3. 131 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 134 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

135 NGUỒN NGỮ LIỆU. 150 v DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2.1: Thống kê các trường từ vựng trong thơ Hàn Mặc Tử .2: Trường từ vựng tôn giáo trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .3: Tiểu trường từ vựng tôn giáo trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính phân theo loại tôn giáo .4: Các tiểu trường trong trường từ vựng về đạo Thiên Chúa trong thơ Hàn Mặc Tử.5: Các tiểu trường trong trường từ vựng về đạo Phật trong thơ Hàn Mặc Tử.6: Trường từ vựng tình yêu đôi lứa trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.7: Tiểu trường từ vựng tình yêu đôi lứa trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.8: Từ chỉ thân xác con người trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu, Nguyễn Bính .9: Tần suất sử dụng các từ chỉ đối tượng nghệ thuật trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .10: Thống kê các từ được lựa chọn để kết hợp với nắng, tơ trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.11: Từ ngữ thuộc phương ngữ miền Trung trong thơ Hàn Mặc Tử .12: Từ chỉ mức độ cao trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .13: Một số từ có cách kết hợp lạ trong thơ Hàn Mặc Tử .1: Biện pháp so sánh trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .2: Cấu trúc so sánh trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.3: Cấu trúc loại so sánh tu từ trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.4: Các đối tượng bị/ được so sánh trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.5: Các đối tượng so sánh trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.6: Biện pháp nhân hoá trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.7: Các kiểu loại nhân hoá trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.8: Các đối tượng nhân hoá trong thơ Hàn Mặc Tử .9: Một số hình ảnh nhân hoá trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.10: Biện pháp điệp trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.11: Các kiểu loại điệp trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính. 128 vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2.1: Tần suất xuất hiện lượt từ vựng tôn giáo ở mỗi bài trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .2: Tỉ lệ từ vựng tôn giáo trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính phân theo loại tôn giáo.3: Tỉ lệ bài thơ sử dụng trường từ vựng tình yêu đôi lứa trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .4: Tiểu trường từ vựng chỉ tình yêu đôi lứa trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .1: Tỉ lệ bài sử dụng biện pháp so sánh trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.2: Cấu trúc so sánh trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .3: Các đối tượng bị/ được so sánh trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .4: Các đối tượng so sánh trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .5: Biện pháp nhân hoá trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính .6: Các kiểu loại nhân hoá trong thơ Hàn Mặc Tử. Các đối tượng nhân hoá trong thơ Hàn Mặc Tử .8: Các kiểu loại điệp trong thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Xuân Diệu và Nguyễn Bính.

Lí do chọn đề tài 1. Nghiên cứu thơ từ góc nhìn ngôn ngữ là một hướng tiếp cận phổ biến bấy lâu nay, đã thu được nhiều thành tựu đáng ghi nhận. Trong thơ, ngôn ngữ không chỉ thể hiện nội dung thông tin thuần túy, mà bản thân nó còn có “tính tự trị”, “tự thuyết minh về chính nó”. Nói cách khác, thông điệp nghệ thuật nằm chính trong hình thức tổ chức ngôn ngữ có tính đặc thù.

Một hình thức tổ chức ngôn ngữ bao giờ cũng gắn với một nội dung tương ứng toát lên từ chính hình thức đó. Do vậy, nếu trong sáng tác, sự độc đáo của hình thức ngôn ngữ thể hiện qua mỗi tác phẩm là đích phấn đấu của nhà thơ, thì trong tiếp nhận và đánh giá, việc khám phá ra tính độc đáo của cách tổ chức ngôn ngữ cũng là yếu tố quyết định để hiểu nội dung của thơ. Chỉ có như vậy, các luận điểm được rút ra mới thực sự có giá trị khoa học. “Ngôn ngữ thơ” là một khái niệm có nội hàm rất rộng.

Thực tế, không có một thứ ngôn ngữ thơ chung chung, mà chỉ tồn tại ngôn ngữ thơ thuộc từng hệ hình, kiểu sáng tác, của mỗi tác giả nhất định mà thôi. Ngôn ngữ thơ cổ điển không giống ngôn ngữ thơ hiện đại. Ngay trong thơ hiện đại, ngôn ngữ thơ lãng mạn cũng khác ngôn ngữ thơ tượng trưng, siêu thực. Vì thế, khó có một chuẩn mực chung để đánh giá ngôn ngữ của các loại hình thơ.

Mỗi tác giả thường có vốn sống, quan điểm thẩm mĩ, sở thích, sở trường, đời sống nội tâm, nhãn quan ngôn ngữ riêng, chúng góp phần tạo nên những nét cá biệt của từng chủ thể sáng tạo. Mức cao nhất của sự kết tinh những nét cá biệt chính là phong cách. Một tác giả không tạo nên được phong cách của riêng mình thì chưa phải là tác giả lớn. Tạo nên phong cách, nghĩa là, người viết đã đóng góp được một giá trị nào đó cho nền văn học chung.

Sự góp mặt của nhiều phong cách độc đáo sẽ làm nên tính phong phú, đa dạng của một nền văn học. Tìm hiểu phong cách thơ của một tác giả từ góc độ ngôn ngữ học, do vậy, là một hướng đi thật sự cần thiết nhằm đóng góp vào việc nghiên cứu phong cách ngôn ngữ nghệ thuật, góp phần vào việc thực hành phân tích văn bản trong nhà trường hiện nay. Hàn Mặc Tử là một gương mặt xuất sắc của nền thơ Việt Nam thế kỷ XX. Mặc dù chỉ sống một cuộc đời ngắn ngủi, lại thêm bệnh tật hiểm nghèo, nhưng vượt lên tất cả, ông đã nỗ lực sáng tạo và để lại cho thi ca Việt Nam một di sản thật sự có giá trị.

Trong giai đoạn 1932 - 1945, hiếm có nhà thơ nào, chỉ trong một thời gian ngắn, đã làm một hành trình sáng tạo thơ từ cổ điển, qua lãng mạn, đến tượng trưng, 2 siêu thực như Hàn Mặc Tử. Xét về kiểu sáng tác, thơ ông rất đa dạng.