Luận án TS Văn học: Tự truyện Việt Nam đương đại - Nghiên cứu từ Xã hội học Văn học

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong Luận án là hoàn toàn trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Các trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng. Tác giả luận án Hoàng Thị Tâm LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án luận này, ngoài nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được nhiều sự giúp đỡ quý báu từ phía Thầy Cô, đồng nghiệp và người thân.

Trước hết, tôi xin bày tỏ sự tri ân sâu sắc tới Thầy hướng dẫn khoa học: PGS. Thầy đã tận tình góp ý, định hướng nghiên cứu và gợi mở những ý tưởng khoa học cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin được cảm ơn các Thầy cô giáo Khoa Văn học, Học viện Khoa học Xã hội, đã hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt khóa học. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới hai cơ quan là Trường Đại học Hồng Đức và Học viện Quản lý giáo dục đã tạo điều kiện về thời gian để tôi có thể hoàn thành nhiệm vụ giảng dạy và học tập.

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ sự cảm ơn đặc biệt tới gia đình, bạn bè, những người đã luôn ở bên tôi trong suốt thời gian qua, đã động viên, khích lệ, tạo động lực, niềm tin và sự kiên nhẫn để tôi có thể hoàn thành luận án của mình. Hà Nội, ngày 5 tháng 12 năm 2016 Tác giả Hoàng Thị Tâm MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu tự truyện Việt Nam đương đại. Tổng quan tài liệu liên quan đến đề tài.

Những nghiên cứu tự truyện từ các khía cạnh xã hội học. 20 Chương 2: Cơ sở lý thuyết và thực tiễn của việc nghiên cứu tự truyện Việt Nam đương đại. Quan niệm về tự truyện. Hướng nghiên cứu xã hội học về tự truyện.

Những chặng đường của tự truyện Việt Nam. 54 Chương 3: Những điều kiện tự truyện và sự bộc lộ chủ thể trong tự truyện. Những điều kiện tự truyện. Sự bộc lộ chủ thể trong tự truyện.

Các hình thức biểu đạt chủ thể trong tự truyện. Giới hạn xã hội và lựa chọn của chủ thể. 112 Chương 4: Hoạt động tiếp nhận tự truyện. Tiếp nhận tự truyện nhìn từ hoạt động xuất bản.

Tiếp nhận tự truyện nhìn từ người đọc. Tiếp nhận tự truyện nhìn từ các mô hình diễn giải. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 180 DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ Bảng 1: Số lượng tự truyện và hồi ký xuất bản từ 1986 đến 1996 chia theo nguồn gốc .120 Bảng 2: Số lượng tự truyện và hồi ký được xuất bản từ 1997 - 2014 chia theo nguồn gốc 122 Bảng 3: Lý do đọc tự truyện.

130 Bảng 4: Mục đích đọc tự truyện. 130 Bảng 5: Mức độ đọc tự truyện Việt Nam. 131 Bảng 6: Mức độ đọc tự truyện nước ngoài. 131 Bảng 7: Anh/chị thích đọc tự truyện của nhóm tác giả nào.

132 Biểu đồ 1: Số lượng tự truyện và hồi ký được xuất bản từ 1986 đến 1996. 119 Biểu đồ 2: Số lượng tự truyện và hồi ký được xuất bản từ 1997 đến 2014. 121 Biểu đồ 3: Số lượng tự truyện được tái bản từ 1986 đến 2014. 123 Biều đồ 4: Tác phẩm và số lần xuất bản.

124 DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT HKVN: Hồi ký Việt Nam TTVN: Tự truyện Việt Nam KHNN: Hồi ký nước ngoài TTNN: Tự truyện nước ngoài PV sâu số 1: Phỏng vấn nhà văn Phan Việt PV sâu số 2: Phỏng vấn nhà văn Ma Văn Kháng PV sâu số 3: Phỏng vấn nhà văn Bùi Ngọc Tấn PV sâu số 4: Phỏng vấn nhà văn Tô Hoài MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Quan sát chặng đường lịch sử của tự truyện Việt Nam, có thể thấy một số dấu hiệu khá đặc biệt đòi hỏi phải được giải thích. Cụ thể là: Tự truyện mặc dù xuất hiện từ đầu thế kỷ 20 với Giấc mộng lớn của Tản Đà năm 1929 và tương đối sôi nổi vào giai đoạn 1930 - 1945 nhưng sau đó lại hầu như vắng bóng trên diễn đàn văn học cho đến tận những năm cuối thế kỷ 20 mới xuất hiện trở lại và đến những thập niên đầu của thế kỷ 21, thì nở rộ như một phong trào.Tuy nhiên, so với đầu thế kỷ, tự truyện giai đoạn này có nhiều nét khác: Các dấu hiệu thể loại không bộc lộ tập trung mà khi đậm đặc, khi mờ nhạt trong từng tác phẩm.

Nếu quan sát diễn tiến của tự truyện có thể thấy, kể từ 2006, sau sự xuất hiện của Yêu và Sống của nữ nghệ sĩ Lê Vân, nó bắt đầu chuyển hướng. Tính chất tiểu thuyết giảm đi, tính chất phi hư cấu tăng lên. Đặc biệt, cái Tôi được bộc lộ ở nhiều chiều kích hơn như cái tôi nghề nghiệp, cái tôi khác biệt, cái tôi vượt khó…, song cũng vì thế mà các dấu hiệu đặc trưng của tự truyện theo quan niệm của P. Lejeune - nhà nghiên cứu tự truyện Pháp - lại trở thành khung hình quá chật hẹp và luôn xuất hiện các biến thể như tự truyện - tiểu thuyết, tự truyện - hồi ký, tự truyện - du ký… Chúng tạo nên dáng vẻ không thuần nhất của thể loại.

Nếu đặt những dấu hiệu này trong bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam từ đầu thế kỷ đến nay sẽ thấy đó chính là những hình ảnh phản chiếu khá rõ sự chuyển biến của tinh thần xã hội. Về đặc điểm này của tự truyện Việt Nam, nhà nghiên cứu Đoàn Cầm Thi (2008) cho rằng “truyền thống văn hóa vốn đề cao dân tộc, cộng đồng”, “Đạo Khổng và chủ nghĩa tập thể là những ý thức hệ cản trở sự bộc lộ cá nhân” [174, 247] đã cản trở sự phát triển thể loại. Tiếc rằng những nhận định ấy lại chưa được triển khai một cách hệ thống hoặc chỉ quan sát từ những vận động nội tại của tự sự văn học mà chưa có sự phân tích mối quan hệ này một cách cặn kẽ. Hơn nữa, bản thân tự truyện, cũng giống như các thể loại văn học nói chung, để có thể lý giải được những đặc điểm nội tại của chúng không thể chỉ quan sát từ một thành tố riêng lẻ bởi văn học, như quan điểm của J.Sartre (1948) trong tác phẩm Văn học là gì: “Chính sự kết hợp giữa hành động của nhà văn và của độc giả sẽ làm xuất hiện một 1 tác phẩm tinh thần là một vật vừa cụ thể, vừa chỉ tồn tại trong tưởng tượng”.

Điều đó có nghĩa văn học phải được coi là một quá trình xã hội, được tạo thành bởi hai chủ thể tác giả và người đọc. Giá trị văn học sẽ thành tạo nên từ những tương tác giữa hai chủ thể của quá trình này. Như vậy, việc lý giải những đặc điểm của tự truyện cần được đặt vào hệ thống và quá trình của nó. Hay nói cách khác, là phải quan sát cặn kẽ mối quan hệ giữa xã hội và thể loại.

Theo mô tả của Sidonie Smith và Julia Watson (2002) trong Reading Autobiography: Aguide for Interpresting Narratives, lịch sử nghiên cứu tự truyện từ hướng tiếp cận xã hội đã từng được đặt ra. Trong đó, yếu tố giới được các nhà nghiên cứu lấy làm điểm xuất phát cho những giải thích về đặc trưng tự sự của tự truyện, họ cho rằng: tự truyện, đặc biệt tự truyện của giới nữ là một hành động tái lập sự cân bằng đối với xã hội thông qua sự bộc lộ thế giới nhận thức của phụ nữ. Từ đây, họ tập trung phân tích những dấu hiệu làm nên sự khác biệt về kỹ thuật tự sự trong tự truyện của phụ nữ và tự truyện của nam giới. Những cảm nhận về thế giới từ góc nhìn của người nữ như: sự miêu tả bản thân, những cấu trúc bất bình đẳng hiện diện trong nội dung văn bản có ý nghĩa như là một phương thức tồn tại của giới nữ trong một xã hội trọng nam quyền.

Việc khuôn các quan hệ xã hội vào mối quan hệ giới này đã phần nào cho thấy cái nhìn chú trọng những tác động từ phía xã hội lên nhận thức và hành vi của các chủ thể tự truyện song lại hạn chế sự quan sát trong chỉ một khâu của quá trình văn học là khâu tạo lập mà bỏ qua khâu tiếp nhận - một quá trình xã hội quan trọng góp phần không nhỏ trong việc thành tạo các giá trị văn học của một thể loại. Trong các nghiên cứu xã hội học văn học, mối quan hệ xã hội - văn học đã từng được quan sát từ nhiều góc độ khác nhau tùy theo sự thay đổi trọng tâm của nghiên cứu văn học. Nếu phương pháp của R. Esacrpit nhấn mạnh quá trình phản hồi và tiếp nhận thì phương pháp của P.

Bourdieu lại chú trọng vai trò chủ động, tích cực của chủ thể văn học. Đặc biệt là mối quan tâm tới những yếu tố xã hội tạo thành những cơ hội để chủ thể thực hiện những hoạt động chủ động của mình. Mỗi phương pháp gắn liền với một phương diện được quan tâm vì thế mà hoặc là chỉ nhìn thấy người đọc, hoặc lại chỉ có thể lý giải hành động của chủ thể mà hạn chế sự quan sát thể loại với tư cách là kết quả của một quá trình. Bởi vậy, theo chúng 2 tôi, để có thể quan sát tự truyện trong trạng thái sinh tồn của nó, không gì khác, phải vận dụng tổng hợp các quan điểm lý thuyết trên.

Đặc biệt là quan niệm coi tự truyện là hoạt động tương tác giữa một bên là hành động tạo lập của tác giả và một bên là hành động tiếp nhận của người đọc mới có thể thống nhất toàn bộ quá trình xã hội của thể loại và lý giải một cách đầy đủ đặc điểm hiện trạng của thể loại. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Trên cơ sở tiếp cận từ góc độ xã hội học, đề tài nhằm mục đích lý giải các đặc điểm hiện tại của tự truyện Việt Nam đương đại, từ đó bao quát toàn bộ diện mạo của nó. Bên cạnh đó, nghiên cứu xã hội về tự truyện là hướng nghiên cứu còn mới mẻ và chưa có tiền lệ vì vậy, thông qua đề tài này, chúng tôi đề xuất một khung lý thuyết nghiên cứu xã hội học về tự truyện nói riêng và văn học nói chung nhằm bổ khuyết cho các nghiên cứu từ các phương diện nội dung phản ánh hay tự sự học.