Luận án Tiến sĩ: Chất điện ảnh trong tiểu thuyết Vladimir Nabokov - Nguyễn Thị Bích

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- NGUYỄN THỊ BÍCH CHẤT ĐIỆN ẢNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA VLADIMIR NABOKOV LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2022 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- NGUYỄN THỊ BÍCH CHẤT ĐIỆN ẢNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA VLADIMIR NABOKOV CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI MÃ SỐ: 62 22 02 45 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHẠM GIA LÂM TS. NGUYỄN THỊ THU THỦY HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các tài liệu được trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc và xuất xứ rõ ràng.

Các kết quả nghiên cứu của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Bích LỜI CẢM ƠN Tôi xin được cảm ơn hai thầy cô hướng dẫn của mình là PGS. Phạm Gia Lâm và TS. Nguyễn Thị Thu Thủy.

Thầy và cô đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập cũng như quá trình thực hiện luận án này. Những tài liệu, kiến thức mà các thầy cô đã dịch và cung cấp cho tôi là những nền tảng quan trọng nhất để tôi thực hiện luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô thuộc khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã tận tình giảng dạy cho tôi trong thời gian học nghiên cứu sinh tại Khoa. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới TS.

Hoàng Cẩm Giang vì đã giúp tôi rất nhiều trong việc tìm kiếm thêm những tài liệu tiếng Anh mà nếu không có chúng, luận án này sẽ khó có thể thực hiện với kết quả như mong muốn được. Xin cảm ơn Ban chủ nhiệm và các thầy cô, anh chị em đồng nghiệp ở Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã luôn động viên, giúp đỡ, san sẻ công việc với tôi để tôi có thể hoàn thành luận án này. Do kiến thức và khả năng của bản thân tôi còn hạn chế nên luận án còn nhiều thiết sót. Kính mong các thầy, cô góp ý để luận án của tôi được hoàn thiện hơn.

Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Bích Tôi không tƣ duy bằng bất cứ ngôn ngữ nào. Tôi tƣ duy bằng hình ảnh. (I don’t think in any language. I think in images.) (Vladimir Nabokov (1990), Strong Opinions, Vintage Books, New York, pp.14) MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ V.NABOKOV VÀ CHẤT ĐIỆN ẢNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA ÔNG. Các hướng nghiên cứu về V.

Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận tiểu sử. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận thi pháp học. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận liên văn bản. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận kí hiệu học.

Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận liên ngành. Nhóm công trình nghiên cứu theo hướng tiếp cận nữ quyền luận. Nhóm công trình khác. Tình hình nghiên cứu về chất điện ảnh trong tiểu thuyết và chất điện ảnh trong tiểu thuyết của V.

Tình hình nghiên cứu chất điện ảnh trong tiểu thuyết. Tình hình nghiên cứu chất điện ảnh trong tiểu thuyết của V. 50 Tiểu kết chƣơng 1:. CHẤT ĐIỆN ẢNH TRONG TIỂU THUYẾT V.NABOKOV: NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.

Xu hướng vận động của văn học nghệ thuật nửa đầu thế kỉ XX. Nabokov trong dòng chảy của tiểu thuyết thế kỉ XX. Sự phát triển của điện ảnh đầu thế kỉ XX và mối liên hệ giữa đời sống của Nabokov với điện ảnh. Sự phát triển của điện ảnh đầu thế kỉ XX.

Mối liên hệ giữa đời sống của Nabokov với điện ảnh. Mối liên hệ cốt truyện của Phòng thủ Luzhin, Tiếng cười trong bóng tối, Lolita với điện ảnh. 82 Tiểu kết chƣơng 2:. 90 Chƣơng 3: CỐT TRUYỆN KIỂU KỊCH BẢN PHIM VÀ KẾT CẤU KIỂU MONTAGE TRONG TIỂU THUYẾT CỦA V.

Cốt truyện kiểu kịch bản phim trong tiểu thuyết V. Cốt truyện kiểu kịch bản phim Noir. Cốt truyện kiểu kịch bản phim tâm lý tình cảm kinh dị bi kịch Nga đầu thế kỉ XX. Cốt truyện kiểu kịch bản phim Hollywood.

Cốt truyện theo hình thức kịch bản phim. Kết cấu kiểu montage trong tiểu thuyết V. Kết cấu montage giữa các chương, đoạn. Kết cấu montage giữa các câu văn.

Kết cấu montage trong mỗi câu văn. 127 Tiểu kết chƣơng 3:. 132 Chƣơng 4: NGƢỜI KỂ CHUYỆN – ĐIỂM NHÌN KIỂU CAMERA VÀ KHÔNG GIAN KIỂU MISE-EN-SCENE TRONG TIỂU THUYẾT CỦA V. Người kể chuyện và điểm nhìn kiểu camera trong tiểu thuyết V.

Người kể chuyện phân thân như camera đối diện với nhân vật. Điểm nhìn camera với phối cảnh thường xuyên thay đổi. Không gian kiểu mise-en-scene trong tiểu thuyết V. 160 2 Tiểu kết chƣơng 4:.

171 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 175 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Thế kỉ XIX-XX chứng kiến sự ra đời và phát triển nhanh chóng của loại hình điện ảnh. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu thường chỉ chú ý đến sự tác động của các loại hình nghệ thuật cũ như văn học, sân khấu, hội họa, nhiếp ảnh… đến điện ảnh mà chưa quan tâm nhiều đến sự tác động ngược lại.

Vì vậy, thông qua nghiên cứu dấu ấn của điện ảnh trong văn học, luận án muốn góp thêm ý kiến về mối quan hệ rất phức tạp giữa điện ảnh và văn học. Từ thế kỉ XX đến nay, sự làm mờ ranh giới loại hình/thể loại đã và đang là một hiện tượng phổ biển trong nghệ thuật thế giới. Các loại hình/thể loại, vốn thường mang dấu vết của loại hình/thể loại khác (“…media inevitably bear one another‟s traces”)[Geiger. J, 2013, 1], lại càng trở nên gần gũi với nhau.

Điều này đã góp phần tạo nên tính chất hậu hiện đại cho nghệ thuật thời gian này. Đồng thời, sau sự xuất hiện của hiện tượng này, nhiều thể loại lai ghép đã ra đời, làm cho nghệ thuật thế kỉ XX phát triển phong phú, đa dạng hơn. Do đó, việc nghiên cứu chất điện ảnh trong văn chương, tức là sự hiện diện của loại hình này trong loại hình khác, là một việc làm phù hợp và cần thiết; tạo tiền đề cho những nghiên cứu về các thể loại lai ghép. Đồng thời, việc làm này cũng giúp hiểu rõ hơn về khuynh hướng phát triển của nghệ thuật thế kỉ XX nói chung và sự phát triển của tiểu thuyết thế kỉ XX nói riêng.

Thực hiện luận án này, chúng tôi cũng muốn xem xét lại quan niệm về chất/tính điện ảnh – khái niệm thường được nhắc đến trong nghiên cứu chuyển thể thời gian gần đây. Trong nghiên cứu chuyển thể văn học - điện ảnh, các nhà nghiên cứu thường cho rằng tính điện ảnh của một tác phẩm văn học, đặc biệt là tiểu thuyết, thường hấp dẫn các nhà làm phim và khiến họ tìm cách chuyển thể tác phẩm đó. Tuy nhiên, gần đây, có ý kiến cho rằng hầu như các tác phẩm văn học đều có thể chuyển thể [Đào Lê Na, 2017, 149]. Vì vậy, thông qua luận án này, chúng tôi muốn tìm câu trả lời cho các vấn đề: tính điện ảnh có hoàn toàn gắn với vấn đề chuyển thể 4 và là một yếu tố hấp dẫn các nhà làm phim? Liệu có phải chỉ những tác phẩm có tính điện ảnh mới có thể chuyển thể? Tính điện ảnh trong tác phẩm văn chương có giúp tác phẩm dễ dàng được chuyển thể hay không? Trong luận án này, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu các tiểu thuyết của V.Nabokov, bởi ông là một nhà văn hàng đầu của văn học Nga hải ngoại, một hiện tượng của văn chương thế giới thế kỉ XX.

Ông thành công trong việc sáng tác song ngữ, bằng tiếng Nga – tiếng mẹ đẻ, và bằng cả tiếng Anh. Thậm chí, những sáng tác bằng tiếng Anh của ông còn được xếp vào hàng những tác phẩm kinh điển của văn học Anh ngữ ở nhiều thể loại. Kể từ khi ra đời cho đến nay, các tác phẩm của ông luôn thu hút sự chú ý đặc biệt của giới nghiên cứu bởi tính phức tạp của chúng. Thực hiện luận án này, chúng tôi đọc các tiểu thuyết của Nabokov từ các kĩ thuật điện ảnh, cách tư duy và quan niệm thẩm mỹ của điện ảnh.

Qua đó, chúng tôi hy vọng có thể góp thêm một cách đọc mới cho các tiểu thuyết vốn rất phức tạp này: giúp người đọc giải mã được sự phá vỡ đại tự sự, thủ pháp trò chơi, kiểu người kể chuyện không đáng tin… Từ đó, luận án giúp người đọc hiểu hơn về tài năng, vị trí của Nabokov trong văn học nghệ thuật thế kỉ XX. Xuất phát điểm ban đầu của các nghiên cứu về chất điện ảnh thường gắn với vấn đề chuyển thể. Vì vậy, luận án chọn nghiên cứu về Nabokov bởi ông cũng là tác giả có nhiều tác phẩm được làm thành phim. Hơn 10 phim đã được làm từ các tác phẩm của ông, đưa nhà văn vào nhóm các tác giả được chuyển thể nhiều của thế kỉ XX [Mazierska E.

Luận án chọn nghiên cứu 3 tiểu thuyết của V. Nabokov là Phòng thủ Luzhin (1930), Tiếng cười trong bóng tối (1932) và Lolita (1955). Lí do thứ nhất, đây là ba tiểu thuyết đặc sắc của Nabokov, đại diện cho những giai đoạn sáng tác, các ngôn ngữ sáng tác khác nhau của ông. Phòng thủ Luzhin và Tiếng cười trong bóng tối là các tiểu thuyết sáng tác bằng tiếng Nga, được Nabokov viết khi sống ở châu Âu.

Hai tác phẩm này thể hiện rõ đặc điểm của tiểu thuyết Nabokov thời kì đầu. Tiếng cười trong bóng tối được Nabokov viết bằng tiếng Nga, nhưng 5 sau đó được chính ông dịch sang tiếng Anh. Chính vì vậy, đây sẽ là một trường hợp thú vị để nghiên cứu sự vận động trong tư duy, quan niệm sáng tác của Nabokov, trong đó có sự vận động do chịu sự tác động của điện ảnh. Phòng thủ Luzhin là một tiểu thuyết tương đối phức tạp được kể từ góc nhìn của một người tự kỷ có tài năng và đam mê môn cờ vua.

Tiếng cười trong bóng tối là một tiểu thuyết có đề tài độc đáo. Đây cũng là một tiểu thuyết được chính Nabokov tiết lộ rằng ông viết nó như viết một kịch bản phim [Appel A.