Luận án: Hiện Tượng Giao Thoa Thể Loại Trong Sáng Tác A. Chekhov (Kịch và Truyện Ngắn)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ QUỲNH TRANG HIỆN TƢỢNG GIAO THOA THỂ LOẠI TRONG SÁNG TÁC CỦA A.CHEKHOV (Qua khảo sát kịch và truyện ngắn) Chuyên ngành: VĂN HỌC NƢỚC NGOÀI Mã số: 62.45 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Ngƣời hƣớng dẫn: PGS. ĐÀO TUẤN ẢNH PGS. NGUYỄN VĂN HẠNH Hà Nội, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất.

Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, tháng 06 năm 2016 Tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Trang MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Sơ lược những thành tựu của lí thuyết loại hình và thể loại văn học. Tình hình nghiên cứu vấn đề giao thoa thể loại trong sáng tác Chekhov. Đánh giá tổng quan. 34 CHƢƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ CÁCH TÂN VÀ GIAO THOA THỂ LOẠI TRONG SÁNG TÁC A.

“Kỉ nguyên Bạc” – thời đại mới của văn học nghệ thuật. Vị trí của A.Chekhov trong văn học “kỉ nguyên Bạc”. Truyền thống và tiếp biến trong văn học Nga thế kỉ XIX.50 CHƢƠNG 3: GIAO THOA THỂ LOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN CHEKHOV. Tính kịch trong truyện ngắn Chekhov.

Yếu tố trữ tình trong truyện ngắn A.86 CHƢƠNG 4: GIAO THOA THỂ LOẠI TRONG KỊCH CHEKHOV. Tính tự sự trong kịch Chekhov. Tính trữ tình trong kịch Chekhov.149 NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA NGHIÊN CỨU SINH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.152 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài 1.

Anton Pavlovich Chekhov (1860 – 1904) chỉ sống và hoạt động nghệ thuật trong 44 năm nhưng ông đã để lại cho nhân loại một gia tài văn học đồ sộ với rất nhiều kiệt tác. Hơn 600 truyện ngắn, nhiều truyện vừa và 11 vở kịch đã khơi mở cho biết bao công trình khoa học, bài viết nghiên cứu khám phá thế giới nghệ thuật đặc biệt được xây dựng bởi một tài năng độc đáo của nền văn học Nga cổ điển. Hơn một thế kỷ đã qua sau ngày mất của nhà văn, văn phẩm của ông vẫn đang được tiếp nhận nồng nhiệt ở khắp nơi trên thế giới bởi những đánh giá về con người và văn chương A.Chekhov dường như chưa hoàn kết, sự khám phá về chúng vẫn là vô tận. Không chỉ đóng vai trò là người khép lại một cách xuất sắc chủ nghĩa hiện thực Nga cuối thế kỷ XIX, A.Chekhov được thừa nhận là một nhà cách tân vĩ đại trong lĩnh vực truyện ngắn và kịch.

Đằng sau lối diễn tả từ tốn, điềm tĩnh, khách quan những “chuyện đời vặt vãnh”, khai thác những xung đột kịch bình dị, nguyên chất của cuộc sống, ông đã bao quát nhiều vấn đề mang tính xã hội rộng lớn, sâu sắc. Kịch và truyện ngắn của A.Chekhov đều nhận được những đánh giá trân trọng nhất, ông đã trở thành “cả một trường đại học thực thụ” cho những người viết văn (lời của nhà văn Baranov). Luận án chúng tôi dự định sẽ thực hiện xuất phát từ niềm đam mê và mong muốn góp thêm một cách thức tiếp cận trước tác nghệ thuật của nhà văn vĩ đại này. Qua rất nhiều công trình nghiên cứu, bài viết của các học giả thế giới và Việt Nam, chân dung A.Chekhov - bậc thầy truyện ngắn thế giới - đã được định hình, sắc nét hơn rất nhiều so với A.Chekhov - nhà viết kịch.

Thậm chí, nhiều độc giả Việt Nam không biết đến chân dung thứ hai của ông, hoặc chưa thẩm thấu được giá trị của những cách tân thiên tài ở một thể loại vốn đã rất kén người xem. Thống nhất trong cùng một phong cách nghệ thuật, kịch và truyện ngắn A.Chekhov thường được bàn luận, đánh giá trong tương quan so sánh. Giới nghiên cứu ở nước ngoài và Việt Nam đã bước đầu chỉ ra sự giao thoa ảnh hưởng lẫn nhau giữa hai thể loại văn học ở nhiều bình diện như: đề tài - chủ đề; nhân vật trung tâm; cốt truyện khung, nhãn quan hiện thực, nghệ thuật phân tích tâm lí. càng làm nổi bật ưu thế và đóng góp của mỗi thể loại trong văn nghiệp của Chekhov.

Kịch, truyện của Chekhov (và cả đời tư, quá trình sáng tạo của ông) còn được chuyển thể, “phóng tác” hay “nhại lại” dựa trên sự vay mượn cốt truyện của Chekhov (như những sáng tác thuộc dòng hậu hiện đại đã và đang làm: những vở kịch “được viết lại” vẫn dùng nhan đề cũ 1 như Hải âu, Cậu Vania, Vườn anh đào) trong những tác phẩm điện ảnh đặc sắc, những vở kịch độc đáo (ví như: Antigone, Những cuốn sổ tay, Tiểu phẩm chưa kết thúc dành cho đàn piano cơ khí…). Hơn thế, trong xu hướng giao hòa của văn học - sân khấu - điện ảnh - vũ đạo, các tác phẩm của A.Chekhov còn được biểu hiện trong những hình thức hoàn toàn mới như: Phòng 6 và Tu sĩ vận đồ đen được đạo diễn người Nhật Dzio Kanamori dàn dựng thành vũ đạo; trong tiết mục của nhà hát vũ kịch “Cổng thiên đường” từ Đài Loan, dòng ngôn ngữ múa mềm mại thuật lại những hồi những đoạn trong vở kịch lừng danh Vườn anh đào của văn hào Nga. Đó chính là những gợi ý để chúng tôi thực hiện đề tài khoa học này. Trong tiến trình phát triển của nền văn học Nga, sáng tác của A.Chekhov đóng vai trò “gạch nối”, “bản lề”, phản ánh sâu sắc những biến động mạnh mẽ về tư tưởng và nghệ thuật trong buổi giao thời giữa hai thế kỷ.

Bối cảnh xã hội lúc Chekhov bước vào làng văn chính là sự trì trệ ngưng đọng, mệt mỏi của toàn bộ đời sống xã hội, thời kì suy mạt, buổi hoàng hôn của chế độ phong kiến. Các nhà văn hiện thực không còn niềm tin để thuyết giáo, không còn hăng hái để tìm tòi giải pháp cách mạng, cạn kiệt về đề tài, nghèo nàn về tư tưởng. Nói như Saltykov- Shchedrin: “Biết viết gì đây? Ca ngợi những chiến công gì? Những chiến công chẳng thấy bóng dáng đâu, thế vào đó là một cuộc sống bằng phẳng tẻ ngắt” [123,75]. Nhưng Chekhov đã chọn chính cái ảm đạm, cái ngưng trệ, cái khó biểu đạt nhất để kể, tái hiện.

Kịch và truyện ngắn của ông (ở giai đoạn chín muồi) cùng song hành phản ánh yêu cầu cấp thiết thay đổi tư duy hình tượng và ý thức thẩm mĩ trong buổi giao thời văn học. Kỉ nguyên Bạc trong văn học Nga chắc chắn sẽ kém phần rực rỡ và ấn tượng nếu khuyết thiếu sáng tác của nhà văn. Những chuyển dịch đã được thực hiện một cách âm thầm (nhưng triệt để) từ trào lưu, trường phái đến phương thức phản ánh, loại hình văn học. Dự cảm nhạy bén của một người dẫn đầu đã giúp Chekhov tạo nên sự chuyển dịch đó ngay trong các tác phẩm nghệ thuật của mình (biểu hiện ở sự thay đổi trong các giai đoạn sáng tạo), dịch chuyển trong tính chất của từng thể loại (truyện ngắn trào phúng - truyện ngắn trữ tình, hài kịch - bi kịch), dịch chuyển theo dòng chảy của các loại hình văn học (tự sự - kịch - trữ tình).

Những tìm tòi thử nghiệm để hoàn tất quá trình chuyển dịch đồng thời ghi nhận sự xâm nhập, ảnh hưởng, thẩm thấu lẫn nhau giữa truyện và kịch đã tạo nên phong cách nghệ thuật độc đáo của văn hào Chekhov. Sự phân loại văn học là bước đầu tiên nhận thức các quy luật thể loại. Các nhà nghiên cứu thống nhất chia loại ra các thể và xem thể như là một tiểu loại. Yếu tố ổn định truyền thống cho ta những tiêu chí để phân biệt cái cốt lõi bất biến của 2 từng loại thể: tác phẩm trữ tình khác tác phẩm tự sự, tiểu thuyết khác truyện ngắn.

Đó là cơ sở đầu tiên của vấn đề tương tác. Đề tài “Hiện tượng giao thoa thể loại trong sáng tác của A. Hiện tượng giao thoa thể loại là chứng tích của sự giao thoa giữa các trường phái, trào lưu, phong cách; là biểu hiện của sự đa dạng trong thống nhất, của tính đa diện trong dung hợp của văn học khởi thuỷ. Sự lựa chọn này, do vậy, còn có ý nghĩa trong việc nối kết các vấn đề thuần túy lý thuyết với thực tiễn sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, gắn kết các vấn đề lí luận với tiến trình phát triển thể loại văn học.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Xác định vị trí bản lề: kết thúc trào lưu văn học cũ và khơi dòng, góp phần đặt nền móng cho nền văn học Nga hiện đại của văn hào A. Đồng thời, nhấn mạnh khả năng thiên tài cùng những cơ sở thực tiễn sáng tạo giúp A.Chekhov có được sự gắn kết các thể loại văn học để tạo nên những cách tân đột phá. Phân tích, hệ thống những tín hiệu - yếu tố kịch và trữ tình đặc sắc và nổi trội để làm nên sự giao thoa, xuyên thấm của chúng sang truyện ngắn (đặc biệt chú trọng đến sự ảnh hưởng của từng loại hình tương ứng với các giai đoạn sáng tạo).

Đó là sự biểu hiện của những tiếp thu truyền thống và đối thoại về thể loại mới của văn hào. Chỉ rõ và phân tích những yếu tố tự sự và trữ tình cùng những tìm tòi mới mẻ tương đồng của kịch và truyện trong giai đoạn chín muồi thể hiện tư tưởng dung hợp ở tầm mức cao trong sáng tác của Chekhov. Theo đó, khuynh hướng mạch ngầm và tính chất liên văn bản giữa các thể loại văn học đã được thiết lập tạo nên những cách tân độc đáo của văn nghiệp A. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Luận án tập trung phân tích những yếu tố, tính chất của các thể loại văn học đã được vận dụng, xuyên thấm lẫn nhau có tính hệ thống trong các sáng tác của A. Hiện tượng giao thoa thể loại được chỉ rõ và phân tích vẫn dựa trên những đặc điểm loại hình văn học và chú trọng vào việc phân tích, tổng hợp, trừu xuất từ dẫn chứng các văn bản để đi đến những kết luận về phong cách tác giả. Do khuôn khổ của luận án, những bàn thảo về lí thuyết thể loại sẽ được lồng ghép trong quá trình phân tích cứ liệu. Chúng tôi sẽ tập trung làm rõ vấn đề nghiên cứu ở ba góc độ chính yếu, đó là: cơ sở của sự giao thoa thể loại qua việc khảo sát vị trí của A.Chekhov trong giao thời thế kỉ XIX - XX; “cuộc cách mạng thể loại” của 3 A.Chekhov và hiện tượng giao thoa được biểu hiện cụ thể ở hai thể loại là truyện ngắn và kịch của ông.