Luận Án TS: Truyện Truyền Kỳ Việt Nam Thời Trung Đại - Tổ Chức Cốt Truyện & Nhân Vật

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ---------- ĐỖ THỊ MỸ PHƢƠNG TRUYÖN TRUYÒN Kú VIÖT NAM THêI TRUNG §¹I (NH×N Tõ PH¦¥NG DIÖN Tæ CHøC CèT TRUYÖN Vµ X¢Y DùNG NH¢N VËT) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ---------- ĐỖ THỊ MỸ PHƢƠNG TRUYÖN TRUYÒN Kú VIÖT NAM THêI TRUNG §¹I (NH×N Tõ PH¦¥NG DIÖN Tæ CHøC CèT TRUYÖN Vµ X¢Y DùNG NH¢N VËT) Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. VŨ THANH HÀ NỘI - 2016 LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc nhất đến PGS. Vũ Thanh - người đã tận tình hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thiện luận án của mình. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong Bộ môn Văn học Việt Nam I; các thầy cô trong Khoa Ngữ văn và Phòng Sau đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã quan tâm, giúp đỡ, tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận án.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích, là điểm tựa vững chắc cho tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án. Hà Nội, ngày. năm 2016 Tác giả Đỗ Thị Mỹ Phƣơng LỜI CAM ĐOAN Tác giả luận án xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng mình. Những kết quả, số liệu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trên bất cứ tài liệu nào.

Tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, ngày. năm 2016 Tác giả luận án Đỗ Thị Mỹ Phƣơng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. 6 NỘI DUNG CHÍNH. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Tiếp cận, đánh giá giá trị của những tác phẩm truyền kỳ độc lập. Tìm hiểu tác phẩm truyền kỳ từ góc độ so sánh. Nghiên cứu, đánh giá truyện truyền kỳ ở góc độ thể loại. Vấn đề tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật trong truyện truyền kỳ.

Cơ sở lý thuyết của đề tài. Cơ sở lý thuyết chung. Quan niệm về truyện truyền kỳ .27 Tiểu kết Chƣơng 1. TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM - NGUỒN GỐC VÀ DIỆN MẠO.

Cơ sở hình thành và phát triển của truyện truyền kỳ Việt Nam thời trung đại. Cơ sở lịch sử, xã hội. Diện mạo truyện truyền kỳ Việt Nam thời trung đại. Giai đoạn hình thành.

Giai đoạn phát triển đỉnh cao. Giai đoạn canh tân, biến đổi .52 Tiểu kết Chƣơng 2. TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM - NHÌN TỪ PHƢƠNG DIỆN TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN. Tổ chức cốt truyện - Nhìn từ kết cấu cốt truyện.

Cốt truyện tuyến tính. Cốt truyện lồng ghép. Cốt truyện lắp ghép. Cốt truyện hồi cố.

Tổ chức cốt truyện - Nhìn từ điểm nhìn trần thuật. Trần thuật từ ngôi thứ nhất. Người kể chuyện ngôi thứ nhất - Nhân vật. Người kể chuyện ngôi thứ nhất - Nhân chứng.

Trần thuật từ ngôi thứ ba. Người kể chuyện giấu mặt hoàn toàn. Người kể chuyện khảo chứng, đánh giá. Tổ chức cốt truyện - Nhìn từ hình thức lời văn nghệ thuật.

Từ đặc trƣng hỗn dung các hình thức lời văn nghệ thuật. … đến xu hƣớng dùng ngôn ngữ văn xuôi đơn nhất .98 Tiểu kết Chƣơng 3 .101 Chƣơng 4 TRUYỆN TRUYỀN KỲ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM - NHÌN TỪ PHƢƠNG DIỆN XÂY DỰNG NHÂN VẬT. Các kiểu loại nhân vật. Nhân vật kỳ ảo.

Nhân vật kỳ ảo liên hệ với nhân gian. Nhân vật kỳ ảo ít liên hệ với nhân gian. Nhân vật bình phàm. Nhân vật tiếp xúc, gắn kết với thế giới kỳ ảo.

Nhân vật không tiếp xúc với thế giới kỳ ảo. Nhân vật môi giới hai thế giới thực, ảo. Phương thức xây dựng nhân vật trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam. Kết hợp thực - ảo trong cấu trúc hình tƣợng nhân vật.

Thực hóa, phàm trần hóa chân dung nhân vật kỳ ảo. Ảo hóa, phi thường hóa chân dung nhân vật bình phàm. Tiếp cận nhân vật từ nhiều quan điểm, góc độ. Chân dung nhân vật từ định hướng tiếp cận của người kể chuyện.

Chân dung nhân vật từ quan sát của bản thân nhân vật. Chân dung nhân vật từ đánh giá của tác giả - người đọc. Tạo tình huống bộc lộ tính cách và số phận nhân vật. Tình huống làm thay đổi cuộc đời, số phận nhân vật.

Tình huống tiết lộ bản chất nhân vật. Tình huống khẳng định năng lực, bản lĩnh nhân vật .142 Tiểu kết Chƣơng 4 .146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 172 BẢNG CHỮ VIẾT TẮT STT TÊN ĐẦY ĐỦ CHỮ VIẾT TẮT 1 Công dư tiệp ký CDTK 2 Lan Trì kiến văn lục LTKVL 3 Lĩnh Nam chích quái lục LNCQL 4 Tang thương ngẫu lục TTNL 5 Thánh Tông di thảo TTDT 6 Truyền kỳ mạn lục TKML 7 Truyền kỳ tân phả TKTP 8 Hà Nội H. 9 Nhà xuất bản Nxb 10 Tập T 11 Trang tr.

DANH SÁCH PHỤ LỤC STT TÊN PHỤ LỤC TRANG 1 Phụ lục 1: Danh mục văn bản khảo sát truyện truyền kỳ 173 2 Phụ lục 2: Danh mục truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 184 3 Phụ lục 3: Khảo sát kết cấu cốt truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 191 4 Phụ lục 4: Khảo sát điểm nhìn trần thuật và ngƣời kể chuyện trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 198 5 Phụ lục 5: Khảo sát hình thức lời văn trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 205 6 Phụ lục 6: Khảo sát hệ thống nhân vật trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 223 7 Phụ lục 7: Khảo sát không gian nghệ thuật trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 259 8 Phụ lục 8: Thống kê miêu tả ngoại hình trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 264 9 Phụ lục 9: Thống kê miêu tả tâm lý nhân vật trong truyện truyền kỳ trung đại Việt Nam 265 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Lịch sử văn học trung đại Việt Nam gắn liền với quá trình vận động và phát triển của các thể loại. Chúng đa dạng, phức tạp và mang những quy luật riêng.

Nghiên cứu văn học thời kỳ này, việc phác họa lại diện mạo, từ quá trình hình thành, những bƣớc đƣờng phát triển cho đến đặc trƣng của từng thể loại là điều cần thiết và cũng là hƣớng đi đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Đề tài luận án của chúng tôi: Truyện truyền kỳ Việt Nam thời trung đại (nhìn từ phương diện tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật) là sự lựa chọn con đƣờng tiếp cận văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại. Truyện truyền kỳ có vị trí quan trọng trong nền văn hóa, văn học Việt Nam. Đây là một thể loại lớn và phức tạp.

Trƣớc hết, truyện truyền kỳ có số lƣợng tác phẩm phong phú, trải suốt các thế kỷ, bởi vậy, tìm hiểu văn học trung đại ở bất cứ chặng đƣờng nào, ngƣời nghiên cứu cũng không thể bỏ qua. Truyện truyền kỳ cũng đánh dấu sự có mặt của những tác giả tiêu biểu, những tác phẩm đỉnh cao, kết tinh thành tựu của cả giai đoạn văn học. Có thể nói, sự hiện diện của thể loại này là một dấu mốc trong tiến trình văn học dân tộc và quá trình vận động của nó đã phản ánh rõ nét sự trƣởng thành của văn xuôi tự sự trung đại trên hành trình từ tiếp thu, kế thừa đến đổi mới, tạo dựng truyền thống riêng. Sự phức tạp của truyện truyền kỳ xuất phát từ nhiều lý do: bản thân khái niệm truyện truyền kỳ và việc xác lập những tiêu chí nhận diện thể loại cho đến hiện nay vẫn là một vấn đề còn nhiều bỏ ngỏ, việc xác định danh mục tác phẩm truyền kỳ vẫn chƣa có sự thống nhất.

Thực tế trên khiến cho việc tìm hiểu đặc trƣng và diện mạo của truyện truyền kỳ trở nên cần thiết. Đó là nhiệm vụ khó khăn nhƣng không thể không đặt ra đối với ngƣời nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam. Truyện truyền kỳ có nguồn gốc ngoại lai nhƣng trên hành trình phát triển gần mƣời thế kỷ, thể loại này đã chứng tỏ sự gắn kết sâu sắc với hiện thực lịch sử dân tộc và số phận con ngƣời Việt. Từ những ngày đầu hiện diện cho tới các chặng đƣờng sau này, diện mạo của thể loại không ngừng thay đổi, từ tính chất, phạm vi hiện thực đƣợc phản ánh cho đến phƣơng thức tổ chức tác phẩm, cách thức sử dụng cái kỳ ảo để truyền dẫn những thông điệp nhân sinh.

Nó gắn liền với những bƣớc chuyển của tƣ duy nghệ thuật, những khác biệt trong bức tranh hiện thực cũng nhƣ 2 nhu cầu của con ngƣời ở các thời đại khác nhau. Với tƣ cách thể loại kết tinh thành tựu của văn xuôi tự sự trung đại Việt Nam, truyện truyền kỳ đã đƣợc chú ý từ sớm và thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Hƣớng khẳng định vai trò và giá trị của từng tập sáng tác độc lập chiếm ƣu thế, trong khi đó, cái nhìn toàn diện về thể loại với những chặng đƣờng vận động cùng sự tiếp nối, đổi mới qua từng giai đoạn vẫn chƣa thực sự đƣợc xem xét đầy đủ. Thực hiện đề tài, chúng tôi mong muốn có thể bổ sung vào phần khuyết thiếu ấy, phác họa đƣợc bức tranh truyện truyền kỳ trên những bƣớc đƣờng phát triển, từ đó, đánh giá đƣợc nỗ lực, đóng góp của các nhà văn trung đại trong quá trình hoàn thiện và canh tân thể loại.

Là một loại hình tự sự, với truyện truyền kỳ, xây dựng nhân vật và tổ chức cốt truyện là hai phƣơng diện thiết cốt nhất. Chúng không chỉ tạo nên diện mạo thể loại về mặt ngữ nghĩa mà còn gắn liền với các phƣơng tiện cơ bản của trần thuật.