Luận án tiến sĩ thơ đi sứ của sứ thần trung quốc đến việt nam từ thế kỷ x xviii

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN ------------ LÝ NA (LI NA) THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN TRUNG QUỐC ĐẾN VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ X - XVIII LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN ------------ LÝ NA (LI NA) THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN TRUNG QUỐC ĐẾN VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ X - XVIII CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ: 62 22 34 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN KIM SƠN HÀ NỘI - 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận đƣợc sự hƣớng dẫn và giúp đỡ hết sức tận tình của ngƣời hƣớng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, các thầy giáo, cô giáo của trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, nhất là các thầy cô giáo của Khoa Văn học và Phòng đào tạo Sau đại học; các thầy cô và bạn đồng nghiệp Khoa Tiếng Việt của Học viện Ngoại ngữ - Đại học Dân tộc Quảng Tây Trung Quốc. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc đến quý thầy cô cà các bạn đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi rất mong muốn đƣợc tiếp thu những ý kiến nhận xét, chỉ dẫn của các thầy giáo, cô giáo, của hội đồng chuyên môn và các bạn đồng nghiệp để khắc phục những thiết sót, hạn chế để luận án đƣợc hoàn thiện hơn.

Hà Nội, tháng 07 năm 2016 Ngƣời viết Lý Na (Li Na) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là của riêng tôi. Các công trình nghiên cứu khác có liên quan và đƣợc trích dẫn trong Luận án có chú thích rõ ràng ở phần tài liệu tham khảo. Mọi nhận định, kiến giải, kết luận là của bản thân, không sao chép từ bất kì một tài liệu nào. Nếu có gì sai sót, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm.

Hà Nội, tháng 07 năm 2016 Ngƣời viết Lý Na (Li Na) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TT Chữ viết tắt Viết đầy đủ 1 TĐS Thơ đi sứ 2 TXH Thơ xƣớng họa 3 ĐVSKTT Đại Việt sử ký toàn thƣ 4 LTHCLC Lịch triều hiến chƣơng loại chí 5 TKTT Tứ khố toàn thƣ 6 KVTL Kiến văn tiểu lục 7 BSTL Bắc sứ thông lục 8 ANCL An Nam chí lƣợc 9 VNCHN Viện Nghiên cứu Hán Nôm 10 VSTGCM Việt sử thông giám cƣơng mục 11 ĐNTL Đại Nam thực lục 12 GCC Giao Châu cảo 交州稿 13 SGC Sứ Giao cảo 使交稿 14 VLC Vạn lý chí 萬里志 15 GHTC Giao Hành Trích cảo 交行摘稿 16 SGT Sứ Giao tập 使交集 17 SGN Sứ Giao ngâm 使交吟 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC BẢNG Ở PHỤ LỤC Bảng 2.2 Danh sách và sứ mệnh của các sứ đoàn Trung Quốc sang Việt Nam Bảng 3.1 Tình hình mất còn của Sứ Giao tập các triều Bảng 3.4 Thống kê số bài TĐS Việt Nam của sứ thần Trung Quốc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Mở đầu. Lý do chọn đề tài. Đối tƣợng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu và tƣ liệu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp khoa học của Luận án. Bố cục của Luận án. Quy ƣớc trình bày Luận án.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ Ở MỘT SỐ NƢỚC THUỘC VÙNG VĂN HÓA HÁN. NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN VIỆT NAM TỚI TRUNG QUỐC. Sƣu tập danh sách sứ thần hoặc văn bản.

Dịch thuật, giới thiệu công bố. Nghiên cứu từ các góc độ. NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN TRUNG QUỐC TỚI VIỆT NAM. Nghiên cứu của học giả Việt Nam.

Nghiên cứu của học giả Trung Quốc. Đánh giá chung về kết quả nghiên cứu đã triển khai trƣớc đây. ĐỀ XUẤT HƢỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN .29 Tiểu kết chƣơng 1. Sứ thần Trung Quốc đến Việt Nam, lƣợc sử thông sứ và giao lƣu văn hóa.

LƢỢC SỬ SỰ HÌNH THÀNH MỐI QUAN HỆ THÔNG SỨ. Nhìn lại quan hệ Trung - Việt trƣớc thế kỷ X. Sự hình thành mối quan hệ thông sứ. GIỚI THIỆU SƠ LƢỢC VỀ SỨ ĐOÀN.

Thống kê số sứ đoàn Trung Quốc đã sang Việt Nam. Thƣởng phạt đối với sứ thần. NHIỆM VỤ CỦA SỨ ĐOÀN TRUNG QUỐC. ĐÁNH GIÁ VỀ TÁC ĐỘNG, HIỆU QUẢ CỦA CÔNG VIỆC THÔNG SỨ .47 Tiểu kết chƣơng 2.

Tình hình lƣu trữ, diện mạo văn bản, nội dung của thơ đi sứ. TÌNH HÌNH, DIỆN MẠO VĂN BẢN THƠ ĐI SỨ. Tình hình, diện mạo các văn bản. Tình hình lƣu trữ của Sứ Giao tập các triều .53 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Diện mạo các văn bản TĐS. Thống kê tác giả, tác phẩm đi sứ đƣợc lƣu trữ. NỘI DUNG CỦA THƠ ĐI SỨ. Chủ đề về chính trị, ngoại giao.

Chủ đề về sứ trình cũng như hoạt động trên sứ trình. Chủ đề về cảnh vật mới lạ và cuộc sống người dân. Chủ đề về nhớ quê nhớ nhà. Cảm hứng chủ đạo.

Ý thức dân tộc. Ý thức trách nhiệm của sứ thần .95 Tiểu kết chƣơng 3. Thể loại và đặc điểm của thơ đi sứ. THỂ LOẠI CỦA THƠ ĐI SỨ.

Chia theo cấu trúc hình thức. Chia theo tiêu chí nội dung. BÚT PHÁP NGHỆ THUẬT CỦA THƠ ĐI SỨ. Tức cảnh sinh tình.

Thác vật ngôn chí. Tức cổ nghiệm kim. Tức sự thư hoài. ĐẶC ĐIỂM THƠ ĐI SỨ.

Mang đậm tính ký sự. Tự sự kết hợp với trữ tình. Mang tính lƣu động di chuyển. Không qua nhiều trau chuốt.

Chịu sự ảnh hƣởng của các bậc tiền bối.142 Tiểu kết chƣơng 4 .148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .162 Phụ lục I: CÁC BẢNG BIỂU VỀ SỨ ĐOÀN VÀ TĐS .162 Phụ lục II: TUYỂN DỊCH MỘT SỐ BÀI TĐS VÀ TXH .171 Phụ lục III: DANH MỤC NHAN ĐỀ CÁC BÀI TĐS CỦA SỨ THẦN TRUNG QUỐC.213 Phụ lục IV: CÁC BẢN SỨ TRÌNH ĐỒ .248 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mở đầu 1. Lý do chọn đề tài Việt Nam xƣa đƣợc gọi là Giao Chỉ. Năm 679, nhà Đƣờng đặt An Nam Đô hộ phủ nên còn có tên gọi là An Nam. Trong sách cổ Hán văn, Việt Nam thƣờng đƣợc gọi tắt là Giao, Trung Quốc đƣợc gọi tắt là Hoa.

Thế kỷ X, Việt Nam trở thành một nhà nƣớc phong kiến độc lập, sau đó hai nƣớc giữ mối quan hệ thông sứ đặc biệt. Vua chúa hai nƣớc cử sứ thần đại diện cho vƣơng triều mình giao vãng công cán với nhau. Từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XVIII, phía Trung Quốc đã cử hơn trăm sứ đoàn sang Việt Nam, còn Việt Nam đã cử khoảng hai trăm sứ đoàn sang Trung Quốc. Vai trò của sứ thần hết sức quan trọng trong công việc ngoại giao thời đó, họ phải đấu trí đấu lực, mà thành công của nó nhiều khi đƣa đến những thành quả thật bất ngờ, không kém gì tƣớng lĩnh võ quan.

Chẳng hạn, bài 玉堂諸公贈送天使詩 序 Ngọc Đường chư công tặng tống thiên sứ thi tự của 王希賢 (Vƣơng Hy Hiền) có câu: ―長纓致越非難事，寸石強秦君不勞 (Áo mũ xênh xang đi sứ khiến cho vua nƣớc Nam Việt đến chầu chẳng phải là việc khó, dùng mẩu đá mà ép buộc đƣợc nhà Tần mạnh, khiến nhà vua không phải khó nhọc)‖ [40, 402]; hay nhƣ giai thoại về Từ Minh Thiện sang sứ Việt Nam: ―芳谷嘗奉使交阯國，其王子陳日炫 聞公善詩，舉 卮酒 立索吟。公口 占云 云。日炫遂納 款奉 貢，公聲名大振 (Phƣơng Cốc từng sang sứ nƣớc Giao Chỉ, vua Trần là Nhật Huyễn nghe nói ông giỏi làm thơ, bèn nâng cốc rƣợu đứng lên đòi ông ngâm luôn một bài. Ông ứng khẩu đọc ngay ra một bài. Vua Trần sau đó bèn cử sứ đoàn sang nạp cống, tiếng tăm của ông nhân thế mà vang dội)‖ [106, 96]. Làm thơ giỏi mà thúc đẩy vua Trần sang nạp cống có lẽ là hơi quá, nhƣng thông tin này cho biết hoạt động của sứ thần có thể thúc đẩy sự việc đi đến những kết quả tốt đẹp.

3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việc chọn sứ thần đều phải trải qua một sự lựa chọn cân nhắc thật kỹ càng trong triều đình. Nhìn lại dòng chảy lịch sử, chúng tôi đƣợc biết những ngƣời đƣợc cử đi sứ hầu nhƣ đều là những quan chức tài giỏi lỗi lạc, có tinh thần yêu nƣớc, bác cổ thông kim, ứng đối nhanh trí, thông minh tháo vát, nhất là giỏi về làm thơ văn. Đa số sứ thần là những ngƣời đỗ đạt khoa cử, những nhà văn hóa xuất sắc, có tên tuổi trong triều đình. Trong quá trình đi sứ, sứ thần phải vƣợt qua nhiều gian khổ, phải lƣu tâm quan sát và hỏi han khắp nơi.

Vì đƣợc trải nghiệm những điều bất bình thƣờng, còn một trọng trách nữa là khi về phải tâu với vua, nên họ đã ghi lại những sự kiện lịch sử quan trọng mà mình đã đích thân chứng kiến, cũng nhƣ những điều tai nghe mắt thấy mới lạ ở dọc đƣờng, sáng tác ra nhiều tác phẩm văn học. Những tác phẩm này đƣợc chúng tôi gọi là tác phẩm đi sứ. Tác phẩm đi sứ của sứ thần Trung Quốc đến Việt Nam thƣờng đƣợc gọi tắt là Sứ Giao tập, ngƣợc lại, tác phẩm của sứ thần Việt Nam sang Trung Quốc thƣờng đƣợc gọi tắt là Sứ Hoa tập. Các văn tập đi sứ mang tên Sứ Giao văn tập, Sứ Hoa văn tập, An Nam ký sự, Hoa trình văn tập hay Hoàng hoa thi tập1, v.

tuyệt đại đa số sáng tác bằng chữ Hán cổ, ngoài ra có một số ít sứ thần Việt Nam sáng tác bằng chữ Nôm. Trong những tác phẩm đi sứ, thơ ca chiếm một tỷ trọng khá lớn, là một thể loại hết sức đƣợc sứ thần ƣa chuộng. Những bài thơ đi sứ (dƣới đây xin viết tắt là TĐS) là thơ của các sứ thần làm trong khi đi sứ, nói chuyện bang giao, ghi lại nhật ký hành trình, các cuộc giao tiếp và nghi lễ ngoại giao, miêu tả và phản ánh đất nƣớc và con ngƣời nơi mình đi qua, v.