Luận án tiến sĩ nhân vật người trí thức trong tiểu thuyết việt nam sau năm 1975

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ QUẤT NHÂN VẬT NGƢỜI TRÍ THỨC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU NĂM 1975 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ QUẤT NHÂN VẬT NGƢỜI TRÍ THỨC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU NĂM 1975 Chuyên ngành: Lý luận văn học MÃ SỐ: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LÝ HOÀI THU Hà Nội - 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Quất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong tổ bộ môn Lý luận văn học, các thầy cô trong Khoa Văn học, Phòng Sau đại học, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, Ban Giám đốc Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thƣờng xuyên Huyện Hoài Đức đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Lý Hoài Thu - ngƣời đã tận tình chỉ dạy cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn ủng hộ tôi trong suốt quá trình làm luận án. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Quất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu của luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án. Cấu trúc của luận án.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Một số khái niệm liên quan đến đề tài của luận án. Khái niệm loại hình nhân vật. Khái niệm trí thức.

Vài nét về nhân vật người trí thức trong văn học. Tình hình nghiên cứu nhân vật ngƣời trí thức trong văn học Việt Nam 21 1. Giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến 1945. Giai đoạn từ 1945 đến 1975.

Giai đoạn từ 1975 đến hết thế kỷ XX. Từ đầu thế kỷ XXI đến nay. DIỆN MẠO CHUNG CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975 VÀ SỰ TIẾP NỐI ĐỀ TÀI NGƢỜI TRÍ THỨC. Diện mạo chung của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975.

Vài nét về bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hóa và tình hình văn học. Đặc điểm của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975. Sự tiếp nối đề tài ngƣời trí thức trong tiểu thuyết Việt Nam. Khái quát về nhân vật người trí thức trong văn học Việt Nam trước năm 1975.

Sự kế thừa và phát triển đề tài người trí thức của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975. NHÂN VẬT NGƢỜI TRÍ THỨC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975 NHÌN TỪ ĐẶC ĐIỂM LOẠI HÌNH. Nhân vật ngƣời trí thức - những con ngƣời mang nhiều phẩm chất cao quý 52 3. Những con người tài năng, giàu khát vọng.

Những con người có nhân cách cao đẹp. Những con ngƣời có ý thức phản tƣ và tƣ tƣởng đổi mới. Phản tư về lịch sử và văn hóa. Phản tư về chiến tranh.

Phản tư về các cơ chế chính sách .76 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phản tư về chính giới trí thức. Những con ngƣời mang nỗi đau thân phận. Bi kịch lạc thời, vỡ mộng.

Bi kịch đổ vỡ tình yêu, hôn nhân. Bi kịch tha hóa nhân cách. NHÂN VẬT NGƢỜI TRÍ THỨC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975 NHÌN TỪ PHƢƠNG THỨC BIỂU HIỆN. Nghệ thuật xây dựng chân dung nhân vật.

Miêu tả ngoại hình và hành động. Biểu hiện nội tâm. Thể hiện nhân vật trong không - thời gian nghệ thuật. Không gian vật thể và thời gian hiện tại.

Không gian hồi ức và thời gian quá khứ. Kiểu không gian phi thời gian. Thể hiện nhân vật qua ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật. Ngôn ngữ nghệ thuật.

Giọng điệu nghệ thuật .148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .168 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Ngƣời trí thức vốn xuất hiện sớm trong đời sống xã hội. Ngay từ khi có nền văn minh, tri thức đƣợc đề cao thì cũng là lúc ngƣời trí thức xuất hiện.

Cho dù đƣợc gọi bằng các danh từ khác nhau nhƣ: nhà nho, kẻ sĩ, sĩ phu, học giả, trí thức…, nhƣng bao giờ ngƣời trí thức cũng tiêu biểu cho trí tuệ, lƣơng tri, cho đỉnh cao tri thức, bao giờ cũng là đại diện tiêu biểu cho thời đại của họ. Từ chỗ giữ vị trí quan trọng trong đời sống, ngƣời trí thức bƣớc vào văn chƣơng và trở thành nhân vật trong các tác phẩm. Từ khi văn học viết ra đời đến nay, nhân vật ngƣời trí thức luôn là nguồn cảm hứng không bao giờ vơi cạn của các nhà văn thuộc nhiều thế hệ. Lịch sử văn học thế giới đã cho thấy, sự xuất hiện của kiểu nhân vật trí thức có vai trò to lớn trong việc làm nên thành tựu văn học Phục Hƣng ở Tây Âu thế kỷ XVI, văn học lãng mạn, văn học hiện thực Pháp thế kỷ XVIII - XIX, văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, văn học thời kỳ cải cách, mở cửa ở Trung Quốc những năm 60 - 70 của thế kỷ XX… Ở Việt Nam, nhân vật ngƣời trí thức xuất hiện khá sớm, để lại dấu ấn sâu sắc trong cả văn học trung đại và hiện đại, nó là nhân vật xuyên suốt trong nền văn học nƣớc nhà.

Các tên tuổi lớn trên thế giới nhƣ W.Pasternak… hay các tên tuổi lớn của Việt Nam nhƣ Nam Cao, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng… đều đƣợc khẳng định từ việc thể hiện hình tƣợng ngƣời trí thức. Để phản ánh những bƣớc tiến quan trọng trong nhận thức thời đại, để thể nghiệm những cách tân quan trọng trên phƣơng diện nghệ thuật, các nhà văn thƣờng chọn hình tƣợng ngƣời trí thức. Khi đó, nhân vật trí thức xuất hiện nhiều hơn, đƣợc thể hiện đậm nét hơn, trở thành đối tƣợng trung tâm để lan tỏa làn sóng đổi mới. Sau 1975, Việt Nam đƣợc độc lập, thống nhất, bƣớc vào thời kỳ xây dựng và phát triển đất nƣớc.

Cùng với sự biến chuyển nhiều mặt của đời sống xã hội, văn học Việt Nam nói chung và tiểu thuyết Việt Nam nói riêng có những bƣớc ngoặt lớn. Từ chỗ lấy việc phản ánh đời sống cách mạng, cổ vũ chiến đấu là nhiệm vụ trọng tâm, văn học dần chuyển hƣớng quan tâm sang các vấn đề của đời sống thƣờng nhật, trong đó tiểu thuyết là thể loại có sự vận động mạnh mẽ nhất. Một 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong những cách tân quan trọng của tiểu thuyết là cơ cấu thành phần nhân vật thay đổi, nhân vật ngƣời trí thức xuất hiện ngày càng nhiều, không chỉ trong tác phẩm của các cây bút từng thành danh ở giai đoạn trƣớc mà còn xuất hiện trong sáng tác của nhiều cây bút trẻ xuất hiện sau này. Ngƣời trí thức không chỉ xuất hiện trong các tác phẩm viết theo lối truyền thống, “nửa truyền thống nửa cách tân” mà còn xuất hiện trong các tác phẩm viết theo lối mới.

Trƣớc 1945, nhân vật trí thức trong tiểu thuyết Việt Nam đã từng để lại ấn tƣợng đậm nét, trong ba mƣơi năm chiến tranh, nhân vật này tuy vẫn xuất hiện nhƣng có phần mờ nhạt hơn, phải đến sau 1975, sự xuất hiện trở lại với một số lƣợng lớn trong một tâm thế mới của kiểu nhân vật trí thức mới thực sự trở thành một hiện tƣợng đặc biệt không thể không lƣu tâm. Trong nghiên cứu phê bình văn học, nhân vật đƣợc coi là một trong những đối tƣợng nghiên cứu quan trọng hàng đầu. Nó không chỉ là nơi thể hiện những chiêm nghiệm cuộc sống, tƣ duy nghệ thuật, gửi gắm ƣớc mơ khát vọng của nhà văn mà còn là hình ảnh phản chiếu văn hóa, tƣ tƣởng và những bƣớc tiến của thời đại từ nhiều góc độ. Muốn hiểu nhà văn, không thể không nghiên cứu nhân vật, muốn hiểu thời đại cũng không thể không nghiên cứu nhân vật, đặc biệt muốn đánh giá thành tựu của một thời kỳ văn học lại càng không thể bỏ qua nhân vật.

Hơn nữa, trong đời sống văn học đƣơng đại, nhân vật ngƣời trí thức đang làm nên một hiện tƣợng đặc biệt, đó là lí do khiến việc nghiên cứu về nhân vật trí thức trong tiểu thuyết sau 1975 trở nên hấp dẫn đối với chúng tôi. Cho đến nay, tiểu thuyết Việt Nam vẫn ở thì hiện tại chƣa hoàn thành và vẫn còn nhiều khoảng trống cần đƣợc khai thác. Tìm hiểu một số công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, chúng tôi nhận thấy, nhân vật ngƣời trí thức đã đƣợc một số tác giả đề cập đến nhƣng chƣa thực sự chuyên sâu, hệ thống và toàn diện. Do vậy, việc nghiên cứu nhân vật ngƣời trí thức trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 vẫn là một yêu cầu đặt ra đối với khoa học.

Từ việc nhận định tầm quan trọng của kiểu nhân vật trí thức trong tiến trình vận động và phát triển của văn học Việt Nam nói chung và tiểu thuyết sau 1975 nói riêng, chúng tôi quyết định chọn Nhân vật người trí thức trong tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 làm đề tài cho luận án tiến sĩ của mình. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong khi tìm hiểu các công trình nghiên cứu đã có, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu chủ yếu quan tâm đến nhân vật từ góc nhìn xã hội học, góc nhìn thi pháp học, còn hƣớng nghiên cứu từ góc độ loại hình chƣa đƣợc quan tâm. Bởi vậy, thực hiện đề tài Nhân vật người trí thức trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, hƣớng tiếp cận chủ yếu của chúng tôi là từ các đặc điểm loại hình.