Luận án tiến sĩ: Thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn - ĐHSPHN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ---------- NGUYỄN THỊ HÒA NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ CỦA ĐOÀN NGUYỄN THỤC VÀ ĐOÀN NGUYỄN TUẤN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đăng HÀ NỘI - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số liệu sử dụng trong luận án là trung thực. Các kết quả rút ra từ luận án chưa từng được công bố. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này.

Tác giả Nguyễn Thị Hòa MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án.5 Chương 1: TỔNG QUAN. Lịch sử vấn đề nghiên cứu thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn.

Lịch sử sưu tầm, giới thiệu văn bản thơ Đoàn Nguyễn Thục. Lịch sử sưu tầm, giới thiệu văn bản thơ Đoàn Nguyễn Tuấn. Lịch sử nghiên cứu thơ Đoàn Nguyễn Thục. Lịch sử nghiên cứu thơ Đoàn Nguyễn Tuấn.

Cơ sở lý thuyết của đề tài. Lý thuyết nghiên cứu văn học sử về tác giả. Lý thuyết loại hình học.20 Tiểu kết chương 1.23 CHƯƠNG 2: TIỀN ĐỀ THƠ ĐI SỨ CỦA ĐOÀN NGUYỄN THỤC VÀ ĐOÀN NGUYỄN TUẤN. Tiền đề lịch sử.

Lịch sử, xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Bang giao Việt - Trung cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Diện mạo văn hóa Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Giao lưu văn hóa giữa Việt Nam với Trung Hoa.

Vai trò của sứ thần đối với sự hình thành thơ đi sứ. Diện mạo văn học Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Thơ đi sứ góp phần tạo nên diện mạo phong phú của văn học cuối thế kỷ XVIII đầu thế XIX. Thân thế, sự nghiệp Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn.41 Tiểu kết chương 2.53 Chương 3: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT THƠ ĐI SỨ ĐOÀN NGUYỄN THỤC VÀ ĐOÀN NGUYỄN TUẤN.

Nội dung thơ đi sứ Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn. Nội dung thơ bang giao xướng họa. Nội dung thơ đề vịnh thiên nhiên cảnh vật. Nội dung thơ vịnh sử.

Hình thức nghệ thuật thơ đi sứ Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn. Hệ thống thể thơ. Điển cố, thi liệu. Tính chất kỷ sự.96 Tiểu kết chương 3.99 Chương 4: VỊ TRÍ CỦA ĐOÀN NGUYỄN THỤC VÀ ĐOÀN NGUYỄN TUẤN TRONG THƠ ĐI SỨ THỜI TRUNG ĐẠI.

Đoàn Nguyễn Thục trong thơ đi sứ thời Lê. Thơ Đoàn Nguyễn Thục – Thơ của sứ thần yêu nước.103 Tình yêu đất nước và niềm tự hào dân tộc. Thơ Đoàn Nguyễn Thục – sự hòa đồng cảm hứng sáng tác với thơ đi sứ thời Lê. Đoàn Nguyễn Tuấn trong thơ đi sứ thời Tây Sơn.

Thơ Đoàn Nguyễn Tuấn và bộ phận thơ sứ trình mang tinh thần thời đại.118 Tinh thần lạc quan và niềm tự hào về đất nước, dân tộc. Thơ Đoàn Nguyễn Tuấn và bộ phận thơ sứ trình mang tình yêu quê hương đất nước. Thơ Đoàn Nguyễn Tuấn - Tâm hồn thi nhân tài hoa.132 Tiểu kết chương 4.143 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lí do chọn đề tài 1.

Thơ đi sứ là bộ phận văn học được sáng tác trên con đường đi sứ để thực hiện công việc bang giao. Bộ phận văn học này liên quan tới đời sống chính trị của dân tộc, gắn bó với hiện thực trong nước và phản ánh những đặc điểm của từng thời đại. Thơ đi sứ vừa có giá trị lịch sử, văn hóa, lại có nội dung phong phú, hình thức đa dạng. Qua thơ đi sứ, người đọc thấy được lịch sử đấu tranh trên mặt trận chính trị và tài năng của các sứ thần trong lĩnh vực ngoại giao.

Thơ đi sứ có vai trò hết sức quan trọng đối với nền thi ca dân tộc. Nó không chỉ là kết quả của mối quan hệ ngoại giao và giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Trung Hoa mà còn là tài sản văn học quý của dân tộc. T ừ thời trung đại tới nay đã có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về thơ đi sứ. Tuy nhiên, vẫn cần có thêm những nghiên cứu quy mô, hệ thống hơn nhằm khẳng định giá trị của bộ phận thơ ca này trong nền văn học dân tộc.

Thế kỷ XVIII ở nước ta xuất hiện khá nhiều dòng tộc không chỉ cống hiến cho văn hóa, văn học những dòng văn mà còn có nhiều đóng góp trong lĩnh vực chính trị, ngoại giao góp phần gìn giữ nền hòa bình và độc lập của dân tộc. Tiêu biểu phải kể đến dòng họ Nguyễn Tiên Điền, họ Nguyễn Huy Trường Lưu, họ Phan Huy ở Hà Tĩnh, họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai. Tuy nhiên, đâu đó vẫn còn những tác giả và những dòng tộc chưa được quan tâm nghiên cứu. Chúng tôi muốn nói đến dòng họ Đoàn Nguyễn ở Thái Bình – một gia đình có tới ba sứ thần – thi nhân đã có nhiều đóng góp cho đất nước đó là: Đoàn Nguyễn Thục (1718-1775) con trai là Đoàn Nguyễn Tuấn (1750 - ?) và con rể là đại thi hào Nguyễn Du (1765 – 1820).

Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn thuộc hai thế hệ, sống trong hai triều đại có thể chế chính trị và sứ mệnh lịch sử khác nhau. Mặc dù có quan hệ phụ tử, cùng huyết thống nhưng tâm tư tình cảm, suy nghĩ và thái độ hành xử của họ có những khác biệt. Điều đó không chỉ thể hiện qua cuộc đời sự nghiệp mà còn thể hiện qua thơ văn, đặc biệt là thơ ca trên sứ trình sang Yên Kinh làm nhiệm vụ bang giao với triều Thanh. Chúng tôi nhận thấy, hai cha con Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn đều được cử đi sứ là một điều thú vị, lôi cuốn sự khám phá tìm hiểu.

Trên hành trình đi sứ, họ đã sáng tác những tác phẩm vừa là văn học chức năng lại vừa là văn học nghệ thuật. Đó chính là tiếng nói của tâm hồn Việt Nam đầy khí phách, bản lĩnh, hào hùng và hào hoa. Nghiên cứu thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn trong dòng thơ sứ trình 2 thời trung đại không chỉ giúp ta hiểu được tư tưởng tình cảm và vẻ đẹp tâm hồn của các sứ thần, thi nhân mà còn hiểu được mối quan hệ bang giao về chính trị, văn hoá, văn học của Việt Nam với Trung Hoa. Việc nghiên cứu thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn sẽ mang lại những đóng góp ban đầu cho nghiên cứu về một dòng họ có truyền thống văn hóa, văn học, có nhiều cống hiến cho đất nước trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX.

Qua nghiên cứu, chúng tôi muốn làm rõ hơn những đóng góp về nội dung tư tưởng và nghệ thuật thơ đi sứ Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn. Kết quả của luận án cũng góp phần giúp cho việc nghiên cứu và giảng dạy tác gia, tác phẩm văn học trung đại ngày một hiệu quả hơn. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu Thực hiện đề tài này chúng tôi mong muốn đem đến một cái nhìn khái quát về những đặc điểm và thành tựu thơ đi sứ của hai cha con thi nhân họ Đoàn. Thông qua việc nghiên cứu tìm hiểu các thi tập, chúng tôi cũng hướng tới khẳng định những đóng góp của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn đối với thơ đi sứ thời trung đại nói riêng và văn học trung đại Việt Nam nói chung.

Để thực hiện mục tiêu trên, chúng tôi xác định những nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau: Thứ nhất: Xác lập hệ thống văn bản trong đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Thứ hai: Phân tích đặc điểm, thành tựu thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn. Chỉ ra những đóng góp của hai cha con thi nhân họ Đoàn trong thơ đi sứ cuối thời Lê tới Tây Sơn. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính mà chúng tôi lựa chọn là thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn được giới thiệu trong các văn bản: Thứ nhất: “Thơ văn Đoàn Nguyễn Tuấn - Hải Ông thi tập” do Nguyễn Tuấn Lương, Đào Phương Bình, Trần Duy Vôn dịch và chú thích, Nxb KHXH, 1982. Công trình này đã tập hợp được 241 bài thơ của Đoàn Nguyễn Tuấn. Văn bản được phân chia thành hai phần: Phần đầu là 139 bài thơ được Đoàn Nguyễn Tuấn sáng tác trong nước; phần hai là 102 bài được sáng tác khi tác giả đi sứ Trung Quốc. 3 Thứ hai: “Hải An sứ vịnh” do Khương Hữu Dụng dịch và chú thích, Nguyễn Đăng Na, Nguyễn Ngọc Nhuận hiệu đính.

Phạm vi nghiên cứu 3. Phạm vi thời gian Thực tế cho thấy, các sáng tác của thi nhân Việt Nam trên hành trình đi sứ chủ yếu là kết quả của những chuyến sứ trình tới Yên Kinh. Vì vậy, phạm vi thời gian và mà chúng tôi tiến hành khảo sát, nghiên cứu trong luận án là từ thời Lê Cảnh Hưng đến hết thời Tây Sơn. Chúng tôi cũng có những tìm hiểu ở mức độ nhất định với những sáng tác trong phạm vi thời gian khác để so sánh, đối chiếu.

Phạm vi nội dung Trong luận án này, chúng tôi nghiên cứu tiền đề thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn; Giới thiệu những nét cơ bản về thân thế, sự nghiệp hai thi nhân họ Đoàn; Nghiên cứu thơ đi sứ từ Đoàn Nguyễn Thục đến Đoàn Nguyễn Tuấn dưới góc nhìn so sánh nhằm chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt của hai thi nhân. Luận án cũng tìm hiểu thơ đi sứ của Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn trong dòng thơ đi sứ cuối thời Lê tới Tây Sơn nhằm khẳng định vị trí của hai thi nhân trong thơ đi sứ thời trung đại. Xuất phát từ đặc trưng thể loại thơ trữ tình nói chung và thơ chữ Hán thời trung đại nói riêng, người viết muốn nghiên cứu những yếu tố nổi bật nhất để khẳng định tài năng của sứ thần Đoàn Nguyễn Thục và Đoàn Nguyễn Tuấn. Phạm vi tư liệu Chúng tôi sử dụng hai tài liệu chính (như đã nêu ở mục đối tượng nghiên cứu).

Để phục vụ cho việc so sánh, chúng tôi sử dụng các tài liệu: - Quế Đường thi tập – Lê Quý Đôn, bản Roneo, Trần Duy Vôn dịch. - Hoa Trình khiển hứng tập – Hồ Sĩ Đống, Ký hiệu A. - Tuyển tập thơ văn Nguyễn Huy Oánh, Lại Văn Hùng (Chủ biên), Nxb Hội Nhà Văn, 2005. - Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, Cao Xuân Huy – Thạch Can (Chủ biên), Nxb KHXH, Hà Nội, 2005.

- Ngô Thì Nhậm toàn tập, tập 3, Lâm Giang – Nguyễn Công Việt (Chủ biên), Nxb KHXH, Hà Nội, 2005.