Luận án tiến sĩ: Tư duy đồng dao trong thơ thiếu nhi Việt Nam

LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Lã Thị Bắc Lý, cô đã tận tình hƣớng dẫn tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy giáo, cô giáo trong Tổ bộ môn Văn học Việt Nam, Khoa Ngữ văn, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, ngày 12 tháng 3 năm 2018 Tác giả luận án Trần Thị Minh LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực.

Tác giả luận án Trần Thị Minh MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục luận án.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Lịch sử vấn đề. Những nghiên cứu liên quan đến tƣ duy đồng dao. Những nghiên cứu về mối quan hệ giữa tƣ duy đồng dao với thơ thiếu nhi.

Cơ sở lí thuyết của đề tài. Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết. Mối quan hệ giữa tƣ duy đồng dao và tƣ duy thơ. 25 Tiểu kết chƣơng 1.

KHÁI LƢỢC VỀ TƢ DUY ĐỒNG DAO VÀ THƠ THIẾU NHI. Tƣ duy đồng dao. Quan niệm về đồng dao. Quan niệm về tƣ duy đồng dao.

Đặc điểm cơ bản của tƣ duy đồng dao. Thơ thiếu nhi. Quan niệm về thơ thiếu nhi. Đặc điểm cơ bản của thơ thiếu nhi.

Cơ sở hình thành tƣ duy đồng dao trong thơ thiếu nhi. Đặc điểm tâm lí tuổi thơ. Qui luật sáng tạo nghệ thuật. 55 Tiểu kết chƣơng 2.

TƢ DUY ĐỒNG DAO NHÌN TỪ SỰ KIẾN TẠO BỨC TRANH THẾ GIỚI TRONG THƠ THIẾU NHI. Thế giới kiến tạo từ quan niệm vạn vật bằng hữu. Thế giới bè bạn thân thiện, gần gũi. Thế giới bè bạn bình đẳng, không định kiến.

Thế giới bè bạn yêu thƣơng, nâng đỡ, làm đẹp cho nhau. Thế giới kiến tạo từ nguyên tắc ngẫu hứng, tự do. Phi logic trong cái nhìn trực quan về thế giới. Liên tƣởng phóng túng, bất ngờ.

Thế giới kiến tạo từ mô hình trò chơi. Trò chơi vận động. Trò chơi trí tuệ. Trò chơi từ ngữ.

100 Tiểu kết chƣơng 3. TƢ DUY ĐỒNG DAO NHÌN TỪ SỰ KIẾN TẠO HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT TRONG THƠ THIẾU NHI. Thể thơ ngắn và trò chơi vần nhịp. Thể hai chữ.

Thể ba chữ. Thể bốn chữ. Tái lặp những dạng thức kết cấu quen thuộc. Kết cấu đối đáp.

Kết cấu vòng tròn. Kết cấu trùng điệp cú pháp. Vay mƣợn mô thức ngôn ngữ đồng dao. Mô thức kể.

Mô thức cải dạng lời đồng dao. 141 Tiểu kết chƣơng 4. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

152 PHỤ LỤC TÁC PHẨM KHẢO SÁT 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Trong lịch sử văn học của mỗi đất nƣớc, văn học thiếu nhi luôn là một thành tố gắn bó, góp phần quan trọng làm nên diện mạo và thành tựu chung. Trái với quan niệm phiến diện cho rằng đây chỉ là dòng văn học “bên lề” hay “cấp thấp” so với văn học “ngƣời lớn”, qua thời gian, văn học thiếu nhi đã khẳng định đƣợc sức sống cũng nhƣ vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách con ngƣời từ thuở ấu thơ, trở thành hành trang tinh thần cho con ngƣời trên suốt đƣờng đời.

Sự tác động của điều kiện lịch sử cụ thể và sinh thái văn hóa khiến văn học thiếu nhi mỗi dân tộc có những nét đặc sắc riêng, làm nên bức tranh phong phú của văn học thiếu nhi thế giới. Văn học thiếu nhi Việt Nam cũng cần đƣợc nhìn nhận nhƣ vậy. Chƣa đạt đến bề dày nhƣ văn học thiếu nhi của một số nƣớc, văn học thiếu nhi Việt Nam phải đến sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 mới thực sự trở thành một bộ phận có tổ chức ở tầm vĩ mô và dần dần đạt đƣợc sự ổn định về định hƣớng, ngày càng phong phú về nội dung, trong đó thơ là mảng sáng tác quan trọng. Trải qua quá trình phát triển, đến nay, đội ngũ sáng tác thơ cho các em ngày càng đƣợc bổ sung, số lƣợng tác phẩm đã khá dồi dào, có những tác phẩm đạt đến độ kết tinh nghệ thuật, chinh phục đông đảo bạn đọc.

Do bản chất hồn nhiên, giàu mộng mơ, tƣởng tƣợng, tâm hồn các em và thơ ca có sự gần gũi tự nhiên. Thơ ca thực sự là món ăn tinh thần, là nguồn dinh dƣỡng cho tâm hồn, tính cách trẻ em về nhiều mặt. Chính bởi thế, ngƣời sáng tạo văn học không thể không bận tâm đến vấn đề làm thế nào để thơ ca dễ đi vào lòng bạn đọc nhỏ tuổi, nhất là khi cuộc sống luôn luôn vận động. Vậy là cũng nhƣ thơ cho ngƣời lớn, thơ thiếu nhi buộc ngƣời viết phải không ngừng tìm hiểu, nắm bắt thị hiếu công chúng, không ngừng tự đổi mới để thơ có thể hấp dẫn hơn.

Trƣớc 1945, văn học thiếu nhi ở nƣớc ta đang trong giai đoạn phôi thai, trẻ em chƣa có điều kiện tiếp xúc với nhiều tác phẩm văn học viết. Vì thế, các em tìm niềm vui tinh thần qua kho tàng văn học dân gian. Văn học dân gian chủ yếu do ngƣời lớn sáng tác và trƣớc hết phục vụ chính mình nhƣng trong đó có một số thể loại đƣợc thiếu nhi vô cùng yêu thích. Ra đời từ thời viễn cổ, văn học dân gian thể 2 hiện nhận thức ngây thơ, hồn nhiên của con ngƣời nên gần gũi với tâm lí, tƣ duy thiếu nhi.

Các em hứng khởi tột độ khi để tâm hồn thỏa sức bay bổng trong thế giới thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, một số câu đố, đồng dao, hát ru. Trong hệ thống folklore đó, đồng dao có vị trí đặc biệt với đời sống tinh thần trẻ em, đó vừa là phƣơng tiện vui chơi giải trí, vừa là phƣơng tiện giáo dục, góp phần hình thành các tập tính ban đầu. Về mặt thẩm mĩ, đồng dao có mối quan hệ chặt chẽ với thơ ca dân gian và thơ ca trong văn học viết, đặt nền móng cho thơ thiếu nhi sau này. Giới nghiên cứu ở nƣớc ta đã bàn đến thơ thiếu nhi trên một số phƣơng diện khác nhau nhƣ cảm hứng, đề tài, ngôn từ, hình ảnh, nhịp điệu… Đặc trƣng thể loại, sự tƣơng tác giữa thơ ca với các thể loại văn học khác là một quy luật phổ biến của văn học hiện đại, quy luật bao chứa trong nó cả nỗ lực vƣợt thoát khuôn thƣớc truyền thống lẫn sự khôn ngoan trở về khai thác các yếu tố có sẵn nơi truyền thống để làm mới nghệ thuật thi ca.

Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy, thơ thiếu nhi Việt Nam mấy thập kỉ qua có sự thâm nhập của nhiều yếu tố, trong đó ảnh hƣởng của đồng dao khá sâu đậm. Không chỉ mang đến cho thơ thiếu nhi cảm hứng sáng tạo vô tận, những mô thức đồng dao dân gian đƣợc tái cấu trúc còn có ý nghĩa xác lập một quan niệm văn chƣơng mới mẻ, coi trọng tinh thần tự do và vẻ đẹp hồn nhiên, vô tƣ, rất thích hợp với trẻ em. Tìm hiểu mối quan hệ giữa thơ thiếu nhi với tƣ duy đồng dao trong những biểu hiện cụ thể sẽ giúp hiểu sâu hơn một quy luật cơ bản của nghệ thuật nói chung, của sáng tác thơ cho thiếu nhi nói riêng. Đó là quy luật giao thoa, phối kết thể loại trên hành trình nỗ lực cách tân của các nhà thơ.

Nhìn từ cơ chế sáng tạo, việc xem xét một cách hệ thống dấu ấn của tƣ duy đồng dao đối với thơ thiếu nhi có thể giúp rút ra những bài học hữu ích cho ngƣời làm văn học sử, ngƣời nghiên cứu tâm lí học và ngƣời làm thơ. Cuộc đời con ngƣời khởi đầu bằng tuổi thơ. Trẻ em là khởi đầu của nhân cách ngƣời lớn trong tƣơng lai. Vì thế, tìm hiểu văn học thiếu nhi nói chung, thơ thiếu nhi nói riêng cũng chính là đi tìm câu trả lời cho câu hỏi mà bất kì ngƣời cầm bút chân chính nào cũng đều trăn trở: trẻ em cần gì ở văn học, ở thơ ca? Tác phẩm văn 3 học thiếu nhi phải có những phẩm chất gì để có thể lôi cuốn các em hơn, nhất là trong thời kì bùng nổ công nghệ thông tin, văn hóa nghe nhìn lấn át văn hóa đọc.

Tâm lí học hiện đại đã chỉ ra, trẻ em không phải “ngƣời lớn thu nhỏ” mà chúng là những thực thể sống động, có thế giới riêng biệt, có khả năng tiếp nhận văn học độc lập, sáng tạo. Theo dõi tiến trình thơ cho thiếu nhi, có thể thấy, bên cạnh những tập thơ, bài thơ có nội dung sâu sắc và giá trị nghệ thuật cao, vẫn còn những bài mang nặng tính giáo huấn khô khan, ít chất thơ, chƣa đủ sức hấp dẫn. Để tránh tình trạng thơ bị già nua, cằn cỗi, bằng sự nhạy bén, nhiều cây bút đã nhận ra thế mạnh của đồng dao, dịch chuyển từ “thơ răn dạy trẻ” sang “thơ chơi cùng trẻ”. Điều này cho thấy sự vận động trong ý thức sáng tạo thơ thiếu nhi: không nên chỉ quá gò bó bởi tính giáo dục khô cứng mà xem nhẹ tính chất vui chơi, giải trí lành mạnh.

Nói nhƣ Lê Ngọc Trà: “Tăng tính giải trí thực sự của nghệ thuật gắn liền với yêu cầu khắc phục lối minh họa sơ lƣợc, coi nghệ thuật chỉ nhƣ hình thức tuyên truyền chính trị, răn dạy đạo đức. Nghệ thuật không đối lập với chính trị và đạo đức, nhƣng nếu nghệ thuật chỉ là sự minh họa khô khan cho những tƣ tƣởng chính trị và những chân lí đạo đức thì nó không thể có sức hấp dẫn, không thể đi vào hoạt động giải trí của con ngƣời, trong khi chính trong hoạt động giải trí này, ý nghĩa nhận thức, giáo dục của nghệ thuật mới có điều kiện phát huy ảnh hƣởng của nó” [156, 369].