Luận án tiến sĩ nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết haruki murakami

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐẶNG PHƢƠNG THẢO NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2018 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐẶNG PHƢƠNG THẢO NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. LÊ HUY BẮC 2. ĐÀO THỊ THU HẰNG HÀ NỘI - 2018 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu thống kê, trích dẫn trong luận án đảm bảo tính thực tiễn, chính xác, trung thực và tin cậy. Các kết quả nêu trong luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Tôi xin trân trọng cảm ơn! Ngƣời cam đoan Đặng Phƣơng Thảo CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG GIÁO VIÊN HƢỚNG DẪN LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục. Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án .6 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Khái lƣợc tình hình nghiên cứu lí thuyết tự sự hiện đại.

Những dòng nghiên cứu chủ lưu trên thế giới. Nghiên cứu văn học theo hướng tự sự ở Việt Nam. Nghệ thuật tự sự và những khái niệm trọng tâm. Tình hình nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Murakami.

Trên thế giới .36 Chƣơng 2: TỰ SỰ ĐA CHỦ THỂ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA HARUKI MURAKAMI. Luân phiên chủ thể. Sự gia tăng chủ thể tự sự (multi - narrator). Sự hoán đổi chủ thể tự sự.

Hình thức tự sự qua những bức thư. Di chuyển điểm nhìn. Đa điểm nhìn tự sự (multipoint of view). Dán ghép các điểm nhìn.

Di chuyển điểm nhìn trên trục không gian, thời gian. Hợp xƣớng giọng điệu .58 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tính chất đa thanh (polyphonic). Dàn hợp xướng trữ tình.

Dàn hợp xướng trào lộng. 75 Chƣơng 3: NHÂN VẬT TRONG TỰ SỰ CỦA HARUKI MURAKAMI. Kiểu nhân vật chấn thƣơng. Nhân vật cô độc.

Nhân vật có khuynh hướng tự sát. Nhân vật vươn lên hàn gắn sự chấn thương. Kiểu nhân vật huyền ảo. Nhân vật có năng lực siêu nhiên.

Nhân vật những linh hồn sống. Kiểu nhân vật kí hiệu – biểu tượng. Tính chất kí hiệu - biểu tượng ở tên gọi và ngoại hình nhân vật. Tính chất kí hiệu - biểu tượng ở tính cách, số phận nhân vật.

115 Chƣơng 4: KHÔNG GIAN, THỜI GIAN TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI. Khung cảnh nƣớc Nhật trong nhịp điệu đời thƣờng. Khung cảnh thiên nhiên. Khung cảnh sinh hoạt đời thường.

Không gian, thời gian huyền ảo. Không gian huyền ảo. Thời gian huyền ảo. Không gian, thời gian hỗn độn.

Không gian vô hướng, xáo trộn. Thời gian đứt gãy, đảo chiều. 144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 148 THƢ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

149 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Roland Barthes nói: “Đã có bản thân lịch sử loài ngƣời, thì đã có tự sự” [Dẫn theo 102, tr. Đúng nhƣ vậy, tự sự học có từ thời cổ đại nhƣng tự sự học lúc đó đƣợc hiểu giới hạn trong tu từ học.

Cuối thế kỉ XIX, tự sự học hiện đại manh nha đƣợc hình thành. Những thập niên đầu thế kỉ XX, tự sự học (Narratology) với tƣ cách là một bộ môn nghiên cứu đặc thù của lí luận văn học, lấy nghệ thuật tự sự làm đối tƣợng nghiên cứu mới trở thành một lĩnh vực học thuật đƣợc quan tâm. Bakhtin là những ngƣời mở đƣờng cho tự sự học hiện đại. Những năm 60 của thế kỉ XX, các nhà lí luận Pháp đã đề cập về tự sự học và giải quyết các vấn đề liên quan đến chúng, tiếp đó là các công trình nghiên cứu của các nhà lí luận Mĩ, Anh, Trung Quốc.

Ở Việt Nam, tự sự học nhanh chóng trở thành lĩnh vực thu hút các nhà nghiên cứu. Vận dụng lí thuyết tự sự để nghiên cứu văn học là một hƣớng nghiên cứu giàu tiềm năng, góp phần giải mã thế giới nghệ thuật phong phú, bí ẩn của nhà văn. Những năm cuối cùng của thế kỉ XX đã xuất hiện những tiên đoán về sự thất thế của tiểu thuyết bởi sự lên ngôi của phƣơng tiện truyền thông, truyền hình số, mạng internet… Tuy vậy, gần hai thập niên của thế kỉ XXI trôi qua, văn chƣơng hậu hiện đại đã và đang tiếp tục chứng kiến sự bùng nổ của những hiện tƣợng văn học trên khắp thế giới. Sức sống dồi dào và mãnh liệt của tiểu thuyết nói riêng, của văn học nói chung nằm ở chính sự vận động nội tại của văn học, khiến nó “nằm ngoài những định luật băng hoại” và “không chấp nhận cái chết” nhƣ lời khẳng định của nhà văn Nga M.

Có thể kể ra những tác giả tiêu biểu của thời đại nhƣ Mạc Ngôn, Garcia Market, Franz Kafka, J.Rowling… Trong số đó, không thể không nhắc đến nhà văn Nhật Bản, Haruki Murakami. Murakami Haruki là một hiện tƣợng văn học độc đáo, từ lúc xuất hiện trên văn đàn đã nhận đƣợc nhiều ý kiến đánh giá trái chiều. Có một bộ phận không nhỏ độc giả phê phán, thậm chí phủ định giá trị tác phẩm Murakami, coi đó là thứ văn chƣơng “lai căng”, “hôi mùi bơ”, giết chết vẻ đẹp thanh cao của văn chƣơng truyền 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống Nhật Bản. Nhƣng những cuốn tiểu thuyết của Haruki Murakami, từ các tác phẩm thời kì đầu: Lắng nghe gió hát (1979), Pinball 1973 (1980), Xứ sở diệu kì tàn bạo và chốn tận cùng thế giới (1985)… đến những cuốn sách đã trở thành “best seller” hiện nay: Rừng Na Uy (1987), Biên niên kí chim vặn dây cót (1995), Kafka bên bờ biển (2002)… đã thu hút một số lƣợng độc giả đông đảo trên toàn thế giới, thuộc đủ các thành phần xã hội, đủ mọi lứa tuổi.

Sức hấp dẫn của tiểu thuyết Murakami với ngƣời đọc là ở một lối kể chuyện độc đáo vừa chân thực, vừa hƣ ảo. Vì vậy, nghiên cứu tác phẩm của Murakami từ phƣơng diện nghệ thuật tự sự có những đóng góp về mặt lí luận, mở ra những diễn giải mới liên quan đến văn bản tự sự: hình tƣợng ngƣời kể chuyện, nhân vật tự sự, thời gian tự sự, làm cụ thể hoá cho các khái niệm của tự sự học. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Murakami, thông qua việc vận dụng những vấn đề lí thuyết chung của tự sự học cũng sẽ khái quát lên những đặc trƣng trong nghệ thuật kể chuyện của Murakami, góp phần định hình diện mạo phong cách và ghi nhận sự đóng góp của nhà văn cho một nền tiểu thuyết hiện đại thế kỉ XXI. Trong thực tế, những cuốn tiểu thuyết của Murakami với dung lƣợng hàng nghìn trang đƣợc những ngƣời đang sống trong nhịp điệu hối hả của cuộc sống hiện đại, vô vàn bận rộn, lo toan đón đọc và nghiền ngẫm, suy tƣ.

Họ tìm thấy bóng dáng thời đại mình đang sống trong từng trang viết, từng số phận nhân vật. Những dấu ấn của văn hóa đại chúng tràn ngập trong tiểu thuyết Murakami nhƣ phim ảnh Hollywood, nhạc jazz, nhạc cổ điển châu Âu, tiểu thuyết trinh thám, hình sự Mĩ. Ông đƣợc tôn vinh là một trong những tiểu thuyết gia quan trọng nhất của Nhật Bản thế kỷ XXI. Cùng với thời gian, tác phẩm của Murakami đã chứng minh đƣợc giá trị và vƣơn rộng ra toàn thế giới.

Tiếp sau Yasunary Kawabata và Oe Kenzaburo – nhiều nhà nghiên cứu dự đoán nếu giải Nobel văn chƣơng lại về Nhật Bản, thì ngƣời nhận sẽ là Haruki Murakami: “Ông là nhà văn Nhật Bản, viết về con ngƣời và cuộc sống Nhật Bản hiện đại, dù ông có ở trong hay ở ngoài Nhật Bản, nhìn Nhật Bản từ bên trong hay từ bên ngoài. Từ Nhật Bản ông muốn vƣơn tới tầm nhân sinh nhân loại” [83,tr. Nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện của Murakami cũng là một 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hƣớng để lí giải nguyên nhân vì sao tác phẩm của nhà văn có thể vƣơn xa ra khỏi biên giới nƣớc Nhật và đƣợc công chúng toàn cầu đón nhận. Tiểu thuyết của Murakami không kén ngƣời đọc nhƣng cũng không phải loại văn chƣơng giải trí thuần túy.

Mỗi tác phẩm luôn chứa đựng những giá trị nghệ thuật, giá trị nhân văn sâu sắc. Sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ ba với ứng dụng điện tử và công nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất, giờ đây thế giới đang bƣớc vào cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 xóa mờ ranh giới giữa vật lí, kĩ thuật số và sinh học khiến thế giới không ngừng biến động, nhiều giá trị truyền thống lung lay, con ngƣời ngƣời luôn luôn phải đối mặt với những tình huống mang tính lựa chọn khi ranh giới giữa Thiện và Ác trở nên mong manh. Hơn lúc nào hết, văn chƣơng cần định hƣớng ngƣời đọc để họ xác lập cho mình một lối đi đúng đắn giữa cuộc đời nhiều bất trắc, lo toan. Tiểu thuyết Murakami đã làm đƣợc điều đó khi chạm đến tầng sâu nhất trong tâm khảm con ngƣời, đánh thức dậy những nhận thức mới mẻ về bản thể, lẽ sống, và ý thức trách nhiệm với cộng đồng của con ngƣời thời đại mới.

Đây là một sứ mệnh vô cùng cao quí của văn chƣơng. Những thông điệp nhân sinh mà nhà văn gửi gắm trong sáng tác là kết quả của hành trình dấn thân – trải nghiệm đầy dũng cảm của một con ngƣời biết trân trọng cuộc sống. Vì tất cả những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Haruki Murakami. Mục đích và nhiệm vụ - Mục đích của luận án là dùng một số vấn đề lí luận của nghệ thuật tự sự kết hợp với các yếu tố văn hóa bản địa (Nhật Bản) để nhận diện, phân tích và khái quát nghệ thuật tự sự của Haruki Murakami nhằm làm nổi bật giá trị nghệ thuật và nội dung tƣ tƣởng của các tác phẩm, thấy đƣợc điểm chung, điểm riêng của nhà văn trong dòng chảy của văn chƣơng hậu hiện đại.