Luận án tiến sĩ đặc điểm và mối quan hệ giữa ký văn học và ký báo chí

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN ĐỨC DŨNG ĐẶC ĐIỂM VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA KÝ VĂN HỌC VÀ KÝ BÁO CHÍ Chuyên ngành : LÝ THUYẾT VÀ LỊCH SỬ VĂN HỌC Mã số : 5. 01 LUẬN ÁN TIẾN SỸ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: Giáo sư HÀ MINH ĐỨC HÀ NỘI - 2003 Mục lục Trang Trang phụ bìa Lời cảm ơn Lời cam đoan Mục lục Mở đầu 1 Chương 1: ký và những quan niệm khác nhau 1. Vài nét về sự hình thành và phát triển của ký 11. Sự manh nha, định hình và phát triển.

Sự xuất hiện và phát triển của ký ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu ký ở Việt Nam 1. Một số quan niệm khác nhau. Vấn đề ký văn học và ký báo chí.

34 Chương 2 : Tác phẩm ký văn học 2. Đặc trưng của ký văn học 2. Một loại văn học phản ánh người thật việc thật .Nguyên tắc điển hình hoá trong ký văn học .Bút ký chính luận. Phóng sự văn học .Chân dung văn học.

Tạp văn - tiểu phẩm. 92 Chương 3: Tác phẩm ký báo chí 3. Ký báo chí trong hệ thống thể loại báo chí 3.Về hệ thống thể loại báo chí .Các loại thể báo chí và mối quan hệ của chúng .Đặc trưng của ký báo chí .Phóng sự .Ký chính luận .Nhật ký phóng viên .Thư phóng viên và sổ tay phóng viên. 138 Chương 4: Mối quan hệ giữa ký văn học và ký báo chí 4.

Ký văn học và ký báo chí trong mối quan hệ giữa văn học và báo chí 4. Về mối quan hệ giữa văn học và báo chí. Sự giao thoa, thâm nhập, chuyển hoá giữa ký văn học và ký báo chí. Ký văn học và ký báo chí trong bối cảnh đổi mới hiện nay 4.Vài nét về nền văn học và báo chí đổi mới .Những xu hướng phát triển của ký văn học và ký báo chí.

167 Kết luận và kiến nghị 178 công trình công bố của tác giả 184 Tài liệu tham khảo 185 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Từ thập kỷ 60 sang đến đầu thập kỷ 70 của thế kỷ XX, ở nước ta đã từng có những cuộc bàn luận, tranh luận về những vấn đề xung quanh ký với sự tham gia của nhiều nhà văn và các nhà nghiên cứu nổi tiếng. Đã có nhiều câu hỏi được đặt ra, trong đó có những câu hỏi rất quan trọng như: Ký có phải là văn học không? Trong ký có hư cấu không? Mối quan hệ giữa truyện và ký? Đặc trưng của ký là gì? Liệu có nên phân chia thành ký văn học và ký báo chí không? v. Những năm sau này, nhiều người vẫn tiếp tục nêu ra những ý kiến bàn luận.

Mặc dù đều thống nhất khẳng định ký là một loại văn học viết về người thật việc thật nhưng vẫn tồn tại những ý kiến khác nhau khi xác định đặc trưng của nó. Có ý kiến nhấn mạnh tính chính luận như là là đặc trưng quan trọng nhất của ký. Ý kiến khác cho rằng đặc trưng quan trọng nhất của ký văn học là trần thuật về những người thật, việc thật. Một số ý kiến xác định đặc trưng của ký văn học là ở tính xác thực, tư liệu.

Ngoài ra cũng còn những quan niệm cho rằng không thể xác định được đặc trưng của ký. Sự không nhất trí về những vấn đề xung quanh ký còn thể hiện ở nhiều khía cạnh khác. Có thể lấy ví dụ trong cách sử dụng thuật ngữ. Cũng là để chỉ “ký” nhưng hiện vẫn còn tồn tại những cách gọi khác nhau.

Thông thường nhất, ta hay gặp cách gọi là “thể ký”. Ngoài ra còn một số tên gọi khác thường xuyên được sử dụng như “thể loại ký”, “loại ký” v. Thậm chí, khi nói về ký có người chỉ gọi chung chung là “bút ký”. Trong thực tiễn sáng tạo tác phẩm, có tác giả đã không gọi đúng tên thể loại đối với tác phẩm của mình.

Thực tế nêu trên cho thấy sự phức tạp của vấn đề và điều này xét cho cùng lại 2 có nguyên do gắn liền với sự năng động của các thể ký trong quá trình phản ánh hiện thực. Trong số những câu hỏi đã từng được nêu ra, có lẽ câu hỏi “liệu có nên phân biệt giữa ký văn học và ký báo chí không ?” đã gây ra nhiều tranh luận nhất. Mặc dù vẫn còn những ý kiến cho rằng không thể phân biệt được hai loại ký nhưng đến những năm gần đây, các nhà nghiên cứu đã cơ bản thống nhất cho rằng đó là một sự phân biệt cần thiết và có thể thực hiện được. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là người ta thường chỉ phân biệt tính chất văn học và tính chất báo chí trong một số thể loại gần gũi với báo chí như ký sự, bút ký, bút ký chính luận, tạp văn, tiểu phẩm.

Ký báo chí vẫn chưa được xem xét với tư cách là một loại thể với những đặc điểm khu biệt có thể đối sánh với ký văn học. Điều này có nguyên nhân ở chỗ: cho đến nay loại thể ký báo chí vẫn chưa được nhận diện một cách rõ ràng trong hệ thống thể loại báo chí, do đó những ý kiến phân loại thường chỉ giới hạn trong khu vực các thể ký văn học. Trong lý luận báo chí nước ta, trước những năm 90 việc nghiên cứu về ký hầu như chưa có thành quả nào. Mặc dù trong chương trình đào tạo đại học báo chí cũng có phần dành cho ký, nhưng đó chỉ là sự vận dụng những kết quả nghiên cứu của lý luận văn học bằng cách giới thiệu một số thể loại được coi là “gần gũi với báo chí” như bút ký, ký sự, tạp văn, tiểu phẩm.

Trong đó, đặc điểm chung của các thể ký được xác định là “vừa có tính chất văn học, vừa có tính chất báo chí”. Hiện nay, các tác phẩm ký đang phát triển rất mạnh mẽ trong nền văn học và báo chí đổi mới ở nước ta. Tuy nhiên đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào đề cập đến đặc điểm và mối quan hệ giữa ký văn học và ký báo chí. Ngay ở thời điểm này, nhiều câu hỏi về những vấn đề có liên quan đến ký nói chung vẫn chưa được trả lời một cách thoả đáng.

3 Trong khoảng mười năm qua, chúng tôi đã trình bày quan niệm của mình trong một số bài viết đăng tải trên các tạp chí, các thông báo khoa học, trong một số chương của các cuốn sách Viết báo như thế nào, Sáng tạo tác phẩm báo chí và đặc biệt là trong cuốn Các thể ký báo chí. Trong đó, chúng tôi cho rằng cần phải nhìn nhận ký báo chí với tư cách là một loại thể tồn tại độc lập, bình đẳng với các loại thể khác trong hệ thống thể loại báo chí và độc lập với ký văn học. Tuy nhiên, để có thể giải quyết vấn đề một cách toàn diện, đòi hỏi phải có một công trình nghiên cứu chuyên sâu với một cách tiếp cận và giải quyết vấn đề bao quát hơn. Được sự động viên, giúp đỡ của các giáo sư, tiến sỹ và bạn bè đồng nghiệp, đặc biệt là sự chỉ bảo tận tình của giáo sư Hà Minh Đức - người hướng dẫn luận án, tôi mạnh dạn phát triển đề tài nghiên cứu này.

Công việc này có liên quan trực tiếp tới chuyên môn của tôi - một giảng viên chuyên về các thể loại báo chí và các thể nằm trong khu vực giao thoa giữa văn học và báo chí. Mục đích nghiên cứu Luận án này không có tham vọng tổng kết toàn bộ những vấn đề đã và đang đặt ra xung quanh ký văn học và ký báo chí. Với mong muốn đóng góp một cách nhìn trước những vấn đề hiện vẫn đang gây tranh cãi, bên cạnh việc trình bày một cách khách quan những quan niệm đã có và những vấn đề đặt ra, chúng tôi cố gắng trình bày ý kiến riêng của mình từ một góc độ mới. Để khảo sát những đặc điểm của ký văn học, ký báo chí và mối quan hệ giữa chúng, trong luận án chúng tôi sẽ lần lượt đề cập đến những nội dung chủ yếu sau đây: Một: trình bày khái quát về sự hình thành, phát triển của ký và lịch sử vấn đề nghiên cứu ký ở Việt Nam với những quan niệm khác nhau, trong đó đặc biệt chú ý vấn đề ký văn học và ký báo chí.

4 Hai: khảo sát đặc điểm của các thể ký văn học. Công việc này được tiến hành trên cơ sở kế thừa thành quả của những nhà nghiên cứu đi trước để xem xét các thể ký văn học trong bối cảnh của đời sống văn học hiện đại ở nước ta qua việc khảo sát một số thể ký văn học tiêu biểu như: bút ký, bút ký chính luận, tuỳ bút, ký sự, phóng sự văn học, nhật ký văn học, truyện ký, hồi ký, chân dung văn học, tạp văn, tiểu phẩm. Ba: xác định diện mạo hệ thống thể loại báo chí ở nước ta hiện nay, trong đó có loại thể ký báo chí. Công việc này sẽ tạo cơ sở để triển khai nghiên cứu những đặc điểm của một số thể ký báo chí như phóng sự, ghi nhanh, ký chân dung, ký chính luận, nhật ký phóng viên, thư phóng viên và sổ tay phóng viên.

Bốn: nghiên cứu mối quan hệ giữa ký văn học và ký báo chí. Đây là mối quan hệ vốn có, được hình thành một cách tất yếu trong quá trình phản ánh về những con người, sự việc sự kiện có thật trong đời sống. Trong bối cảnh hiện nay, mối quan hệ này vẫn được thể hiện một cách sinh động trên nhiều khía cạnh, góp phần tạo ra động lực cho sự phát triển của ký trong đời sống văn học và báo chí hiện đại nước ta. Toàn bộ những công việc trên nhằm xây dựng một cách nhìn hợp lý, sát thực hơn đối với các thể ký trong bối cảnh của đời sống văn học và đời sống báo chí Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án này là đặc điểm và mối quan hệ giữa các thể ký văn học và ký báo chí trong bối cảnh của đời sống văn học và đời sống báo chí hiện nay ở nước ta. Mặc dù có chung một đối tượng phản ánh và nhận thức là người thật, việc thật và thường xuyên có sự giao thoa chuyển hoá lẫn nhau nhưng nhìn chung ký văn học và ký báo chí vẫn có sự khác biệt về đặc trưng loại thể.