Luận án tiến sĩ cái tôi trữ tình trong thơ chế lan viên sau cách mạng 1945

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NH ÂN VĂN NG UYỄN THỊ KIM DUNG CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ CHÊ LAN VIÊN SAU CÁCH MẠNG 1945 LUẬN VĂN TH ẠC s ỉ KHOA H Ọ C N G Ữ VÃN Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số: 5.33 Người hướng dẫn khoa học: PG S-TS N G U Y Ễ N BÁ T H À N H Hà Nội 2005 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com M ò i h â n tt'Otiij o ẩ m ơn ^7d ì ,tin ('hàn th à n h etítit ott r/ )C ịS — lỹJẴ Q(íỊttijễit (8 « Cĩhtnth, nạtiời thầiẬ đã tận tình luiótitị dẫn tồi trout/ suôt quá trìu li hoàn ỉ hành luận từín. £7i5/ <xin ừẨỈnt ổn eáe thầụ, oúo ơô trottíL Uliúu (V àn học ^ĩrtiồntL rĐ íù họo DCLioa họe rẦ )ã <w % <w % % • h ò i t)à Q íítâ tt o ả n it ã cho t ô i ễ th ữ n ạ ý U iê ti đ ó n (Ị tịó p q u í ạiá., tôi eũníị jrin etỉtn ơ’tt eáe itètiíị nụhìệp, ọJa đ ìn h , f>ạn bè th ă n th iê í đ ã (Tộttí/ lừ ên , íịìú p đõ’ tồ i trcm ạ họe tiịp từỉ nạhiêtt eúu. IHjii nội, tháng. 4 năm 2005 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang A.

Lý do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề. Đối tượng phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Bố cục của luận văn. PH ẦN NỘI D U N G. KHÁI NIỆM CÁI TÔI VÀ CÁ! TÔI TRONG THƠ TR Ử TÌN H. Từ góc độ triết học và tâm lý học.

Từ góc độ sáng tạo văn học nghệ thuật. Cái tôi trong thơ trữ tình. Khái niệm cái tôi trữ tình. Nhà thơ và cái tôi trữ tình trong thơ.

s ự PHÁT TRIỂN CỦA CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THO CHÊ LAN VIÊN TỪ “ĐIÊU TÀN” ĐẾN “ HÁI THEO MÙA”. Cái tỏi cò đơn, cái tỏi hiệp sĩ. Cái tôi cô đơn buồn đau. Cái tòi chiến s ĩ, cái tôi nhãn danh.

Từ thung lũng đau thương ra cánh đổng vui. Cái tôi trữ tình ẩn khuất sau cái ta. Cái tôi đời thường, cái tôi riêng tư. s ự VẬN ĐỘNG VÀ BIẾN ĐỔI CỦA CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THO CHÊ LAN VIÊN T Ừ “ HOA TRÊN ĐÁ” ĐẾN “ DI CẢO THƠ”.

H ành trình tìm lại chính mình: Ta là ai?. Cái tôi đa cảm, hoài nghi và hi quan. Trớ lại câu hỏi: Ta là ai?. Khát vọng sông, khát vọnịỉ sáng tạo.80 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Khát vọng sống. Khát vọng sáng tạo. 86 C h ư ư il g 4: MỘT CÁ TÍNH SÁNG TẠO ĐỘC ĐÁO. Tư duy thơ đặc sác.

Liên tưởng, tưởng tượng. Hình ảnh thơ đa dạng, phong phú. Hình ảnh tượng trưng siêu thực. Sự liên kết giữa các hình ảnh thơ.

(ỉiọ n g điệu thơ vừa hùng tráng vừa bi thương. Giọng điệu hùng tráng mang tính sử thi. Giọng điệu bi thương trầm buồn với nhiều cung bậc. PHẨN KẾT LUẬN.

120 * Danh mục tài liệu tham khảo. 123 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Cái tôi là trung tâm tinh thán của con người, của cá tính người. Cái tôi làm nên muôn mặt của đời sống, cái tôi cũng làm giàu cho thi ca.

Xem thơ trữ tình như một biểu hiện của chủ thể cụ thể, Hêghen cho rằng:“Cứ/ỉ phải khẳng íỉịnh một chủ th ể cụ th ể - nhà thơ như là điểm trung tâm và nội dung đích thực của tlìơ trữ tình". ở thơ trữ tình ‘Vá nhân là trung tâm trong quan niệm và tình cảm nội tại của /ỉó”[36,105]. Như vậy, tìm hiểu cái tôi trữ tình là tìm hiểu một phương diện chính yếu của thơ trữ tình. Vai trò của cái tôi trữ tình trong thơ rất quan trọng: Là tiền đề tạo nên phonti cách thơ.

Cái tôi càng rõ, càng lớn thì phong cách càng độc đáo. Có thể nói cái tôi trữ tình trong thơ Chế Lan Viên ỉà một nhân vật trữ tình to lớn, đổ sộ bậc nhất trong so sánh với một cái tôi trữ tình cùng thế hệ: Tố Hữu, Huy Cận, Xuân Diệu.Chế Lan Viên là nhà thơ lớn của dân tộc ta. Trong tiến trình thơ Việt Nam hiện đại, ở giai đoạn nào Chế Lan Viên cũng là một trong những người đi tiên phong và là một trong những đại biểu xuất sắc. Mỗi một chặng đường lịch sử, Chế Lan Viên lại đánh dấu một đính cao trong sự nghiệp sáng tác của mình.

Mười bảy tuổi, với tập Điêu tò/i(1937), nhà thơ đã làm “sửng sốt ” cả thi đàn Việt Nam như “mộ/ niềm kinh dị" (Hoài Thanh). Hơn hai mươi năm sau, Chế Lan Vicn lại làm chấn động văn đàn bởi Ánh sáng và phù sa. Sau khi giã từ cõi thế, nhà thơ còn để lại cho đời Di cảo thơ với hơn 500 bài gây xôn xao dư luận, khẳng định một tài năng chưa bao giờ chịu hạ cánh trước bất cứ một trở lực nào của cuộc sống. Chê Lan Viên xứng đáng là nhà thơ số một ở Việt Nam có năng lực sáng tạo phi thường.

Người ta gọi ông ìằ“nhà thơ của th ế Ả. Thơ Chế Lan Viên là nguồn sáng mãnh liệt, ngay cả khi tác giá của nó đã về với cỏ cây. đi vko“xứ không màu" thì nguồn sáng kỳ diệu đó vẫn toa rạng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thơ Chế Lan Viên là đối tượng quy tụ của nhiều cây hút nghiên cứu, phê hình, nhiều bài báo, tạp chí, tuyên tập, tiểu luận, luận án, luận văn.

với tất cả niềm say mê và lòng ngưỡng mộ. Tuy nhiên, chưa một công trình nào nghiên cứu trực tiếp, có hệ thống về cái tôi trừ tình trong thơ ông. Tim hiểu cái tôi trữ tình trong thơ Chế Lan Viên sau Cách mạng 1945 là một cơ hội để người viết hiểu hơn thư Chế Lan Viên, cũng là để bày tỏ lòng trân trọng, ngưỡng mộ đối với một tài năng, một nhân cách lớn. Mặt khác, thơ Chế Lan Viên đã được tuyển chọn vào chương trình văn học THCS -THPT và cả bậc Đại học.

Vì vậy, việc triển khai đề tài này sẽ có tác dụng thiết thực đối với việc giảng dạy ở nhà trường sau này của chúng tôi. Trên đây là những lý do khiến chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài: Cái tói trữ tình trong thơ Chê Lan Vièn sau Cách mạng 1945. Hy vọng rằng đề tài này sẽ đem lại một điều gì đó hữu ích cho những ai quan tâm đến Chế Lan Viên và thơ của ông. Tuy nhiên, đây là một vấn đề lớn và khó, hơn nữa do những hạn chế về khả năng, trình độ, thời gian nên chắc chắn luận văn này không tránh khỏi những thiếu sót.

Chúng tôi mong được các chuyên gia và đổng nghiệp góp ý thêm. LỊCH SỬ VÂN ĐỂ.Ban chất chủ quan của thơ trữ tình đã được chú ý từ rất sớm(Arixtôt). đã đi sâu vào bản chất chủ quan của thơ trữ tình bằng các khái niệm: “chủ th ế ', “cái tôi”, “/âm hồn" và cho rằng đây chính là “nguồn gốc và điểm tựa"của thơ trữ tình[ 12,160]. Các nhà lý luận văn học cổ điển Trung Quốc như Lưu Hiệp, Bạch Cư Dị, Viên Mai.

cũng đã có nhiều kiến giải sâu sắc về vấn đề này bàng các khái niệm: “tâm”, “tình”, “ vợ/”, “c7zf\ “hứng”, “línli lin ir. Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khái niệm cái tôi trữ tình mới được vận dụng trong nghiên cứu thơ trữ tình. Các nhà lý luận văn học hiện đại đều thống nhất ràng cái tôi trong mọi thời đại đều là “nguồn gốc cốt lõi của thơ ca"[42,10], Ớ Việt Nam, bán chất chủ quan của thơ trữ tình cũng đã được nói đến từ xưa(Nguyễn Cir Trinh và Ngô Thì Nhậm đều cho thơ phát ra của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “(■///” ở trong lòng; Lê Quý Đôn nói về mối quan hệ giữa “tình" , “cảnh" và “.V//’; Nguyễn Quýnh bàn về “/ííw” và “hứng"', Nhữ Bá Sỹ coi văn chương“/?ậ/ rư tựcíúy lòng"; Cao Bá Quát cho thư là thê hiện “tính tình", “phẩm chất ’’)[4ì ]. Khái niệm cái tôi, cái tôi trữ tình được các nhà lý luận văn học hiện đại vận dụng vào việc nghiên cứu thơ trữ tình, tiêu biểu là các công trình nghiên cứu của Hoài Thanh[47], Lê Đình Kỵ[ 15], Hà Minh Đức[8],[9], Nguyễn Xuân Nam[30],Trần Đình Sử[46], Lê Lưu Oanh[42], Mã Giang Lân[ 17], Nguyễn Bấ Thành[49], Phan Cự Đệ.

Chúng tôi đã tiếp thu một số ý kiến về cái tôi trữ tình trcng các công trình trên để tìm hiểu, nghiên cứu cái tôi Irữ tình irong ỉhư Chế Lan Viên.Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Chế Lan Viên gắn liền với sự vận động và biến đổi của lịch sử dân tộc Việt Nam. Trên những chặng đường ấy, thơ Chế Lan Viên đã đi từ niềm kinh dị này đến niềm kinh dị khác. Hơn 50 năm sáng tác, với sức sáng tạo bển bỉ, nhà thơ đã để lại cho các thế hệ độc giả hôm nay và mai sau một khối lượng tác phẩm đổ sộ với một phong cách thơ đa dạng, giàu cảm xúc vừa giàu chất trí tuệ ở nhiều chặng đường sáng tác khác nhau. Do vậy, những bài viết nghiên cứu về thơ Chế Lan Viên là rất nhiều.

Theo thống kê của chúng tôi, tính từ khi Chế Lan Viên xuất bản tập Điêu tàn đến nay đã có hơn 200 công trình nghiên cứu, bài viết về thơông[33],[34]. Các tác giả hoặc tập trung vào một tập thơ, hoặc thiên về tổng kết một giai đoạn thơ, một đời thơ. G iai đoạn trước Cách mạng 1945. Trước 1945, Chế Lan Viên có tập thơ Điêu tàn và tập văn xuôi Vàng sao, cùng một số tác phẩm vẫn chưa được in thành tập.

Đánh giá về Điêu tàn thời kỳ này, các tác giả: Nguyễn Minh Vỹ, Quách Tấn, Bích Khê, Hoàng Diệp, Yến Lan, Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu. đều nhất trí cho ràng Điêu tàn là một tác phám kỳ lạ, đánh dấu một cái nhìn nghệ thuật mới mẻ của Chế Lan Viên. Công phu nhất có bài của Hoài Thanh in trong Thỉ nhàn Việt Nam. Ông coi Điêu tàn là "một niềm kình di".

Nguyễn Vỹ có bài Cltê Lơn Viên sau in trong Việt N am thỉ nhân tiền chiến cũng cho ràng: Thư Chế Lan Viên độc đáo, nhiều bài cảm 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động, “Tập Điêu tàn của anh còn dè lại một clìiếc bóng trong văn học sử Việt Nam, giống như những tháp Cliủni trên dứt nước Đồ Bàn, cỏn văng vảng tiếng nức nà nghìn thu chiêm nữ liận"[34,28]. Sau 1945 đến những năm 80 của thê kỷ XX. Ớ giai đoạn này, Chế Lan Viên có 9 tập thơ, thể hiện những vấn đề lớn lao của thời đại và những quan niệm mới về thi pháp thơ.