Luận án Tiến sĩ: Hồi ký văn học của nhà văn Việt Nam hiện đại qua góc độ thể loại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- LÊ THỊ LỆ THỦY HỒI KÝ VĂN HỌC (CỦA NHÀ VĂN) TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI NHÌN TỪ GÓC ĐỘ THỂ LOẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội, 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- LÊ THỊ LỆ THỦY HỒI KÝ VĂN HỌC (CỦA NHÀ VĂN) TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI NHÌN TỪ GÓC ĐỘ THỂ LOẠI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 34 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Nguyễn Ngọc Thiện TS. Nguyễn Thị Kiều Anh Hà Nội, 2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Tên đề tài luận án không trùng với bất cứ nghiên cứu nào đã đƣợc công bố.

Các tài liệu, số liệu, trích dẫn trong luận án là trung thực, khách quan và có nguồn gốc rõ ràng. Hà Nội, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận án Lê Thị Lệ Thủy i LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Trong thời gian nghiên cứu và thực hiện đề tài: "Hồi ký văn học (của nhà văn) trong văn học Việt Nam hiện đại nhìn từ góc độ thể loại", tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ, hƣớng dẫn chỉ bảo tận tình của các thầy, cô giáo trong khoa Văn học, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội. Đặc biệt là sự hƣớng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Ngọc Thiện và TS.

Nguyễn Thị Kiều Anh đã giúp tôi hiểu sâu sắc vấn đề và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu trƣờng Đại học Sƣ phạm - Đại học Thái Nguyên, đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận án. Tôi cũng tỏ lòng biết ơn tới gia đình cùng anh chị, bạn bè là những ngƣời đã luôn bên cạnh động viên và ủng hộ tôi trong quá trình học tập. Mặc dù tôi đã cố gắng rất nhiều song đề tài vẫn không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong đƣợc sự giúp đỡ góp ý của quý các thầy cô, các nhà khoa học và quý bạn đọc.

Xin kính chúc quý thầy, cô và bạn đọc dồi dào sức khỏe và hạnh phúc! Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, tháng năm 2017 Tác giả Lê Thị Lệ Thủy ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích - Đối tƣợng nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Những đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu lý luận hồi ký văn học ở Nga.

Tình hình nghiên cứu hồi ký, hồi ký văn học ở Việt Nam. Nghiên cứu lý thuyết thể loại. Nghiên cứu quá trình phát triển. Nghiên cứu tác giả, tác phẩm.

18 Tiểu kết Chƣơng 1. THỂ LOẠI HỒI KÝ VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA HỒI KÝ VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI. Giới thuyết về hồi ký, hồi ký văn học. Khái niệm hồi ký.

Khái quát về hồi ký văn học trong nền văn học Việt Nam hiện đại. Quá trình hình thành phát triển. Nhận diện hồi ký văn học của các nhà văn Việt Nam. Hồi ký văn học dƣới góc nhìn thể loại.

Tôn trọng sự thật, kết cấu linh hoạt theo dòng hồi ức. Diễn ngôn theo phong cách của “cái tôi” tác giả. Phong phú đa dạng trong hình thức thể hiện nghệ thuật ngôn từ. 61 Tiểu kết Chƣơng 2.

63 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 3. HỒI KÝ VĂN HỌC CỦA CÁC NHÀ VĂN VIỆT NAM NHÌN TỪ PHƢƠNG DIỆN NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT. Sự thể hiện sâu đậm cái tôi tác giả. Cái tôi hồi ức về tuổi thơ và những thiên hướng về nghề văn.

Cái tôi trưởng thành trong nghiệp chữ. Những tâm sự, quan niệm về nghề và kinh nghiệm đúc rút trong cuộc đời viết văn. Nhu cầu dựng lại chân dung bạn bè, đồng nghiệp. Sáng tạo hình thức nghệ thuật phong phú đa dạng và hấp dẫn.

Điểm nhìn trần thật độc đáo và đa dạng. Kết cấu phi tuyến tính, phức hợp, lồng ghép linh hoạt. Ngôn ngữ kết hợp tả, bình luận, lôi cuốn ấn tượng. 91 Tiểu kết Chƣơng 3.

MỘT SỐ CÂY BÚT HỒI KÝ TIÊU BIỂU: NGUYÊN HỒNG, TÔ HOÀI, VŨ BẰNG, MA VĂN KHÁNG. Nguyên Hồng và thể tài hồi ký - tự truyện. Nguyên Hồng - Nhà văn của những người cùng khổ. Hồi ký Nguyên Hồng - Những cảm xúc cực điểm về cuộc đời và trang viết.

Tô Hoài và thể tài hồi ký - chân dung. Tô Hoài - Nhà văn của những cảm hứng đời thường. Hồi ký Tô Hoài - Những trang viết phác thực, hóm hỉnh. Vũ Bằng và thể tài hồi ký - tự truyện, hồi ký - chân dung.

Vũ Bằng - Nhà văn của quê hương. Hồi ký Vũ Bằng - Nỗi nhớ da diết, ngọn bút tài hoa. Ma Văn Kháng và thể tài hồi ký văn chƣơng hỗn hợp. Ma Văn Kháng - Người khuấy động văn đàn Việt Nam hiện đại.

Hồi ký Ma Văn Kháng - Dòng hồi ức chân thực và giầu chất triết luận, suy tư. 140 Tiểu kết Chƣơng 4. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

152 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hồi ký là một thể tài thuộc thể ký. Nội dung của hồi ký tập trung vào hồi ức về số phận, đời tƣ của cá nhân hoặc những câu chuyện, sự kiện đã qua của cuộc đời. Ngƣời viết hồi ký thể hiện nhu cầu chiêm nghiệm, nhận thức, khám phá bản thân và cuộc sống bằng những ghi chép dựa trên “ngƣời thật, việc thật” về chính tác giả hoặc về những con ngƣời và sự việc xảy ra cùng thời với tác giả nhƣng đến thời điểm viết đã lùi vào quá khứ.

Qua hồi ức về cuộc đời mình, ngƣời viết hồi ký còn có khả năng xây dựng đƣợc chân dung của nhiều nhân vật cùng thời và phác họa gƣơng mặt thời đại. Hồi ký là một phƣơng tiện hữu hiệu để ngƣời viết đƣợc ngƣợc dòng thời gian, trở về quá khứ, lắng lại tâm hồn, suy xét nhận thức, kiểm chứng về sự việc đẹp đẽ hoặc đau buồn đã qua trong quá khứ nhƣng vẫn còn hiện hữu trong thế giới tinh thần, ám ảnh tâm can ngƣời cầm bút, thôi thúc đƣợc giải tỏa trên trang viết. Viết hồi ký là là con đƣờng, là sự lựa chọn đích đáng để ngƣời cầm bút giãi bày tâm sự, bày tỏ tình cảm, bộc lộ suy ngẫm của mình. Xét từ phƣơng diện xã hội, lịch sử, hồi ký còn là nơi để ngƣời viết thực hiện trên diễn đàn công khai sự minh định quá khứ cho chính bản thân mình hoặc những ngƣời gần gũi, thân thiết hay ngƣời mà mình cảm phục.

Bằng thể loại hồi ký, nhiều tác giả đã thể hiện cái tôi với nhiều trải nghiệm trƣớc thăng trầm của cuộc sống nhiều biểu hiện những góc cạnh của cuộc sống. Từ những tình cảm, suy nghĩ, tâm sự riêng, tác giả bộc lộ những tình cảm, suy ngẫm liên quan đến cuộc đời, lẽ sống và cả những vấn đề lớn về nhân dân, đất nƣớc, lịch sử và nhân loại. Hồi ký góp phần xác minh, khôi phục sự thật lịch sử liên quan đến một cá nhân, một nhóm ngƣời hoặc một cộng đồng, một thời đại. Và điều quan trọng là, từ những trang viết có thông tin cá nhân và nội dung xã hội phong phú, tác phẩm hồi ký góp phần soi sáng hiện tại, đáp ứng đƣợc nhu cầu nhận thức thực tại của ngƣời đọc.

Khi phát huy hết công năng thể loại, hồi ký có đóng góp lớn trong việc chiêm nghiệm quá khứ, công bố sự thật, phán xét lại lịch sử, đạt đến chiều sâu triết lí nhân sinh. Tuy hình thành và phát triển tƣơng đối muộn hơn một số thể loại văn học khác trong văn học Việt Nam, nhƣng hồi ký đã nhanh chóng phát huy những đặc điểm ƣu trội của nó để ngày càng trở nên phong phú, đa dạng, khẳng định một vị trí quan trọng trong nền văn học Việt Nam hiện đại; trong đó phải kể đến vị trí, vai trò của các tác phẩm hồi ký văn học của các nhà văn. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hồi ký văn học của các nhà văn không chỉ phản ánh nhu cầu tự biểu hiện cái tôi cá nhân của nhà văn mà còn phản ánh diện mạo phong phú, mới mẻ của đời sống xã hội, đời sống văn học nƣớc nhà qua các chặng đƣờng lịch sử, xã hội khác nhau. Trong các tác phẩm Những ngày thơ ấu (Nguyên Hồng), Đặng Thai Mai hồi ký (Đặng Thai Mai), Cát bụi chân ai, Chiều chiều (Tô Hoài),… những kỉ niệm chung - riêng, xa - gần không rời rạc tản mát mà gắn kết thành những câu chuyện xúc động, hấp dẫn về văn chƣơng, nghệ thuật, về đồng nghiệp gắn với cuộc đời riêng của tác giả.

Với tất cả những nỗ lực tìm tòi, khám phá, cách tân về tính năng thể loại, về nghệ thuật biểu hiện và phong cách cá nhân của các tác giả, nhiều tác phẩm hồi ký văn học của các nhà văn đã đạt đến độ chín của thể loại hồi ký trong văn học hiện đại Việt Nam, có đóng góp tích cực đối với đời sống xã hội và đời sống văn học, góp phần làm nên diện mạo đặc sắc của thể loại hồi ký trong nền văn học nƣớc nhà. Tuy vậy, tìm hiểu các công trình nghiên cứu về hồi ký trong nền văn học Việt Nam hiện đại, chúng tôi thấy còn ít công trình đi vào tập trung nghiên cứu chuyên sâu về hồi ký văn học của các nhà văn. Chính vì thế tác giả luận án chọn đề tài “Hồi ký văn học (của nhà văn) trong văn học Việt Nam hiện đại nhìn từ góc độ thể loại” hy vọng sẽ có điều kiện tìm hiểu sâu và khám phá mới về thể loại văn học độc đáo, hấp dẫn này. Mục đích - Đối tƣợng nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Với đề tài Hồi ký văn học (của các nhà văn) trong văn học Việt Nam hiện đại, công việc nghiên cứu của luận án nhằm đạt đƣợc những mục tiêu cụ thể sau đây: 2.