Luận án tiến sĩ: Lời thoại trong kịch của Samuel Beckett - Nguyễn Thùy Linh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------ NGUYỄN THÙY LINH LỜI THOẠI TRONG KỊCH CỦA SAMUEL BECKETT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2012 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------ NGUYỄN THÙY LINH LỜI THOẠI TRONG KỊCH CỦA SAMUEL BECKETT Chuyên ngành: Văn học Pháp Mã số: 62 22 30 15 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Đặng Anh Đào PGS.TS Đào Duy Hiệp HÀ NỘI - 2012 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các dẫn liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thùy Linh 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Lịch sử vấn đề. Ý nghĩa khoa học và đóng góp của luận án. Phạm vi, đối tƣợng nghiên cứu. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Bố cục của luận án. SỰ BIẾN DẠNG VÀ SOÁN NGÔI CỦA ĐỘC THOẠI. Bối cảnh của lời thoại.

Độc thoại xâm nhập vào đối thoại. Tỷ lệ giữa độc thoại và đối thoại. Những nhân vật độc thoại độc đáo. Vừa phát vừa nhận: máy ghi âm.

Ngƣời nhận vắng mặt hoặc câm lặng. Chủ thể là “tôi” nhƣng lại là “kẻ khác”. Những thay đổi về hiệu quả độc thoại. Thay đổi sắc thái trữ tình và mâu thuẫn nội tâm.

Không dẫn tới hành động. Hiệu quả của việc cách tân hình thức độc thoại. SỰ BIẾN DẠNG VÀ THẤT THẾ CỦA ĐỐI THOẠI. Các hình thức đối thoại.

Song thoại, tam thoại, đa thoại. Ý nghĩa đổi mới của hình thức đối thoại. Tính không xác định của các nhân vật tham gia đối thoại. Lối định danh các nhân vật.

90 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phá vỡ sự luân phiên, đổi vai giữa các nhân vật. Bƣớc đƣờng cùng của lời lẽ: cách tân và hiệu quả. Đối thoại mơ hồ, nhầm lẫn.

Trạng thái đối nghịch kệch cỡm: cụt lủn và bất tận. Tình trạng không thể giao tiếp. CHUYỂN HOÁ CỦA LỜI THOẠI. Cơ sở của sự chuyển hóa lời thoại.

Cơ sở lịch sử, xã hội. Cơ sở nghệ thuật. Sự chuyển hóa trong một vở kịch. Phân huỷ từ ngữ, cú pháp.

Chuyển hoá dạng thức lời thoại. Từ đối thoại sang độc thoại. Từ độc thoại đến im lặng. Lời thoại bị thay thế bằng những chỉ dẫn sân khấu.

Âm thanh, ánh sáng. Cử chỉ, điệu bộ, tƣ thế. Trang phục, hoá trang. Sự chuyển hóa qua hệ thống sáng tác.

Những vở kịch có lời. Những vở kịch câm. Từ văn bản đến sân khấu: những yếu tố tạo nền cho lời thoại. Biến đổi trong quá trình dịch thuật và trình diễn.

Sân khấu Avignon: một thể nghiệm về hiệu quả lời thoại. 200 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 206 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 218 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài 1. Bằng nỗ lực không mệt mỏi, Samuel Beckett – nhà văn đạt giải Nobel năm 1969 - đã đóng góp cho kho tàng văn học những tác phẩm giá trị. Bản tuyên dƣơng của Viện Hàn lâm Thuỵ Điển có đoạn viết: “Mặc dù Beckett là ngƣời tiên phong với những mô thức biểu hiện mới trong văn chƣơng và kịch nghệ, ông vẫn gắn liền với truyền thống, gắn bó mật thiết không chỉ với Joyce và Proust mà với cả Kafka, các kịch phẩm của ông ngay từ đầu đã kế thừa từ các kịch phẩm của Pháp thập niên 1890 và Ubu Roi của Alfred Jarry”. Với ý thức tiếp cận Beckett nhƣ một trong những trƣờng hợp xuất sắc của văn học Phƣơng Tây thế kỉ XX, chúng tôi muốn qua mảng sáng tác kịch để phân tích, lí giải tài năng và phong cách của nhà văn tiêu biểu cho dòng kịch phi lí này.

Một trong những phƣơng diện trọng tâm của nghệ thuật kịch là lời thoại. Đây là yếu tố cơ bản để tạo thành vở kịch. Đặc biệt, sự cách tân của kịch Beckett nói riêng và kịch phi lí nói chung thể hiện rất rõ nét ở phƣơng diện lời thoại – chính điều này đã làm nên một làn gió lạ trong văn học. Cách xử lí lời thoại là lựa chọn phù hợp để nói lên cái phi lí của cuộc đời mà những lối viết truyền thống không còn phù hợp nữa.

Nội dung mới mang tinh thần, hơi thở của thời đại đã tìm đƣợc hình thức phù hợp nhất: đó là sự cách tân về lời thoại. Thực chất, đây cũng là ý nghĩa xã hội, ý nghĩa nhân văn, là một cách để diễn tả số phận con ngƣời. Chọn hƣớng nghiên cứu lời thoại, chúng tôi có điều kiện khám phá, so sánh những thể nghiệm đặc sắc về mặt thể loại, bộc lộ rõ hình thức “phản kịch”. Qua khảo sát những tài liệu có đƣợc ở Việt Nam, chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu về Beckett rất phong phú, tuy nhiên theo tài liệu mà chúng tôi thống kê thì chƣa có một công trình nào liên quan trực tiếp đến đề tài 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Chúng tôi mong muốn khai thác lời thoại một cách hệ thống nhƣ một vấn đề xuyên suốt làm nổi bật cách tân nghệ thuật kịch của Beckett. Lịch sử vấn đề 2. Nguồn tài liệu tiếng Việt 2. Tài liệu nghiên cứu Tác phẩm của Beckett sớm thu hút đƣợc sự quan tâm của giới nghiên cứu ở Việt Nam.

Tuy nhiên, do rào cản về chính trị, ngôn ngữ, văn hoá mà ở giai đoạn trƣớc thời kì đổi mới, những công trình viết về Beckett còn ít và dè dặt, nhất là ở miền Bắc. Những công trình nghiên cứu và bản dịch sớm nhất về Beckett xuất hiện ở miền Nam. Một trong những nghiên cứu đầu tiên là Nguyễn Văn Trung với cuốn Lược khảo văn học. Tác giả đã nêu bật đặc điểm ngôn ngữ của kịch phi lí: “Đó là một thứ kịch phản kịch đến hai lần.

Nó vừa bao hàm sự phủ nhận con ngƣời, vừa bao hàm sự phủ nhận cả ngôn ngữ là phƣơng tiện diễn tả của kịch” [12; 823]. Tiếp theo là cuốn Văn học hiện sinh ở Sài Gòn của Phong Hiền, đề cập đến kịch Beckett và văn học hiện sinh ở Sài Gòn những năm sáu mƣơi, bảy mƣơi của thế kỉ XX, thể hiện tâm tƣ của một thế hệ thanh niên Việt Nam chán ngán chiến tranh, rệu rã trong cuộc sống ngày thƣờng. Cuốn sách cho thấy những ảnh hƣởng mạnh mẽ của dòng văn học hiện sinh, phi lí của Pháp đến tâm lý, sáng tác trong văn chƣơng Sài Gòn một thời. Nó mang dấu ấn của một giai đoạn lịch sử.

Năm 1979, nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu đã xuất bản công trình Phê phán văn học hiện sinh chủ nghĩa, trong đó ông nhấn mạnh sự nhạt nhẽo, vô ích của ngôn từ, và cho thấy một không khí phi hiện thực, là sự tha hoá và thụ động của con ngƣời, đi kèm đó là cái nhìn cuộc đời siêu hình và bi đát. “Kịch phi lí mang một nội dung đồng nhất với nội dung triết học hiện sinh: cũng là sự miêu tả, phân tích thân phận con ngƣời (siêu hình); cũng là cái phi lí của thế giới, cái vô thƣờng của con ngƣời, cái bất lực của lý trí, cũng xa lạ, lo âu, tuyệt vọng và hƣ vô. Song với hình thức một sân khấu huyền thoại, các nhà viết kịch phi lí đặc 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biệt phát triển vấn đề ngôn ngữ (cái bất lực của ngôn ngữ, của tƣ duy) và thƣờng thể hiện dƣới hình thức “kịch hề bi đát” cái thân phận thảm hại của con ngƣời mà cái khả năng duy nhất là cái bất khả năng của nó” [19; 85]. Tác giả nhận diện kịch phi lí “là tấm bi kịch của ngôn ngữ, ngôn ngữ trống rỗng, vô nghĩa, hời hợt, chán ngắt, nó không có khả năng diễn đạt, nó bập bẹ, nó chứa đựng đầy mâu thuẫn, nó chỉ có khả năng duy nhất là nói đƣợc cái bất lực của nó, nó là một hệ thống tín hiệu què quặt, rời rạc, là tiếng nói của cái bất khả năng của hiện sinh, là bài ca bi thảm của cái vô thƣờng.

Kịch phi lí thông báo cho ngƣời ta biết sự tiêu vong của ngôn ngữ” [19; 155]. Các luận điểm trong công trình này nhìn chung đều thể hiện rõ tinh thần của thời đại lúc bấy giờ. Đến năm 1999, Đỗ Đức Hiểu đã cho xuất bản cuốn Đổi mới đọc và bình văn. Mục Thi pháp kịch của công trình đƣa ra một số nhận xét mới, tiếp cận kịch phi lí nói riêng và kịch nói chung từ góc nhìn thi pháp học chứ không khuôn hẹp theo định hƣớng chính trị, xã hội nữa.

Trong Từ điển văn học năm 1984, ở mục từ Samuel Beckett, tác giả Đỗ Đức Hiểu đã nhận diện Beckett qua “giọng điệu vừa hài hƣớc vừa bi đát” và cho rằng tác phẩm của Beckett “toát lên tính chất bi quan tuyệt vọng vô cùng ảm đạm về thân phận con ngƣời”. Đặc biệt, năm 1992, trong giáo trình Văn học Phương Tây, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào đã tổng kết, đánh giá sự nghiệp văn học của Beckett. Đây là lần đầu tiên các tác phẩm của Beckett đƣợc đề cập một cách toàn diện trên cả phƣơng diện nội dung và nghệ thuật. Nhà nghiên cứu nhận định tầm vóc của Beckett: “Dấu ấn của một thiên tài chính là ở chỗ: sau khi ông ta xuất hiện, ngƣời ta không thể viết kịch, làm kịch, xem kịch giống nhƣ trƣớc nữa”.

Ngƣời viết đã có những phân tích về ngôn từ của kịch Beckett: “Nhƣ vậy, không thể có tình huống kịch và sự phát triển của hành động căng thẳng dẫn tới thắt nút, cởi nút. Chẳng những thế, ngôn từ, đối thoại lại càng nhƣ trì đọng lại bởi những từ lặp, những sáo ngữ nhàm chán quen thuộc mà ngớ ngẩn” [12; 782]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cũng trong cuốn giáo trình này, tác giả Phùng Văn Tửu có bài viết về Ionesco và kịch phi lí. Tác giả nhận định sự đổi mới về mặt lời thoại của Ionesco nói riêng và kịch phi lí nói chung là việc “chống lại quan niệm kịch bản thuần túy văn học, chủ yếu gồm toàn những lời đối thoại.