Hồi ký, tự truyện hiện đại Việt Nam từ góc nhìn diễn ngôn thể loại - Luận án Tiến sĩ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ QUỲNH NHƯ HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM TỪ GÓC NHÌN DIỄN NGÔN THỂ LOẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ QUỲNH NHƯ HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM TỪ GÓC NHÌN DIỄN NGÔN THỂ LOẠI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN THÀNH THI Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2022 LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án, tác giả đã nhận được sự giúp đỡ, hỗ trợ nhiệt tình từ thầy cô, nhà trường, gia đình và bạn bè. Thông qua luận án, tác giả muốn gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến: PGS. TS Nguyễn Thành Thi, Giảng viên khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm TP.

HCM, GV hướng dẫn trực tiếp – người thầy đã tận tình giúp đỡ, chỉ dẫn và định hướng cho tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn chỉnh luận án; Quý thầy (cô) trong Khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm TP.HCM, Phòng Sau Đại học Trường Đại học Sư phạm TP.HCM, Tổ Thông tin Thư viện Đại học Sư phạm TP.HCM, Tổ Thông tin Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, trường Đại học Đà Lạt cùng các anh (chị) lớp Nghiên cứu sinh ngành Văn học Việt Nam đã giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình làm luận án; Gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn khích lệ, hỗ trợ tác giả trong suốt thời gian qua. Đó chính là nguồn động viên, cổ vũ giúp tác giả có thêm động lực và sự cố gắng để hoàn thành luận án của mình. HCM, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Quỳnh Như LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong Luận án là hoàn toàn trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Các trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng. Tác giả luận án Nguyễn Thị Quỳnh Như MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án.

6 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu diễn ngôn ở Việt Nam. Nghiên cứu lý thuyết diễn ngôn. Nghiên cứu việc vận dụng diễn ngôn vào văn học Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu hồi ký, tự truyện hiện đại Việt Nam. Nghiên cứu mang tính tổng quan. Nghiên cứu về tác giả, tác phẩm hồi ký, tự truyện tiêu biểu. 23 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN TỪ GÓC NHÌN DIỄN NGÔN THỂ LOẠI.

Một số vấn đề thể loại. Quan điểm nghiên cứu loại hình và các phương pháp truyền thống trong việc phân loại tác phẩm văn học. Quan điểm nghiên cứu văn học và thể loại văn học từ góc nhìn diễn ngôn. Cơ sở thực tiễn.

Khái quát hồi ký, tự truyện Việt Nam giai đoạn 1900 - 1945. Khái quát hồi ký, tự truyện Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975. Khái quát hồi ký, tự truyện Việt Nam giai đoạn sau 1975. Quan điểm nghiên cứu hồi ký, tự truyện từ góc nhìn diễn ngôn.

Nhận thức về “sự thật”, “chân lý” trong hồi ký, tự truyện. Lằn ranh “phi hư cấu” - “hư cấu” trong hồi ký, tự truyện. Định hướng xác lập mô hình nghiên cứu của luận án. 68 CHƯƠNG 3: HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ MÃ TƯ TƯỞNG CỦA THỂ LOẠI.

Cái tôi tác giả - người kể chuyện: cái tôi chứng nhân về “sự thật” của quá khứ. Cái tôi hồi tưởng về tuổi thơ và các mối quan hệ gia đình. Cái tôi tự thú, đánh giá về chính mình. Cái tôi tài năng, tâm huyết với nghề.

Bức tranh thời đại và bức chân dung về con người qua dòng hồi tưởng. Bức tranh đời sống xã hội trong quá khứ qua những biến thiên lịch sử. Những bức vẽ chân dung bằng hữu qua hồi tưởng. Một số biểu hiện khác biệt về mã tư tưởng - “sự thật” giữa hồi ký và tự truyện.

“Sự thật” trong thể hồi ký - sự thật “ngoại quan”. “Sự thật” trong thể tự truyện - sự thật “nội quan”. 118 CHƯƠNG 4: HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ MÃ NGHỆ THUẬT CỦA THỂ LOẠI. Điểm nhìn trần thuật đa dạng trong cấu trúc diễn ngôn hồi ký, tự truyện.

Ưu thế của điểm nhìn chủ quan từ người kể chuyện ngôi thứ nhất. Xu hướng đa dạng hóa góc nhìn của người kể chuyện ngôi thứ nhất. Điểm nhìn chủ quan từ người kể chuyện ngôi thứ ba. Kết cấu linh hoạt trong diễn ngôn hồi ký, tự truyện.

Kết cấu theo trật tự biên niên. Kết cấu phân mảnh. Kết cấu đan cài tuyến truyện. Sự phong phú về giọng điệu trong kiến tạo diễn ngôn.

Giọng trữ tình, hoài niệm. Giọng suy tư, triết lý. Giọng hài hước, giễu nhại. Xu hướng giao thoa giữa phi hư cấu và hư cấu trong hồi ký, tự truyện.

Lực hút từ hai phía hồi ký, tự truyện. Xu hướng “hư cấu hóa” trong hồi ký. Xu hướng “phi hư cấu hóa” trong tự truyện. 178 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ.

182 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài 1. Trong bức tranh văn học Việt Nam, hồi ký và tự truyện là những thể loại văn xuôi nghệ thuật có một giá trị khá đặc biệt. Tuy là hai thể loại khác nhau nhưng giữa chúng có một đường biên động rất khó để phân chia ranh giới cho rạch ròi.

Điểm giống nhau giữa hồi ký và tự truyện là những thể loại văn học mang tính hồi cố, tái hiện quá khứ. Tuy nhiên, mô chuẩn nghệ thuật của mỗi thể loại lại khác nhau. Bản chất nghệ thuật của truyện cho phép tác giả hư cấu tạo nên những hình tượng hoàn chỉnh, còn hồi ký lại đòi hỏi sự chính xác của sự kiện và những đánh giá khách quan của người viết ký. Những mô chuẩn ấy chỉ có tính quy ước, có ý nghĩa tương đối và có khả năng biến đổi.

Chính vì thế, việc tìm hiểu sự tương tác thể loại của hồi ký và tự truyện là vấn đề khá thú vị của người nghiên cứu. Không phải ngẫu nhiên vào những năm cuối thập niên 90 của thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, trên văn đàn xuất hiện nhiều tác phẩm tự truyện, hồi ký của các nhà văn, nhà phê bình, giới văn nghệ sĩ, nhà báo, các tướng lĩnh cách mạng,. Các tác giả đã tạo nên một mảng sinh động trong đời sống văn học mà ở đó hé lộ cho người đọc hiểu hơn nhiều sự kiện văn học quá khứ, nhiều số phận văn chương cùng nhiều vấn đề phức tạp của quá khứ gần, xa,… Tất cả đã được tái dựng theo một cách nhìn mới, không đơn giản, một chiều mà khoan dung, thấu tình đạt lý hơn. Những chuyển động ban đầu đó đã báo hiệu tầm ảnh hưởng sâu rộng của hồi ký, tự truyện đối với đời sống văn học đương đại.

Hiện nay, một mô hình nghiên cứu mới bổ sung mô hình nghiên cứu dựa trên lý thuyết phản ánh phát triển khá mạnh mẽ trong các ngành khoa học xã hội nhân văn. Đó là các hiện tượng văn hóa, văn học được định vị trong mạng lưới diễn ngôn xung quanh nó. Khi đặt vấn đề nghiên cứu diễn ngôn không chỉ nghiên cứu ngôn từ mà còn nghiên cứu các quy tắc tư tưởng, xã hội chìm sâu, chi phối quá trình sáng tác của nhà văn. Với việc tìm hiểu lý thuyết diễn ngôn, người tiếp nhận sẽ thấy rằng ngôn ngữ không chỉ là công cụ phản ánh mà chính là sự kiến tạo nội dung.

Việc tìm hiểu hồi ký, tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại từ góc nhìn diễn ngôn thể loại là một cách tiếp cận nhiều triển vọng. Không có điều kiện và tham vọng khảo sát toàn bộ hồi ký và tự truyện Việt Nam hiện đại, luận án chủ yếu nghiên cứu những tác phẩm hồi ký, tự truyện trong địa hạt văn học của các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình nhận được sự quan tâm và đánh giá cao của giới chuyên môn cũng như độc giả. Từ đó, luận án sẽ đi vào tìm hiểu hồi ký, tự truyện ở phương diện mã tư tưởng và mã nghệ thuật của thể loại. Điều này có thể mang lại sự nhìn nhận và đánh giá toàn diện, khách quan hơn về hồi ký, tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại.

Bên cạnh đó, luận án sẽ góp phần làm sáng rõ hơn bản chất của diễn ngôn, vấn đề ngày càng được quan tâm thảo luận, vận dụng trong nghiên cứu văn học tại Việt Nam. Với những ý nghĩa ấy, việc nghiên cứu đề tài có thể góp thêm một tài liệu tham khảo thiết thực với những người quan tâm đến lý luận, phê bình văn học, những người dạy - học văn học trong nhà trường các cấp. Mục đích nghiên cứu Luận án hướng đến tìm hiểu sự chi phối của mã thể loại đến diễn ngôn hồi ký, tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại. Với cơ chế tác động kép, mã thể loại vừa quy định nhà văn phải tuân theo những yêu cầu đặc trưng của nòng cốt thể loại vừa có thể mở rộng phạm vi phản ánh để đem lại những hiệu quả nghệ thuật mới.

Từ đó, việc nghiên cứu hồi ký, tự truyện văn học Việt Nam hiện đại từ góc nhìn diễn ngôn thể loại sẽ xác định rõ hơn nội dung, tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm thông qua các mã tư tưởng thể loại và mã nghệ thuật thể loại. Việc lựa chọn hồi ký, tự truyện văn học Việt Nam hiện đại để khảo sát, chúng tôi mong muốn thấy được những khuynh hướng, sắc thái chủ đạo trong diễn ngôn hồi ký, tự truyện, đồng thời thấy được đóng góp của thể loại hồi ký, tự truyện trong nền văn học Việt Nam, từ đó có được những tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hồi ký, tự truyện văn học Việt Nam hiện đại từ góc nhìn diễn ngôn thể loại.