Luận án Tiến sĩ: Hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên Nam Phong từ góc nhìn hậu thực dân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---oOo--- ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH TRẦN THỊ TƢƠI Oo--- THỊ TƢƠI HOẠT ĐỘNG VĂN HỌC CỦA PHẠM QUỲNH TRÊN NAM PHONG TẠP CHÍ TỪ GÓC NHÌN LÝ THUYẾT HẬU THỰC DÂN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Tp. Hồ Chí Minh, năm 2023 ĐẠI ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---oOo--- HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN THỊ TƢƠI ---oOo HOẠT ĐỘNG VĂN HỌC CỦA PHẠM QUỲNH TRÊN NAM PHONG TẠP CHÍ TỪ GÓC NHÌN LÝ THUYẾT HẬU THỰC DÂN Ngành: Lý luận văn học Mã số: 9220120 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. LÊ THỊ THANH TÂM Ngƣời phản biện độc lập: 1. NGUYỄN KIM CHÂU 2.

HỒ THẾ HÀ Ngƣời phản biện: 1. TRẦN LÊ HOA TRANH 2. NGUYỄN KIM CHÂU 3. BÙI THANH TRUYỀN Tp.

Hồ Chí Minh, năm 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí từ góc nhìn lý thuyết Hậu thực dân” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Toàn văn công trình chưa từng được công bố ở bất kỳ nơi nào khác. Mọi trích dẫn và nội dung tham khảo trong luận án đều trung thực và được ghi chú xuất xứ rõ ràng theo Quy định về trích dẫn và chống đạo văn của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, ban hành kèm theo Quyết định số 02/QĐ-XHNV-TTPC-SHTT ngày 19/01/2018. Tác giả luận án Trần Thị Tươi LỜI CÁM ƠN Hoàn thành luận án này, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến PGS.TS Võ Văn Nhơn và TS.

Lê Thị Thanh Tâm, những người luôn nhiệt tâm nâng bước tôi trong suốt các chặng đường học tập, nghiên cứu vừa qua. Từ Thầy Cô, tôi học được sự nghiêm cẩn, hết mình trong khoa học lẫn niềm từ tâm với cuộc đời. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến tập thể lãnh đạo, các nhà khoa học, Ban chủ nhiệm Khoa Văn học, Ban chủ nhiệm Khoa Việt Nam học, cùng các giảng viên, chuyên viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, những người luôn hỗ trợ và tạo điều kiện tốt nhất để tôi có thể hoàn thành luận án này. Xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp… những người luôn yêu thương, cổ vũ, và đồng hành cùng tôi trên mỗi chặng đường.

Tác giả luận án Trần Thị Tƣơi MỤC LỤC DẪN NHẬP. Lý do chọn đề tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. 6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Các công trình lý thuyết hậu thực dân trên thế giới và việc tiếp nhận, ứng dụng trong nghiên cứu văn học Việt Nam. Các công trình lý thuyết hậu thực dân trên thế giới. Các công trình dịch thuật, giới thiệu lý thuyết hậu thực dân và ứng dụng lý thuyết hậu thực dân trong nghiên cứu văn học Việt Nam. Những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí trong bối cảnh báo chí và văn học quốc ngữ Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí trước 1975. Những nghiên cứu về Phạm Quỳnh và Nam Phong tạp chí sau 1975. Việc sƣu tầm, giới thiệu các trƣớc tác và dịch thuật của Phạm Quỳnh cùng những công trình nghiên cứu về Phạm Quỳnh. Việc sưu tầm, giới thiệu các trước tác và dịch thuật của Phạm Quỳnh.

Các bài viết, công trình nghiên cứu về Phạm Quỳnh. 30 CHƢƠNG 2: LÝ THUYẾT HẬU THỰC DÂN: NGUỒN GỐC, TIẾN TRÌNH, ĐẶC ĐIỂM. Từ chủ nghĩa thực dân đến chủ nghĩa hậu thực dân và diễn trình phát triển của “Orientalism”. Sự hình thành lý thuyết hậu thực dân và một số vấn đề cơ bản của lý thuyết hậu thực dân.

Sự hình thành lý thuyết hậu thực dân. Một số vấn đề cơ bản của lý thuyết hậu thực dân. Những lý thuyết gia tiêu biểu trong nghiên cứu hậu thực dân. Gayatri Chakravorty Spivak (1942-).

Trịnh Thị Minh Hà (1952-). Một số khái niệm cơ bản trong nghiên cứu hậu thực dân. Tính lai ghép (Hybridity). Tính nước đôi (Ambivalence).

Sự đa dạng và sai khác văn hoá (Cultural diversity/ Cultural difference). Từ lý thuyết hậu thực dân đến việc xem xét trƣờng hợp Phạm Quỳnh 84 2. Cuộc đời và sự nghiệp của Phạm Quỳnh. Nam Phong tạp chí và vai trò của Phạm Quỳnh.

86 CHƢƠNG 3: “LAI GHÉP” VÀ “NƢỚC ĐÔI” - TỪ NHÃN QUAN CÁ NHÂN ĐẾN TINH THẦN GẦY DỰNG NỀN VĂN HOÁ MỚI. “Lai ghép” - sự tạo sinh các dạng thức văn hóa mới. Phạm Quỳnh trước sự va chạm của hai nền văn minh. Lai ghép như là một quá trình diễn dịch, tạo dựng bản sắc.

“Nƣớc đôi” - hệ quả lai ghép và phƣơng thức đối thoại mới của Phạm Quỳnh. Phạm Quỳnh trước sự hiện diện của thực dân. Những tình thế nước đôi và sự rạn nứt của con đường hoà giải Pháp-Việt. Phạm Quỳnh trước ngưỡng cửa hiện đại.

122 CHƢƠNG 4: PHẠM QUỲNH VÀ SỰ HÌNH THÀNH MỘT LỐI TƢ DUY ỨNG XỬ VỚI “CÁI KHÁC” .1 “Cái khác” - từ nhãn quan phƣơng Tây đến những tác động lên cấu trúc tâm lý ngƣời thuộc địa. Phạm Quỳnh và những lựa chọn ứng xử với “cái khác”. Phạm Quỳnh trước cái ngoại dị quyến rũ của xứ sở phương Tây. Tìm kiếm và định vị căn tính dân tộc.

Xây dựng “quốc hồn” và phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống. Dịch văn hoá và quá trình tìm lại tiếng nói, vị thế cho dân tộc .1 Phạm Quỳnh trong bối cảnh dịch thuật đầu thế kỷ XX. Dịch thuật và ý thức hệ quyền lực cai trị thuộc địa. Dịch và tinh thần giải thực dân về mặt văn hoá.

158 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 1 Phụ lục 1: Dịch thuật một số khái niệm then chốt trong nghiên cứu Hậu thực dân. 1 Phụ lục 2: Tư liệu thống kê trên Nam Phong tạp chí. 26 Phụ lục 3: Danh mục các tác phẩm dịch thuật của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí.

45 Phụ lục 4: Một số hình ảnh về Phạm Quỳnh & Nam Phong tạp chí. Lý do chọn đề tài Sự ra đời của hàng loạt lý thuyết từ Cấu trúc luận (Structuralism) đến Hậu cấu trúc luận (Poststructuralism), Phân tâm học (Psychoanalysis), Nữ quyền luận (Feminism) vào đầu thế kỷ XX đã mở ra cho đời sống lý luận, phê bình văn học những chiều kích suy tưởng mới. Tuy nhiên, có vẻ như các lý thuyết này vẫn khó có thể thỏa mãn những câu hỏi được giới nghiên cứu đặt ra khi xem xét văn chương phương Đông, đặc biệt sau khi một số quốc gia được giải thuộc địa. Đến cuối thế kỷ XX, với những suy tư độc đáo về văn hóa hậu thuộc địa và văn chương di dân, Edward Said đã khơi nguồn cho một hướng nghiên cứu mới, sau này được các lý thuyết gia khác tiếp tục phát triển và hoàn thiện, lý thuyết Hậu thực dân/ Hậu thuộc địa (Postcolonialism).

Cho đến nay, đây vẫn là một lý thuyết có tính vấn đề, gây nhiều tranh cãi. Tại Việt Nam, khoảng mười năm trở lại đây, lý thuyết hậu thực dân bắt đầu được quan tâm và ứng dụng trong đời sống nghiên cứu văn học. Tuy nhiên, hiện lý thuyết này vẫn chưa được dịch thuật, giới thiệu một cách toàn diện và kỹ lưỡng. Là một lý thuyết mang tính liên ngành, nghiên cứu hậu thực dân hướng đến tìm hiểu các văn bản tác phẩm trong ngữ cảnh nhất định, nơi nó được tạo sinh và chi phối bởi hàng loạt diễn ngôn khác nhau.

Việc chuyển hướng nghiên cứu từ yếu tố “nội văn bản” sang các yếu tố “ngoại văn bản” cung cấp cho giới nghiên cứu những cơ sở trong việc đánh giá tác động của chủ nghĩa đế quốc đối với nền văn hoá các quốc gia thuộc địa và hậu thuộc, đồng thời cũng cho thấy sự thích ứng và đối kháng của các quốc gia này đối với nền văn hoá chính quốc. Nghiên cứu lý thuyết hậu thực dân, do đó, ngoài việc góp phần làm phong phú hơn đời sống phê bình văn học đương đại, còn mang đến những góc nhìn mới trong việc đánh giá các trường hợp văn học cụ thể ở Việt Nam. Văn học Việt Nam nói chung, văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX nói riêng là một mảnh đất màu mỡ trong việc ứng dụng lý thuyết hậu thực dân. Đặc biệt, với tính chất như một bản lề khép mở giữa cũ và mới, truyền thống và hiện đại, văn học 2 ba mươi năm đầu thế kỷ XX hiện vẫn là một mảng văn học gợi mở nhiều góc nhìn, nhiều hướng nghiên cứu khác nhau.

Một trong những điểm đáng chú ý của văn học giai đoạn này là sự khởi sinh các tư tưởng văn học mới, những tư tưởng đã tạo đà cho sự trỗi dậy của đời sống văn học ở giai đoạn tiếp theo. Phạm Quỳnh là một trong số những trí thức có tầm ảnh hưởng lúc bấy giờ. Ngoài việc góp phần làm cho đời sống văn học cũng như báo chí đương thời thêm sôi động, ông cũng là một nhân vật gây nhiều tranh cãi. Cho đến nay, những nghiên cứu về Phạm Quỳnh chủ yếu tập trung vào hai giác độ: văn học và chính trị.

Những tranh luận về ông thường dừng lại ở việc luận công và luận tội mà ít chú trọng phân tích tâm lý thuộc địa, những mâu thuẫn dằng dai mà bản thân Phạm Quỳnh cũng như nhiều trí thức đương thời gặp phải. Ứng dụng lý thuyết hậu thực dân trong nghiên cứu trường hợp Phạm Quỳnh giúp chúng ta nhìn rõ hơn những mâu thuẫn ở ông. Những mâu thuẫn, theo chúng tôi, một phần là hệ quả mang tính thời đại, một phần là lựa chọn nước đôi của không ít trí thức lúc bấy giờ trong ván cờ quyền lực chính trị. Hơn thế, nghiên cứu Phạm Quỳnh từ góc nhìn lý thuyết hậu thực dân giúp chúng ta cắt nghĩa thêm sự hiện diện của ông trong nền văn hóa, văn học dân tộc, đồng thời thấy được những yếu tố quan trọng góp phần làm nên tính phức tạp nơi chủ thể thuộc địa này.

Với những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Hoạt động văn học của Phạm Quỳnh trên Nam Phong tạp chí từ góc nhìn lý thuyết hậu thực dân”.