Luận án tiến sĩ: Đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Khải - Trần Văn Phượng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRẦN VĂN PHƢƠNG ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 5.33 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN VĂN LONG Hà Nội – 2001 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRẦN VĂN PHƢƠNG ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 5.33 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN VĂN LONG Hà Nội – 2001 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2001 Tác giả luận án Trần Văn Phƣơng MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. 18 CHƢƠNG 1: KHUYNH HƢỚNG TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ SAU 1945. Sự vận động của tiểu thuyết Việt Nam từ sau 1945 (Điểm lƣợc trên nét lớn). Khuynh hƣớng tiểu thuyết chính luận triết luận của Nguyễn Khải.

Sự vận động và những đặc điểm của tiểu thuyết Nguyễn Khải. 64 CHƢƠNG 2: NHÂN VẬT CỦA TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI. Các nhân vật tiểu biểu cho từng chặng đƣờng sáng tác của Nguyễn Khải. Những loại nhân vật độc đáo của tiểu thuyết Nguyễn Khải.

Nhân vật tƣ tƣởng "kiểu" Nguyễn Khải. Nghệ thuật xây dựng nhân vật. 106 CHƢƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM KẾT CẤU - CỐT TRUYỆN VÀ NGÔN NGỮ - GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT CỦA TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI. Đặc điểm kết cấu – cốt truyện và ngôn ngữ - giọng điệu trần thuật của tiểu thuyết Nguyễn Khải.

Đặc điểm ngôn ngữ và giọng điệu trần thoại của tiểu thuyết Nguyễn Khải. 165 DANH MỤC CÁC BÀI VIẾT CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN. 169 TÀI LIỆU THAM KHẢO. MỤC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI 1.

Thuộc trong số các nhà văn xuất hiện và trƣởng thành từ phong trào văn nghệ quần chúng trong chín năm kháng chiến, đến nay Nguyễn Khải đã có hơn nửa thế kỷ hoạt động liên tục trên các lĩnh vực báo chí và văn học nghệ thuật. Ông đã ba lần nhận giải thƣởng văn học của Hội Nhà văn. Năm 2000 Nguyễn Khải đƣợc nhận gần nhƣ đồng thời hai giải thƣởng lớn: giải Asean cho tập tuyển truyện ngắn và giải thƣởng Hồ Chi Minh cho cụm tiểu thuyết Xung đột Cha và con và…, Gặp gỡ cuối năm. So với các nhà văn cùng thế hệ, nhiều ngƣời thật có tài, nhƣng một số đã hy sinh trong hai cuộc chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ.

Một số khác cũng mất sớm vì mắc bệnh hiểm nghèo. Số còn lại vì những lý do khác nhau: hoặc là do thời thế thay đổi nên cảm thấy không còn “hợp thời”; hoặc là do bận bịu với công tác quản lý ự vụ; hoặc là do tuổi tác rồi ngại viết… hầu hết đều thấy biểu hiện viết ít hơn hoặc không viết nữa, thì Nguyễn Khải vẫn luôn sung sức, viết ào ạt, càng ngày càng đƣợc cảm tình của bạn đọc. Ông tâm sự: “Từ ngày có đổi mới tôi viết rất dễ dàng, viết được nhiều (…), bạc đọc xem ra yêu mến tôi hơn, chờ đợi tôi hơn” {125,8} Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải là một tập khảo luận về những vấn đề của cuộc sống và con ngƣời Việt Nam trong hai cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại, trong hoà bình xây dựng kiến tạo xã hội mới, trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nƣớc theo hƣớng xã hội chủ nghĩa. Sáng tác của ông bao gồm nhiều thể loại: ký, truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, kịch và tạp văn, tản văn, ở thể loại nào cũng có tác phẩm nổi trội.

Riêng trên lĩnh vực tiểu thuyết, Nguyễn Khải đã kiên trì mở đƣờng và khai phá một hƣớng đi mới với những tác phẩm đặt ra và góp phần giải quyết những vấn đề xã hội chính trị nổi lên trong nhiều thời kỳ quan trọng của đất nƣớc, với một giọng văn ngày càng nghiêng về những suy ngẫm, chiêm nghiệm giàu tính chính luận triết 2 luận. Trong ngót 30 đầu sách của Nguyễn Khải thể loại tiểu thuyết và truyện vừa chiếm hơn một nửa. Và mặc dù ranh giới phân biệt giữa tiểu thuyết và truyện vừa ở một số tác phẩm của nhà văn chƣa thật rạch ròi, nhƣng khi ghi dƣới tên tác phẩm là tiểu thuyết, chắc chắn tác giả đã có ý thức sử dụng các thủ pháp nghệ thuật để tái hiện cuộc sống theo quan niệm của riêng ông về thể loại này. Những công trình nghiên cứu về tác giả tác phẩm Nguyễn Khải với nhiều kiến giải sâu sắc, đều thống nhất xếp ông vào vị trí nhà văn tiêu biểu của nền văn học đƣơng đại, song vẫn chƣa có công trình chuyên sâu về tiểu thuyết Nguyễn Khải.

Vì vậy, mục đích của đề tài là tiếp tục đi sâu nghiên cứu các đặc điểm của tiểu thuyết Nguyễn Khải, nhằm chỉ ra những đóng góp của ông về phƣơng diện tiểu thuyết cho nền văn xuôi Việt Nam hiện đại. Sau chuyên luận Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại của Phan Cự Đệ, đến thời gian gần đây tiểu thuyết Việt Nam lại thực sự thu hút giới nghiên cứu, nhất là trong phạm vi chuyên ngành văn học trong các trƣờng đại học. Song dƣờng nhƣ công việc nghiên cứu chỉ mới khảo sát kỹ các thành tựu tiểu thuyết từ trƣớc Cách mạng tháng Tám. Còn tiểu thuyết sau năm 1945 nhìn chung, vẫn nhiều khu vực bỏ ngỏ.

Đánh giá sự phát triển của văn học Việt Nam từ 1945 đến nay trong tiến trình của nền văn học dân tộc, một trong những phƣơng diện quan trọng là phải chú ý đúng mức đến sự phát triển của thể loại tiểu thuyết. Đặt trong mạch vận động chung của tiểu thuyết Cách mạng Việt Nam từ sau 1945 có thể nhận thấy, bắt đầu từ Xung đột trở đi, ở Nguyễn Khải đã hình thành một khuynh hƣớng tiểu thuyết luôn bát sát những vấn đề nóng bỏng đặt ra trong từng thời điểm cụ thểcủa đời sống xã hội. Và cũng nhƣ nhiều thể tài khác của văn học Cách mạng yếu tố chính luận ngày càng xâm nhập vào một cách phổ biến, thì ở tiểu thuyết Nguyễn Khải lúc đầu chính luận cũng đƣợc thể hiện nhƣ một yếu tố nghị luận về chính trị xã hội, nhƣng càng về sau nó càng hƣớng tới triết luận về mọi vấn đề của đời sống nhân sinh. Gần với 3 quan niệm coi “Nghệ thuật là khoa học thể hiện lòng người” [83], tƣ duy tiểu thuyết của Nguyễn Khải nghiêng về nghiên cứu đời sống xã hội và những con ngƣời đƣơng thời, phát hiện ra những vấn đề ẩn sau các sự vật hiẹn tƣợng tƣởng thật giản đơn, quen thuộc.

ông luôn gắng tìm tòi thử nghiệm để không ngừng cách tân thể loại tiểu thuyết trong những giới hạn có thể ở thờiđại mình, lui tới biến hoá một cách thông minh mà vẫn luôn phù hợp với yêu cầu của chế độ và đƣợc độc giả chấp nhận. Đó là yếu tố tiên quyết đảm bảo sự nghiệp văn học của ông đƣợc liên tục. Vì những lý do đó, đề tài luận án sẽ góp phần giải quyết vấn đề có ý nghĩa thực tiễn trong việc nghiên cứu một tác giả tiêu biểu của nền văn học đƣơng đại, phát hiện những nét độc đáo về nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết Nguyễn Khải, từ đó góp phần đánh giá một cách đầy đủ và hy vọng sẽ thấu đáo hơn về nhà văn. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 2.

Nhìn chung về việc phê bình, nghiên cứu sáng tác của Nguyễn Khải Đọc theo các chặng đƣờng ság tác của Nguyễn Khải đến nay đã có trên 100 bài viết đƣợc công bố, trong đó tới 2/3 các công trình nghiên cứu trực tiếp về tác giả, tác phẩm Nguyễn Khải. Số còn lại tuy không trực tiếp đặt ra vấn đề nghiên cứu nhà văn nhƣng trong bài viết của mình, các tác giả đều có đề cập đến Nguyễn Khải ở cấp độ này hay cấp độ khác. Đáng chú ý nhất là các công trình nghiên cứu về một tác giả văn học. Đầu tiên là bài: “Đặc điểm sáng tác của Nguyễn Khải” trong cuốn Tác giả văn xuôi Việt Nam hiện đại (từ sau 1945) của Chu Nga.

Bà đánh giá rất cao những tác phẩm Nguyễn Khải viết về nông thôn, đồng thời khẳng định ngòi bút tác giả “thông minh, sắc sảo, giàu tính chiến đấu (…) luôn có sự đòi hỏi cao đối với bản thân và đối với mọi người” [160]. Sáu năm sau đó, Phan Cự Đệ tiếp tục viết về Nguyễn Khải trong Nhà văn Việt Nam 1945-1975 (tập 2). Bài viết bao quát một khối lƣợng tác phẩm lớn của nhà văn sáng tác trong vòng 30 năm và 20 bài nghiên cứu có giá trị về tác phẩm Nguyễn Khải. Ông nhấn mạnh: “Với một ngòi bút hiện thực 4 tỉnh táo, Nguyễn Khải luôn luôn xông thẳng vào những mâu thuẫn địch ta và mâu thuẫn nội bộ nhân dân trong xã hội, những Xung đột giữa các tính cách, những đấu tranh giằng xé trong tâm tư tình cảm của mỗi con người”… Đấy là phong cách độc đáo của tác giả khác xa với “những phong cách hiện thực tỉnh táo trong văn học hiện thực phê phán” [45,497].

Năm 1990, do nhu cầu của việc nghiên cứu giảng dạy ngày càng đƣợc mở rộng, Giáo trình văn học Việt Nam 1945 – 1975 (phần tác giả) đƣợc Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành. Trong tập sách này, bài viết về Nguyễn Khải do Đoàn Trọng Huy biên soạn. So với các bài trƣớc, bài viết này ra đời sau nên tầm bao quát tƣ liệu rộng hơn, đƣợc thừa hƣởng thành quả nghiên cứu của các công trình đi trƣớc nhiều hơn nên nó đƣợc bổ sung thêm nhiều điểm mới, đặc biệt là phần chỉ ra nét phong cách chính luận cũng nhƣ những nỗ lực đổi mới cách viết của Nguyễn Khải để ngày càng “làm cho tác phẩm có sức mạnh thuyết phục riêng” [190]. Đến cuối năm 1996 Tuyển tập Nguyễn Khải ra đời do Vƣơng Trí Nhân tuyển chọn và viết giới thiệu.

Là cây bút nghiên cứu phê bình văn học chuyên nghiệp nhiều năm lăn lộn trong nghề, hiểu biết tƣờng tận những chuyện đời thƣờng (kể cả những “khuất lấp” đằng sau tác phẩm của nhà văn), Vƣơng Trí Nhàn đã thể hiện trên nhiều trang viết say đắm: bên cạnh khả năng phân tích tác phẩm là sự đồng cảm sâu sắc với tác giả, cho nên nhiều nhận định của ông trong bài viết đã thực sự “tri âm” với Nguyễn Khải. Đặt Nguyễn Khải vào trong tiến trình văn học Cách mạng qua nửa thế kỷ với những biến dộng dữ dội của lịch sử, Vƣơng Trí Nhàn kết luận: Ông đã là một trong những nhà văn dẫn đầu của thời đại.