Luận án tiến sĩ phương thức ứng xử với chữ nôm và văn học nôm của các chính thể

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ TUYẾT MAI PHƯƠNG THỨC ỨNG XỬ VỚI CHỮ NÔM VÀ VĂN HỌC NÔM CỦA CÁC CHÍNH THẺ Ở VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI (Khảo sát qua thư tịch lịch sử và sáng tác văn chương) LUẬN ÁN TIÊN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG THỊ TUYẾT MAI PHƯƠNG THỨC ỨNG XỬ VỚI CHỮ NÔM VÀ VĂN HỌC NÔM CỦA CÁC CHÍNH THẺ Ở VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI (Khảo sát qua thư tịch lịch sử và sáng tác văn chương) Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62223401 LUẬN ÁN TIÊN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. TRÀN NGỌC VƯƠNG HÀ NỘI - 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Hoàng Thị Tuyết Mai LOI CAM ON Tôi xin trân trọng cảm on GS.

Tran Ngọc Vương, người đã tận tinh hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án. Xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã quan tâm, tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, quý thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khuyến khích, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án. Tác giả Hoàng Thị Tuyết Mai MỤC LỤC CHƯƠNG 1.

TONG QUAN TINH HINH NGHIEN CUU VE PHUONG THUC UNG XU VOI CHU NOM, VAN HOC NOM VA HUONG TRIEN KHAI CỦA LUẬN ÁN. Xác định nội hàm một số khái niệm then chốt. Phương thức ứng xử với chữ Nôm và văn học Nôm trong nghiên cứu 8 1. Nghiên cứu phương thức ứng xử với chữ Nôm và văn học Nôm từ 403001000 1:0010; 1 1.

Hướng triển khai của đề tài. NHỮNG YEU TO CO SO CUA XÃ HỘI NGÔN NGỮ VÀ VĂN HỌC TRUNG ĐẠI CHO SỰ HÌNH THÀNH PHƯƠNG THỨC 2. Xã hội - ngôn ngữ ở Việt Nam thời trung đạI. Các nhân tố cơ bản trong đời sống xã hội - văn học trung đại ở M⁄ G80 `.

Song ngữ Hán - Nôm và sự phân công văn học Hán - Nôm. NHUNG BIEU HIEN PHUONG THUC UNG XU CỦA CÁC CHÍNH THẺ VỚI CHỮ NÔM VÀ VĂN HỌC NÔM. Ứng xử định hướng từ phía chính thê. Ứng xử làm gương từ phía chính thỂ.

cEEcrrey 107 CHƯƠNG 4. SỰ TÁC ĐỘNG CỦA PHƯƠNG THỨC ỨNG XỬ TU PHIA CHINH THE DOI VOI DOI SONG CHU NOM, Z©8:/ e1), 5 ~. Hướng vào chủ đề giáo hóa.------¿-sc©csz+czz+cssce-. Hướng vào đề cao chính thống .----- 22©2+222sz2cse+cs+ 119 4.

Hướng vào sự hoàn thiện thi luật. “Lấy văn chương mà xem quốc ngφ”. Sự chế ước của lịch sử đối với một phương thức ứng xử.ÔÔ,Ô 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIEN QUAN ĐÉN LUẬN ÁN.<- 5° -scc<ccseeesecsseseereserserse 151 IV. 152 PHẢN PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIET TAT ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN DVSKTT: LTTK: DLGHTL: HĐTĐDNC: TGCHQNV: TDTCTHGNC: Đại Việt sử kí toàn thư Lịch triều tạp kỉ Điều lệ giáo hóa triều Lê Huấn địch thập điều diễn nghĩa ca Thập giới cô hồn quốc ngữ văn Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca 1.

Lí do chọn đề tài Văn học chữ Nôm là một trong hai thành tố của nền văn học viết Việt Nam trung đại. Văn học chữ Nôm được coi là quốc văn Việt Nam trung đại, là tiền thân của văn học Việt Nam hiện đại ghi bằng mẫu tự La-tinh, được gọi là chữ quốc ngữ sau này. Trong hoàn cảnh xã hội và văn hóa các thế kỉ thời trung đại của quốc gia Đại Việt độc lập tự chủ, chữ Nôm và văn học Nôm luôn chịu nhiều tác động của những biểu hiện mang tính ứng xử của các chính thể. Các chính thê Đại Việt với tư cách là chủ nhân quản lí quốc gia luôn coi quốc âm, quốc ngữ, Nam âm như là một trong những đặc trưng khăng định quốc quyền, khẳng định nền độc lập tự chủ, khẳng định sự khác biệt giữa Nam và Bắc, trong đó Nam là nước Đại Việt, còn Bắc là Trung Quốc, nước của các triều đại Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh.

Những tác động đó có tính hệ thống, tạo thành một tổng thể những biểu hiện mang tính ứng xử có thê được gọi là “phương thức ứng xử” đối với chữ Nôm, văn học Nôm. Tổng thể những biểu hiện được gọi là “phương thức ứng xử” như thế mang trong mình những đặc trưng trung đại, vừa mang tính tích cực vừa mang sắc thái tiêu cực theo cách nhìn của người hiện đại chúng ta. Quan niệm cho rằng, các chính thể phong kiến đã coi “Nôm na là cha mách qué”; văn học Nôm là thứ văn học của “bố cu mẹ đĩ”, ít được coi trọng và đánh giá cao thường được các nhà nghiên cứu nhắc đến khá nhiều. Điều này thường gắn với cách nhìn cho rằng chế độ phong kiến có cái nhìn tiêu cực đối với chữ Nôm và văn học Nôm.

Có một câu hỏi luôn được đặt ra là, tại sao chữ Nôm và văn học Nôm xuất hiện khá sớm, có diễn trình phát triển gần mười thế kỉ lại không được điển chế và có chức năng như hệ thống văn tự và văn học chính thông? Bên cạnh những đánh giá tiêu cực lại có những cách đánh giá tích cực về vai trò của các chính thê trong phương diện sử dụng chữ, tiếng Nôm, tiếng mẹ đẻ, rằng, nhiều đại diện các chính thể đã dùng chữ Nôm để ghi lại những sáng tác văn học; rằng nhiều triều đại có những chỉ dụ trong việc sử dụng tiếng mẹ đẻ xem như là tiêu chí độc lập quốc gia, xem ngôn ngữ văn học Nôm như là kênh truyền tải những vấn đề đạo lý theo các yêu cầu của chính thể. Trên thực tế, vấn đề này phức tạp hơn nhiều bởi nó bị chỉ phối bởi hàng loạt các nhân tố lịch sử, văn hóa, xã hội thời trung đại, chính các nhân tố này đã làm cho các chính thể ứng xử với chữ Nôm và văn học Nôm một cách “nước đôi”. Trước hết, các chính thể và người đứng đầu chính thể là đại diện cho một nhà nước Đại Việt độc lập tự chủ. Cho đù còn phải chịu những chế ước của lịch sử nhưng họ là chủ nhân của nước Việt.

Dù vô thức hay có ý thức, tiếng mẹ đẻ, chữ Nôm, văn Nôm đối với họ vẫn là cái gì thuộc về đất nước, là dân tộc. Phương thức ứng xử đối với chữ Nôm và văn học Nôm của các chính thê trung đại ở Việt Nam đặt trong môi trường và hoàn cảnh văn hóa trung đại mà trong đó có sẵn trong mình những cặp đối lập về ngôn ngữ, văn học và văn hóa. Đó là đối lập ngôn ngữ do tính hình song ngữ mang lại; đối lập giữa văn học chính thống mang tính cao quí và văn học thông tục; đối lập giữa thượng đẳng tỉnh hoa và phô thông đại chúng. Giữa các đối lập đó là những ranh giới không thể xóa nhòa và san lấp.

Chính những điều đó cho phép ta hình dung về tổng thể mang tính hai mặt trong cách thức ứng xử của chính thể nhà nước với chữ Nôm và văn học Nôm. Và chính thái độ của chính thê vừa “bài trừ” vừa “sử dụng”; vừa “coi thường” vừa “lợi dụng”; trạng thái vừa “mâu thuẫn” vừa “thống nhất” đó cho phép chúng ta hình dung chúng như là tổng thể của những biểu hiện mang đặc trưng như một phương thức ứng xử. Chính điều này đã lôi cuốn và thu hút chúng tôi nghiên cứu “phương thức ứng xử” của các chính thể đối với chữ Nôm, văn học Nôm ở Việt Nam thời trung đại. Nghiên cứu phương thức ứng xử với chữ Nôm và văn học Nôm của các chính thê ở Việt Nam thời trung đại giúp chúng ta hiểu được nhân tố tiếng mẹ đẻ trong đời sống thực tế cũng như trong nền quốc văn trong các điều kiện và hoàn cảnh lúc bấy giờ.

Việc này vừa góp phần trực tiếp cho nghiên cứu văn học trung đại, vừa góp phần lí giải vì sao chữ Nôm trong lịch sử trung đại không được điển chế nhưng vẫn được dùng, vẫn như là một thành tổ sẵn sàng cho sự lựa chọn trong những tình huống cần thiết. Từ góc nhìn như thế, những trải nghiệm có tính lịch sử và minh chứng về phương thức ứng xử của các chính thể đối với chữ Nôm, văn học Nôm cũng như chính với nền quốc văn trung đại mà luận án đề cập tới sẽ là những cơ sở và bài học lịch sử cho mọi ứng xử với nền quốc văn hiện đại cũng như với tiếng mẹ đẻ giai đoạn hiện đại nói chung. Đây là đề tài không chỉ có ý nghĩa khoa học, ý nghĩa lịch sử mà còn có ý nghĩa thực tiễn. Vì thế chúng tôi lựa chọn vấn đề “PHƯƠNG THỨC ỨNG XỬ VỚI CHỮ NÔM VÀ VĂN HỌC NÔM CỦA CÁC CHÍNH THẺ Ở VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI” làm đề tài cho luận án tiến sĩ văn học của mình, nhằm hình hài hóa tổng thể những biểu hiện mang đặc trưng như là “phương thức ứng xử” đối với chữ Nôm và văn học Nôm của các chính thể trên phông nền của các nhân tố xã hội, lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ, văn học thời trung đại ở Việt Nam; góp phần nhất định nhằm khách quan hóa việc giải thích nguyên nhân hình thành cũng như sự tác động của phương thức ứng xử đó đối với đời sống văn học Nôm qua một số hiện tượng và trường hợp mang tính đại diện.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng của luận án là tổng thé những biểu hiện mang dấu hiệu ứng xử và phương thức ứng xử của các chính thể ở Việt Nam thời trung đại đối với chữ Nôm, văn học Nôm trên cơ sở phân tích những tư liệu được phân xuất từ những bộ quốc sử, từ những nguồn tư liệu có tính chất văn kiện nhà nước cũng như từ thực tiễn của đời sống văn học Nôm trong quá khứ.