Luận án tiến sĩ cái huyền ảo trong tiểu thuyết toni morrison luận án ts văn học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN PHƯƠNG KHÁNH CÁI HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT TONI MORRISON LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội – 2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN PHƯƠNG KHÁNH CÁI HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT TONI MORRISON Chuyên ngành: Văn học Bắc Mỹ Mã số: 62.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐẶNG ANH ĐÀO Hà Nội - 2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Toni Morrison và những khuynh hướng tiếp cận.

Trên thế giới. Cái huyền ảo và văn học huyền ảo. Đi tìm khái niệm “Cái huyền ảo” (the magical). Cái huyền ảo (the magical) – phương thức sáng tác hay tư duy nghệ 34 thuật.

CỐT TRUYỆN VÀ CÁC MOTIF HUYỀN ẢO. Kiểu cốt truyện và những dấu vết huyền thoại. Huyền thoại gốc Monomyth. Truy tìm Chén Thánh.

Huyền thoại chu kỳ. Các motif huyền ảo – Những cổ mẫu biến hình. Chết và Tái sinh. Hiến tế và Cứu chuộc.

Mẹ và Con gái. 72 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương 3. NHÂN VẬT HUYỀN ẢO. Nhân vật huyễn hoặc.

Hiện hữu ma ảo. Người – ma tái sinh. Nhân vật lưỡng phân. Sự chối từ thực tại.

Ẩn ức và loạn tâm. Nhân vật huyền thuật. Sức mạnh tiên tri và trị liệu. Sứ mệnh trợ giúp và dẫn đường.

DIỄN NGÔN HUYỀN ẢO – TỪ PHƯƠNG DIỆN 108 NGƯỜI KỂ CHUYỆN. Người kể chuyện và diễn ngôn thực - ảo. Diễn ngôn người kể chuyện: lập lờ thực - ảo. Đặc điểm kiểu diễn ngôn thực - ảo.

Người kể chuyện và diễn ngôn xoay vòng. Ngôn ngữ lặp và cấu trúc xoay vòng. Hiệu quả thẩm mỹ huyền ảo. Người kể chuyện và diễn ngôn âm nhạc.

“Tên gọi của âm thanh và âm thanh của tên gọi”. Diễn ngôn Jazz – những mật ngữ. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

168 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lời cam đoan Tôi xin cam đoan: Luận án này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đặng Anh Đào. Những kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào. Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình. Hà Nội, tháng 07 năm 2015 Tác giả luận án Nguyễn Phương Khánh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Có cảm giác rằng, khi con người ngậm ngùi một cách thê thiết về một thời đại vắng Chúa và gào kêu rằng nền văn minh đã trở thành cõi hồng hoang trong lòng người thì người ta lại càng tin tưởng một cách chân thành và sùng kính phía bờ kia của thực tại, dâng hiến chân lý cho cái siêu thực, kỳ ảo. Không còn đề cao lý tính, con người “sục sạo” tận cõi sâu của cái tôi bí ẩn, lắng nghe cái vô thức, tiềm thức chìm nổi và nhìn cuộc sống bằng con mắt đứa trẻ, vừa thơ ngây vừa mặc cảm, vừa khao khát tìm kiếm lại đồng thời không biết đến ngày mai. Vì thế, đọc văn chương thời này, người ta như lạc lối trong những không gian vô số ngả rẽ và thời gian xuôi ngược lúc nén chặt trong một tiếng thở dài, lúc kéo dài vô tận hàng thế hệ. Nhân vật và sự kiện trong đó có đầy đủ cơ sở để hiện diện, thậm chí cũng đầy đủ “tổng hòa các mối quan hệ xã hội” (K.Marx), nhưng cái khác biệt với tư duy văn học truyền thống là ở chỗ, những cơ sở ấy lý giải kiểu gì cũng được, hoặc không quan tâm vì sao “nó lại như thế”.

Đây cũng là biểu hiện của motif quy hồi (quá trình quay về trung tâm được diễn đạt bằng đường xoắn ốc hướng vào tâm điểm) trong biểu tượng văn hóa loài người. Giống như chẳng ai băn khoăn làm sao mẹ Thánh Gióng ướm vào dấu chân khổng lồ mà thụ thai được, thì bạn đọc cũng thấy bình thường trước sự kiện mưa hoa trong đám tang Hose Accadio Buendya (Trăm năm cô đơn). Con người từng gán cho các vị thần trên đỉnh Olympus những đặc điểm của loài người theo tư duy nguyên thủy đầy tính thần thoại, thì giờ đây họ cũng biến những con ma thành người, người thành quái vật, đường sá được quy hoạch thành mê cung, mặt phẳng thành không gian đa chiều và trái đất xanh tươi thành một hố đen đậm tính khải huyền. Văn chương huyền ảo (Magical Literature) có lẽ đã ra đời trên kiểu tư duy hiện đại như thế.

Không đam mê phản ánh hiện thực nghiêm ngặt theo chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XIX, cũng không thấy tính nổi loạn và lãng mạn là hấp dẫn, thiên niên kỷ mới đón nhận sự trở về của cổ mẫu huyền thoại. Nếu văn học kỳ ảo (Fantastic Literature) từng thịnh hành trong văn học Âu Mỹ cuối XIX, đầu XX đã mang lại không khí Liêu Trai hiện đại, khiến con người sợ hãi và băn khoăn trước các yếu tố siêu nhiên, dị thường thì văn học huyền ảo tô đậm cái thần kỳ, ma thuật trong một cảm quan đầy chất thơ. Chính vì vậy, văn chương huyền ảo đã mở đường cho sự tái 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sinh của nhiều cổ mẫu, biểu tượng huyền thoại, chất folklore sống động và cả âm nhạc truyền thống được đan cài trong lối trần thuật biến hóa. Bút pháp huyền ảo cũng sử dụng tất cả “hiệu ứng” kỹ thuật mà văn chương kỳ ảo đã tạo dựng, nhưng những chi tiết phi thực lại không đưa người đọc ra khỏi bờ hiện thực, mà ngược lại hiện thực lịch sử là phông nền cơ bản và đích nhắm đến của tất cả các phương tiện truyện kể.

Có thể quan niệm, văn học huyền ảo đã mở rộng biên giới của hiện thực và khai phóng mọi khả năng sáng tạo. Nhà văn nữ da đen người Mỹ - Toni Morrison được xếp vào xu hướng sáng tác huyền ảo hiện đại. Đọc tiểu thuyết Toni Morrison, người ta thấy những hồn ma tái sinh, những phận người bị hiến tế, cuộc truy tìm cội rễ dòng họ và bản sắc cá nhân… được chuyển tải bằng cốt truyện pha trộn màu sắc hiện thực và kỳ ảo, huyền thoại. Lối viết của Morrison dẫn đến liên tưởng về cú bùng nổ với sức lan tỏa mạnh mẽ của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh trong thế kỷ XX.

Tuy nhiên, xét cho cùng, chỉ hiện thực đời sống đầy tính “huyền ảo” của người da đen trên vùng đất của giấc mơ Mỹ là có sự gặp gỡ với đặc trưng lịch sử phong phú, chất chồng huyền thoại dân gian của các dân tộc Mỹ Latinh, sự lý giải còn lại phải nằm ở cá tính sáng tạo của một nhà văn nữ tài năng uyên áo. Bản thân huyền thoại đã là chất thơ của lịch sử, dưới ngòi bút tinh tế của Toni Morrison, huyền thoại từ xa xưa lại sống động trong đời thực, thấm đẫm giai điệu ngọt ngào của thơ ca dân gian, của nhạc Blues, Jazz của người Mỹ gốc Phi và chất nữ tính vốn đã làm nên sinh mệnh của một nhà văn tài năng trên bục giải thưởng Nobel. Toni Morrison là nhà văn nữ có vị trí đặc biệt trong dòng chảy văn học Bắc Mỹ đương đại. Tuy nhiên, trong khi những cây bút cổ điển và hiện đại quen thuộc như Mark Twain, O’Henry, Jack London, đặc biệt là Ernest Hemingway, William Faulkner… vẫn tiếp tục được giới thiệu và nghiên cứu phổ biến ở Việt Nam thì những nhà văn đa sắc tộc khác ở Hoa Kỳ như Toni Morrison lại chưa được quan tâm một cách đầy đủ.

Xuất phát từ nhu cầu, mong muốn tìm hiểu và đánh giá toàn diện hơn nền văn học Bắc Mỹ cuối thế kỷ XX đến nay, đồng thời khám phá sâu hơn dòng văn chương huyền ảo hiện đại, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Cái huyền ảo trong tiểu thuyết Toni Morrison”. Đặt trong thực tế tình hình và yêu cầu nghiên cứu, giảng dạy về nhà văn Toni Morrison nói riêng và văn học Mỹ nói chung, khảo sát tác phẩm của Morrison dưới góc độ văn chương huyền ảo, với chúng tôi, là một con đường cần thiết để tiếp cận những đặc trưng của văn học hiện đại Hoa Kỳ. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2.

Mục đích nghiên cứu Luận án nghiên cứu các biểu hiện và hiệu quả thẩm mỹ của Cái huyền ảo (the magical) trong tiểu thuyết Toni Morrison. Thông qua đó, luận án đi đến khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn Mỹ gốc Phi – một cá tính sáng tạo độc đáo với những đặc trưng trữ tình nữ tính, thâm trầm nhưng náo động nhạc Jazz và khốc liệt ám ảnh của hiện thực nô lệ trong khuôn hình nền văn hóa đa trị Mỹ đương đại. Bên cạnh đó, khái niệm Cái huyền ảo (the magical) cho đến nay vẫn chưa định hình rõ nét trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam. Do vậy, luận án cũng hướng đến việc tạo dựng một cơ sở khoa học cho việc xây dựng khái niệm và đề ra một hướng tiếp cận đối với tác phẩm của nữ văn sĩ da màu Toni Morrison từ góc độ của văn chương huyền ảo.

Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung khảo sát thế giới nghệ thuật của Toni Morrison trong tiểu thuyết trên các phương diện: cốt truyện và các motif huyền ảo; nhân vật huyền ảo; diễn ngôn huyền ảo (giới hạn ở diễn ngôn người kể chuyện). Chúng tôi xác định đây là những biểu hiện cơ bản và rõ nét nhất của tư duy huyền ảo trong văn chương Toni Morrison, bộc lộ nét riêng trên con đường sáng tạo của một nhà văn nữ da đen. Phạm vi nghiên cứu Luận án đi vào tìm hiểu toàn bộ tiểu thuyết (gồm 10 cuốn, ra đời từ năm 1970 đến 2012) của Toni Morrison(1). Trong đó chúng tôi tập trung phân tích 4 tác phẩm tiêu biểu, khảo sát trên nguyên bản tiếng Anh, đó là:  The Bluest Eye (1970) (Mắt biếc, Phan Quang Định dịch, NXB Trẻ TP Hồ Chí Minh 1995);  Song of Solomon (Bài ca Solomon, 1977);  Beloved (1987) (Người yêu dấu, Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Thanh Tâm dịch - NXB Văn học 2006);  Jazz (Jazz, 1992).

(1) Toàn bộ tiểu thuyết của Toni Morrison đã được tác giả luận án giới thiệu, tóm tắt cốt truyện trong sách tham khảo (viết riêng): Toni Morrison và tiểu thuyết, NXB Văn học 2012.