Luận án Tiến sĩ: Kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC THƢƠNG MẠI ------ CHU THỊ HUYẾN KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC THƢƠNG MẠI ------ CHU THỊ HUYẾN KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ Ở VIỆT NAM Chuyên ngành : Kế toán Mã số : 934.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Phạm Đức Hiếu 2. Hà Thị Thúy Vân HÀ NỘI - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng.

Kết quả nghiên cứu của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác. Hà Nội, tháng 01 năm 2022 Tác giả luận án Chu Thị Huyến ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Quản lý Sau Đại học, Khoa Kế toán – Kiểm toán trường Đại học Thương mại đã giúp đỡ và tạo điều kiện trong suốt quá trình đào tạo, nghiên cứu và thực hiện luận án. Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo và các thành viên của các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam, các chuyên gia tại các trường Đại học đã nhiệt tình giúp đỡ trong việc cung cấp các số liệu, cho ý kiến đóng góp trong suốt quá trình điều tra, phỏng vấn phục vụ thực hiện luận án. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS, TS.

Phạm Đức Hiếu và PGS, TS. Hà Thị Thuý Vân đã tận tình giúp đỡ, có những ý kiến đóng góp quý báu trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Sau cùng, tác giả xin bày tỏ sự cảm ơn đến gia đình, các đồng nghiệp và bạn bè đã động viên, chia sẻ và tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình thực hiện luận án. Trân trọng cảm ơn! Tác giả luận án Chu Thị Huyến iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ. vii PHẦN MỞ ĐẦU.

Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của của đề tài. Kết cấu của luận án. 6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHẬN DIỆN KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU.

Các nghiên cứu về nội dung kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp. Nội dung kế toán trách nhiệm trước năm 1965. Nội dung kế toán trách nhiệm từ 1965 đến 1985. Nội dung kế toán trách nhiệm từ 1985 đến nay.

Các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp. Khoảng trống nghiên cứu. 20 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1. 22 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG DOANH NGHIỆP.

Phân cấp quản lý – cơ sở của kế toán trách nhiệm. Khái niệm và vai trò của kế toán trách nhiệm. Khái niệm kế toán trách nhiệm. Vai trò của kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp.

Nội dung kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp. Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng trung tâm trách nhiệm. Lập dự toán. Thu thập, xử lý thông tin thực hiện.

Báo cáo kế toán trách nhiệm. Đánh giá thành quả ở các trung tâm trách nhiệm. Một số lý thuyết nền tảng và các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp. Một số lý thuyết nền tảng.

Các yếu tố ảnh hưởng đến kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu. 66 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 69 CHƢƠNG 3: PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Tổng quan về phương pháp nghiên cứu. Lựa chọn phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp. Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp.

Quy trình nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu định tính. Thiết kế nghiên cứu định lượng.

Phương pháp xử lý dữ liệu. 85 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 90 CHƢƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ Ở VIỆT NAM. Tổng quan về các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam.

Lịch sử hình thành và phát triển của các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Đặc điểm quy trình công nghệ sản xuất và hình thành trung tâm trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Đặc điểm tổ chức bộ máy quản lý tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Đặc điểm tổ chức bộ máy kế toán quản trị.

Kết quả nghiên cứu thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Mô tả mẫu nghiên cứu. Thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam.

Phân tích nhân tố khám phá. Đánh giá độ tin cậy của thang đo. Phân tích hồi quy bội. 116 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4.

123 CHƢƠNG 5: BÀN LUẬN VÀ CÁC KHUYẾN NGHỊ TỪ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Bàn luận kết quả nghiên cứu về thực trạng áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Bàn luận kết quả về các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu.

Khuyến nghị về áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Khuyến nghị về các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Điều kiện thực hiện các khuyến nghị. Về phía Nhà nước.

Về phía doanh nghiệp. Về phía các cơ sở đào tạo. Về phía các Hiệp hội nghề nghiệp. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo.

Những hạn chế của luận án. Hướng nghiên cứu tiếp theo. 141 KẾT LUẬN CHƢƠNG 5. 143 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ đầy đủ DN Doanh nghiệp KTQT Kế toán quản trị KTTN Kế toán trách nhiệm TNHH Trách nhiệm hữu hạn TTCP Trung tâm chi phí TTDT Trung tâm doanh thu TTĐT Trung tâm đầu tư TTLN Trung tâm lợi nhuận TTTN Trung tâm trách nhiệm vii DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTTN trong DN .1: Các khái niệm về KTTN.2: Hệ thống chỉ tiêu đánh giá TTCP .3: Hệ thống chỉ tiêu đánh giá TTDT.4: Hệ thống chỉ tiêu đánh giá TTLN .5: Hệ thống chỉ tiêu đánh giá TTĐT.1: Tổng hợp các thang đo nháp dựa vào nghiên cứu tiền nhiệm .2: Các nhóm ngành sản xuất ô tô Việt Nam .1: Thống kê doanh nghiệp khảo sát .2: Thống kê về đối tượng trả lời phiếu .3: Thống kê các loại TTTN .4: Thống kê mô tả mức độ phân chia đơn vị thành các TTTN.5: Thống kê về việc phân quyền và giao trách nhiệm cho các nhà quản lý ở các TTTN .6: Thống kê mô tả mức độ phân phân quyền và giao trách nhiệm cho các nhà quản lý ở các TTTN .7: Thống kê về trách nhiệm kế toán ở các TTTN .8: Thống kê về lập dự toán .9: Thống kê về thu thập, xử lý thông tin thực hiện .10: Thống kê về báo cáo KTTN .11: Thống kê về đánh giá thành quả ở các TTTN .12: Kết quả phân tích KMO và kiểm định thang đo Barlett’s của các biến độc lập .13: Kết quả ma trận thành phần chính xoay lần 4 .14: Tổng phương sai trích của các biến độc lập .15: Kết quả phân tích KMO và kiểm định thang đo Barlett’s của biến phụ thuộc .16: Tổng phương sai trích của biến phụ thuộc .17: Tổng hợp đánh giá độ tin cậy thang đo .18: Ma trận hệ số tương quan .19: Kết quả ước lượng mô hình hồi quy tuyến tính lần đầu .20: Kết quả ước lượng mô hình hồi quy tuyến tính lần 2.21: Kết quả phân tích hồi quy chính thức .22: Đánh giá mức độ phù hợp của mô hình.1: Mức độ tác động của các yếu tố ảnh hưởng tới áp dụng KTTN tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam .2: Tổng hợp kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTTN tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam.

129 viii DANH MỤC BIỂU Biểu đồ 4.1: Thống kê về tổ chức bộ máy kế toán quản trị tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam .2: Thống kê về lập dự toán. Phân phối Histogram của phần dư trong mô hình .1: Quy trình nghiên cứu. 73 DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1. Nội dung kế toán trách nhiệm trong DN qua các giai đoạn .1: Các loại và đặc điểm của TTTN .2: Trách nhiệm kế toán ở các TTTN .3: Mô hình lý thuyết nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTTN trong DN .1: Mô hình nghiên cứu thực nghiệm các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTTN tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam.

82 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài nghiên cứu Trong xu thế toàn cầu hoá đang diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, hội nhập kinh tế quốc tế đang trở thành một xu thế khách quan với hầu hết tất cả các quốc gia trên thế giới. Hệ quả là mức độ cạnh tranh giữa các DN ngày càng trở nên khốc liệt không chỉ trong nước mà còn trên cả thị trường khu vực và thế giới. Khi đó, các DN muốn tồn tại và phát triển phải không ngừng tự cải thiện hiệu quả hoạt động nội bộ để nâng cao khả năng cạnh tranh.

Mỗi DN cần thiết phải nghiên cứu và ứng dụng các công cụ quản lý hiệu quả nhằm phục vụ cho việc ra quyết định. Một trong những công cụ quản lý đắc lực, phù hợp với bối cảnh mới hiện nay đó chính là KTTN (Nguyễn Thị Bích Liên và Nguyễn Thị Mai Hiên, 2017; Trần Trung Tuấn, 2017).