Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm hiệu quả vận hành và thực hiện mục tiêu chính trị xã hội. Tại Việt Nam, hệ thống báo chí cách mạng đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ khi cả nước có hơn 850 cơ quan báo chí, nhưng chỉ có khoảng 277 đơn vị đạt mức độ tự chủ tài chính toàn phần, chiếm tỷ lệ chưa đầy 33%. Báo Nhân Dân là cơ quan ngôn luận Trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam, giữ vị trí ngọn cờ chính trị tư tưởng và sở hữu quy mô phát hành dẫn đầu với khoảng 160.000 bản báo in mỗi ngày cùng hệ thống ấn phẩm phụ trợ đạt khoảng 40.000 bản mỗi kỳ. Tuy nhiên, trước làn sóng chuyển đổi số và suy giảm doanh thu phát hành truyền thống, việc chuyển đổi sang cơ chế tự chủ một phần kinh phí chi thường xuyên theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 Khóa XII đang đặt ra nhiều thách thức lớn.

Mục tiêu nghiên cứu của đề án là đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản lý tài chính tại Báo Nhân Dân trong giai đoạn 2021–2023, từ khâu lập kế hoạch dự toán, chấp hành ngân sách đến kiểm tra, giám sát và quản lý tài sản công. Trên cơ sở đó, đề án xác định các điểm nghẽn nội tại và đề xuất hệ thống giải pháp tài chính khả thi nhằm hoàn thiện công tác quản lý giai đoạn 2025–2030. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học giúp đơn vị tối ưu hóa tỷ trọng tự chủ tài chính từ mức 5% nguồn thu sự nghiệp hiện tại, giảm áp lực lên ngân sách nhà nước, đồng thời duy trì vững chắc tôn chỉ mục đích chính trị của tờ báo Đảng hàng đầu đất nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản trị hiện đại của Peter Drucker và Henri Fayol, tiếp cận quản lý tài chính như một quy trình tuần hoàn bao gồm năm chức năng cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, điều phối và kiểm soát ngân sách. Trong khu vực công, tài chính phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng các quỹ tiền tệ nhằm phục vụ lợi ích công cộng và cung ứng dịch vụ sự nghiệp.

Khung lý thuyết vận dụng đồng bộ ba nhóm nguyên tắc tài chính chủ đạo: nguyên tắc đánh đổi rủi ro và lợi ích trong đầu tư công, nguyên tắc bảo toàn giá trị thời gian của tiền, và nguyên tắc cân bằng thu chi gắn liền với trách nhiệm xã hội. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa xuyên suốt nghiên cứu gồm: cơ chế tự chủ tài chính đơn vị sự nghiệp công lập, kinh tế báo chí đa phương tiện, chu trình dự toán ngân sách nhà nước, và quản trị tài sản công. Cơ sở lý luận khẳng định cơ quan báo chí công lập phải kết hợp hài hòa giữa mục tiêu chính trị phi lợi nhuận và nguyên tắc hạch toán kinh tế hiệu quả để bảo đảm phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Đề án áp dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng, trong đó phương pháp định lượng đóng vai trò chủ đạo nhằm lượng hóa các chỉ tiêu tài chính. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ hệ thống báo cáo quyết toán tài chính, báo cáo dự toán thu chi của Báo Nhân Dân trong 3 năm liên tục từ 2021 đến 2023, cùng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Bộ Tài chính và Bộ Thông tin và Truyền thông.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để trích xuất 100% dữ liệu từ 5 bảng tổng hợp chỉ tiêu tài chính trọng yếu của đơn vị, bao gồm dự toán nguồn thu, dự toán chi thường xuyên và kết quả quyết toán ngân sách. Quy trình xử lý số liệu sử dụng kỹ thuật thống kê mô tả và thống kê so sánh theo chuỗi thời gian trên phần mềm bảng tính. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác tốc độ tăng trưởng tương đối và biến động tuyệt đối của các dòng tiền trong giai đoạn biến động sau đại dịch Covid-19, loại bỏ các sai lệch phi thống kê và đưa ra bức tranh trung thực về thực trạng tài chính của cơ quan báo chí.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu tài chính giai đoạn 2021–2023 của Báo Nhân Dân làm sáng tỏ 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, cơ cấu nguồn tài chính của Báo Nhân Dân phụ thuộc áp đảo vào ngân sách nhà nước cấp, chiếm tỷ trọng xấp xỉ 95% tổng dự toán thu hàng năm. Nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp và dịch vụ khác chỉ đóng góp khoảng 5% tổng nguồn thu, cho thấy mức độ tự chủ tài chính của đơn vị còn ở mức sơ khởi.

Thứ hai, trong cơ cấu nguồn thu từ hoạt động sự nghiệp, hoạt động phát hành báo in truyền thống chiếm tỷ trọng cao nhất với xấp xỉ 75% tổng thu ngoài ngân sách, tiếp theo là hoạt động sản xuất phim tài liệu truyền hình đóng góp khoảng 14%. Doanh thu từ dịch vụ quảng cáo trực tuyến và các hoạt động truyền thông số chỉ chiếm dưới 11%, chưa tương xứng với vị thế của một cơ quan truyền thông đa phương tiện sở hữu 6 phiên bản ngôn ngữ điện tử.

Thứ ba, tốc độ tăng trưởng dự toán thu có sự biến động không đồng đều qua các năm. Năm 2022, tổng dự toán thu tăng hơn 18 tỷ đồng, tương đương mức tăng 16,66% so với năm 2021. Tuy nhiên, sang năm 2023, tổng dự toán thu chỉ tăng thêm 686,65 triệu đồng, tương ứng tốc độ tăng khiêm tốn 0,53%. Sự chững lại này xuất phát từ việc kinh phí ngân sách nhà nước cấp cho chi đầu tư xây dựng cơ bản và mua sắm sửa chữa tài sản giảm mạnh 76,30%, tương ứng giảm 988,93 triệu đồng.

Thứ tư, công tác lập kế hoạch chi tiêu nội bộ còn mang tính thụ động, định mức chi trả nhuận bút và tiền lương tăng thêm chưa theo kịp mức độ đóng góp chuyên môn, trong khi nguồn kinh phí dành cho đào tạo và thu hút nhân lực công nghệ thông tin chất lượng cao chỉ chiếm tỷ lệ dưới 2% tổng quỹ chi thường xuyên.

Thảo luận kết quả

Khi mô phỏng dữ liệu qua biểu đồ cơ cấu nguồn thu, biểu đồ tròn thể hiện rõ sự mất cân đối khi phần lớn diện tích thuộc về nguồn ngân sách nhà nước cấp (95%), trong khi phần dịch vụ tự chủ (5%) bị thu hẹp đáng kể. Biểu đồ cột thể hiện tốc độ tăng chi phí vận hành cho thấy đà tăng liên tục của các khoản chi thanh toán cá nhân và chi chuyên môn nghiệp vụ trong khi nguồn thu dịch vụ tăng trưởng chậm.

Nguyên nhân chính của tình trạng này là do ảnh hưởng kéo dài của biến động kinh tế sau đại dịch Covid-19 làm suy giảm nhu cầu quảng cáo của doanh nghiệp, kết hợp với xu hướng độc giả chuyển dịch mạnh mẽ từ báo in sang mạng xã hội. So sánh với các mô hình báo chí thành công như Báo Thanh Niên với khoảng 10 triệu lượt bạn đọc truy cập mỗi ngày cùng hệ thống dịch vụ sau mặt báo đa dạng, hay Báo Tuổi Trẻ với việc tự chủ hạch toán và đầu tư cỗ máy in trị giá hơn 1 triệu USD từ năm 1996, có thể thấy Báo Nhân Dân chưa tận dụng hết lợi thế thương hiệu để đa dạng hóa nguồn thu. Tình trạng quy chế chi tiêu nội bộ chậm đổi mới và quy trình kiểm soát chi phí thủ công đã làm giảm tính linh hoạt trong quản trị nguồn vốn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính tại Báo Nhân Dân giai đoạn 2025–2030:

Thứ nhất, cơ cấu lại nguồn thu và thương mại hóa sản phẩm báo chí số. Ban Trị sự cần chủ trì xây dựng các gói dịch vụ truyền thông tích hợp, tận dụng tối đa nền tảng Báo Nhân Dân điện tử 6 thứ tiếng và kênh Truyền hình Nhân Dân để thu hút tài trợ thương mại. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ trọng nguồn thu sự nghiệp từ mức 5% hiện nay lên đạt 12% vào năm 2027 và chạm mốc 18% tổng ngân sách vào năm 2030.

Thứ hai, hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ và tối ưu hóa chính sách đãi ngộ nhân tài. Đơn vị cần rà soát và ban hành quy chế chi tiêu mới trong quý IV/2024, xây dựng cơ chế trả nhuận bút theo định mức chất lượng bài viết và lượt tương tác số. Thiết lập quỹ phát triển khoa học công nghệ và thu hút chuyên gia kỹ thuật số với mức phân bổ tối thiểu 5% đến 8% quỹ phúc lợi hàng năm.

Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quy trình kế toán và quản trị tài chính. Ban Biên tập cần phê duyệt kế hoạch triển khai hệ thống phần mềm quản lý tài chính thông minh tích hợp công nghệ phân tích dữ liệu lớn trong giai đoạn 2025–2026. Giải pháp này giúp tự động hóa 100% quy trình lập dự toán, theo dõi giải ngân theo thời gian thực và giảm thiểu tối thiểu 15% thời gian phê duyệt thanh toán chứng từ.

Thứ tư, tăng cường kiểm toán nội bộ và nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công. Thực hiện nghiêm ngặt Luật Quản lý, sử dụng tài sản công số 15/2017/QH14 thông qua việc kiểm kê định kỳ 6 tháng một lần đối với toàn bộ hệ thống máy in, phương tiện kỹ thuật truyền hình và cơ sở hạ tầng. Tổ chức thanh tra độc lập nhằm cắt giảm tối thiểu 5% chi phí vận hành lãng phí phát sinh hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của đề án mang lại giá trị tham khảo chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất là Ban Lãnh đạo, Ban Trị sự và đội ngũ quản lý tài chính tại các cơ quan báo chí Đảng và báo chí công lập trên cả nước. Luận văn cung cấp case study thực tiễn về cách thức cân bằng giữa việc giữ vững định hướng chính trị và nâng cao tỷ lệ tự chủ kinh tế trong kỷ nguyên số.

Nhóm thứ hai là các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản trị kinh doanh và Tài chính công. Công trình đóng vai trò là tài liệu học thuật cập nhật về chu trình quản lý ngân sách và kinh tế báo chí tại đơn vị sự nghiệp có thu.

Nhóm thứ ba là đội ngũ kế toán viên, kiểm soát viên nội bộ tại các đơn vị sự nghiệp công lập. Luận văn hướng dẫn chi tiết quy trình lập dự toán thu chi, kiểm soát định mức chi tiêu và quản lý tài sản công theo các quy định pháp luật hiện hành.

Nhóm thứ tư là các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Tài chính và Bộ Thông tin và Truyền thông. Nghiên cứu cung cấp bức tranh thực tế về rào cản tài chính của các tờ báo lớn, hỗ trợ công tác xây dựng cơ chế đặt hàng báo chí và điều chỉnh định mức kinh tế kỹ thuật phù hợp hơn.

Câu hỏi thường gặp

Báo Nhân Dân hiện đang áp dụng mức độ tự chủ tài chính nào theo quy định? Báo Nhân Dân là đơn vị sự nghiệp công lập thực hiện cơ chế tự chủ một phần chi thường xuyên. Khoảng 95% nguồn kinh phí hoạt động do ngân sách nhà nước cấp theo dự toán, phần còn lại khoảng 5% được bù đắp từ các nguồn thu dịch vụ sự nghiệp và phát hành báo.

Cơ cấu nguồn thu sự nghiệp ngoài ngân sách của Báo Nhân Dân gồm những khoản nào? Nguồn thu sự nghiệp của Báo chủ yếu đến từ hoạt động phát hành báo in chiếm xấp xỉ 75%, doanh thu sản xuất phim tài liệu truyền hình đóng góp khoảng 14%, phần còn lại khoảng 11% bao gồm thu từ quảng cáo, dịch vụ truyền thông và các hoạt động kinh tế hợp pháp khác.

Tại sao tốc độ tăng dự toán thu năm 2023 của Báo lại giảm mạnh so với năm 2022? Năm 2022, dự toán thu tăng 16,66% nhờ các khoản chi thường xuyên phục hồi sau dịch, nhưng sang năm 2023 chỉ tăng 0,53% do nguồn vốn ngân sách cấp cho chi đầu tư xây dựng cơ bản và mua sắm sửa chữa tài sản giảm sâu tới 76,30%, làm hạ tỷ lệ tăng trưởng tổng thể.

Việc quản lý tài sản công tại Báo Nhân Dân chịu sự điều chỉnh của văn bản pháp lý nào? Toàn bộ hoạt động quản lý, mua sắm, bảo trì và thanh lý tài sản máy móc in ấn, trang thiết bị truyền hình tại Báo Nhân Dân phải tuân thủ nghiêm ngặt theo Luật Quản lý, sử dụng tài sản công số 15/2017/QH14 và các quy định hướng dẫn thi hành của Bộ Tài chính.

Báo Nhân Dân có thể học hỏi kinh nghiệm gì từ các cơ quan báo chí trong và ngoài nước? Báo có thể áp dụng chiến lược đa dạng hóa sản phẩm như Tập đoàn Gannett của Mỹ, triển khai mô hình 4 trụ cột (Công chúng, Nội dung, Kinh tế báo chí, Giá trị thương hiệu) của Báo Thanh Niên và hiện đại hóa công nghệ in ấn, xuất bản như Báo Tuổi Trẻ để bứt phá nguồn thu.

Kết luận

  • Đề án đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp báo chí công lập trong bối cảnh tự chủ kinh tế.
  • Phân tích chi tiết thực trạng tài chính giai đoạn 2021–2023 của Báo Nhân Dân, chỉ rõ tỷ trọng phụ thuộc vào ngân sách nhà nước lên tới 95% và nguồn thu sự nghiệp chỉ chiếm 5%.
  • Đánh giá thẳng thắn những điểm nghẽn trong công tác lập dự toán, quy chế chi tiêu nội bộ chưa linh hoạt và tỷ lệ ứng dụng công nghệ trong kế toán còn hạn chế.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp tái cơ cấu nguồn thu, cải cách đãi ngộ, số hóa quản trị tài chính và siết chặt kiểm tra tài sản công.
  • Xác định lộ trình nâng tỷ trọng nguồn thu tự chủ lên 12% vào năm 2027 và 18% vào năm 2030, tạo nền tảng kinh tế vững chắc cho cơ quan báo chí chủ lực quốc gia.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là xây dựng mô hình quản trị tài chính thích ứng cho cơ quan báo chí Đảng trong thời kỳ số hóa. Các nhà quản lý và nghiên cứu quan tâm có thể khai thác các chỉ tiêu phân tích chi tiết trong đề tài để ứng dụng vào công tác đổi mới tài chính tại đơn vị mình.